Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің қарасора тұқымдасына жататын түрі, басқа "көлеңке" деп аталатын өсімдіктер.

Монотропа унифлора, сондай-ақ көлеңке гүлі, ақ құбыр немесе үнді құбыры деп те аталады, Азия, Солтүстік Америка және Оңтүстік Американың солтүстік аймақтарының қоңыржай аймақтарына тән, көп жылдық шөптесін гүлді өсімдік, бірақ аймақтар арасында үлкен алшақтықтар бар. Өсімдік балауызды ақ түсті, бірақ кейбір мысалдарда қара дақтар немесе ақшыл қызғылт түсті болуы мүмкін. Сирек кездесетін түрлерінің түсі терең қызыл болуы мүмкін. "Монотропа" атауы грек тілінен "бір бұрылыс", ал "унифлора" латын тілінен "бір гүлді" дегенді білдіреді, себебі әрбір гүлде бір-бірден иілген сабақ болады. M. uniflora көбінесе 2 немесе одан көп сандағы топта өседі, оның саңырауқұлақ көзі жақын жерде кездеседі.

Сипаттама

Сабақтары 15 см биіктікке жетеді, өте қысқарған, 1-2 см ұзындықты жапырақтармен қапталған, олар негізінен қабықшалар немесе гүл жапырақшалары ретінде анықталады. Бұл құрылымдар кішкентай, жұқа және мөлдір; оларда жапырақ сағақтары болмайды, керісінше, сабақтан қапшақ сияқты созылып шығады. Атауынан көрініп тұрғандай, және Monotropa hypopitys-тен (бірақ жақын туысы Monotropastrum humile сияқты) ерекшеленеді, сабақтары 1-2 см ұзындықты, 3-8 мөлдір гүл жапырақшалары, 10-12 аталық және бір аналық гүлді таратады. Ол жаздың басынан күздің басына дейін, көбінесе жаңбырдан кейін бірнеше күннен кейін гүлдейді. Жемісі – сопақ қапшық, тұқымдары піскенде үлкейіп, тік тұрады. Піскеннен кейін сабағы мен қапшығы құрғаған, қою қоңыр немесе қара түсті, нағыз қатайған болып көрінеді. M. uniflora тұқымдарының ұзындығы 1-2 мм аралығында болады. Өсімдік тозаңданғаннан кейін тұқымдары гүл жапырақшаларындағы кішкентай жарық арқылы итеріліп, жел арқылы таратылады. Көптеген өсімдіктерден айырмашылығы, ол ақ түсті және құрамында хлорофилл жоқ. Күн сәулесінен энергия алып тағам өндірудің орнына, ол паразиттік, дәлірек айтқанда микогетеротроф. Оның иелері – Russulaceae тұқымдасына жатады. Ол күн сәулесіне тәуелді болмағандықтан, тығыз орманның астындағы қараңғы ортада да өсе алады. Бұл өсімдіктің өсуіне мүмкіндік беретін күрделі қарым-қатынас оны көбейтуді қиындатады.

Генетика

M. uniflora үш негізгі таралу аймағында табылған: Азия, Солтүстік Америка және Орталық және солтүстік Оңтүстік Америка. ДНҚ талдауы осы үш топтың бір-бірінен генетикалық тұрғыдан өзгеше екенін көрсетті.

Таксономия

Бұрын Monotropaceae тұқымдасына жатқызылған, бірақ қазір Ericaceae тұқымдасына енгізілген. Ол уақытша пайда болады, қажетті жағдайларға (құрғақшылықтан кейін ылғалдылық) байланысты бірнеше күннің ішінде толыққанды өседі.

Экология

M. uniflora гүлдеріне әр түрлі аралар мен шыбықтар келеді, ең көп кездесетіні – шөлқұрттар. Шөлқұрттар өсімдік үшін маңызды тозаң таратушы болып табылады, тозаң алу үшін гүлдің ішіне кіреді. Басқа көптеген микогетеротрофты өсімдіктер сияқты, M. uniflora да шектеулі саңырауқұлақ түрлерімен байланысады, олардың барлығы Руссула тұқымдасына жатады. Ол көбінесе емен ағаштарымен байланысты болады.

Қолданылуы

Дәрілік мақсатта қолданылуының көптеген хабарланған жағдайларынан өзге, мұның себебі өсімдікте салицил қышқылы болуымен байланысты болуы мүмкін. Уолтер Х. Прест бұл өсімдіктің пісірілгеннен кейін құрамында аспаржаға ұқсас дәм бар екенін айтқан.

Мәдени сілтемелер

М. унифлора танымал американдық ақын Эмили Дикинсонның бірнеше туындыларында айтылған. Солтүстік Американың чероки тайпасы кейбір мифтерінде "құбыр өсімдігін" көрсетеді. Аңызға сәйкес, өсімдік "үнді құбыры" деп аталуына себеп – бір топ басшылар дау кезінде құбырды бір-біріне ұстатып, дауды шеше алмаған. Сонда Ұлы Рух оларды өсімдікке айналдырған, себебі олар бітім жасасқаннан кейін қасиетті құбырды тартқан болар еді. Бұл өсімдік достардың ұрысқан жерінде өседі деп есептеледі.