Кіріспе

Коста-Рикадағы ұлттық парк, Чилидегі парк.

Корковадо ұлттық паркі (lang es) – Коста-Риканың оңтүстік-батыс аймақтарында, Оса түбегінде (9° солтүстік, 83° батыс) орналасқан ұлттық парк. Корковадо ұлттық паркі 1975 жылғы 24 қазанда құрылды және ауданы шамамен 424 квадрат километрді құрайды. Қазіргі таңда Коста-Рикадағы ең ірі парк болып табылады және Оса түбегінің үштен бірін алып жатыр. Паркте Американың Тынық мұхитының жағалауындағы ең үлкен жаңадан өскен орман және әлемдегі төменгі тропикалық орманның қалған аз ғана аумақтарының бірі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, төменгі жазықтардағы ағаш кесу оңай қолжетімділік және экономикалық құндылығы жоғары, ірі ағаштардың көп болуына байланысты жүргізілген. Алайда, осындай әртүрлі өсімдіктер өсетін жерлерде әдетте биологиялық түрлердің әртүрлілігі ең жоғары болады. Алғашқыда бай болған жазық орманның қалдықтары көбінесе табиғи биологиялық түрлердің әртүрлілігін сақтауға жеткіліксіз болады.

Биологиялық әртүрлілік

Корковадо құрып бара жатқан Бейрд тапирі мен арпий бүркітінің шағын популяциясына мекендейді. Парктегі өзендер мен лагуналарда американдық крокодил мен көздік кайман, сондай-ақ бұқа акулалары бар. Паркте ягуар, оцелот, маргай, ягуарунди және пума сияқты бірнеше мысықтар да кездеседі. Коста-Риканың барлық төрт маймыл түрі, оның ішінде құрып бара жатқан Орталық Американың ала маймылы, ақ бетті капучин, мантиялы айқайлаушы және Джеффридің жәндік маймылы паркте өмір сүреді. Басқа сүтқоректілерге екі және үш саусақты жалқау, жағалы пекарий, солтүстік тамадуа және жібекті қарақұйрықтылар жатады. Паркте улы жебе жабайы, қызыл көзді ағаш жабайы, шыны жабайы және жыланның бірнеше түрі (оның ішінде улы фер де лансе және бушмастер) таралған. Жануарларды көруге ең қолайлы орын жағалау, онда қызыл аралар (елдегі ең ірі популяция), кеудегер крабтар, пеликандар, жәндік маймылдар, тамадуа муравьеды, пумалар, ақ бетті капучин маймылдар, сызықты жыртқыштар және коатилер кездеседі. Паркте Орталық Американың алабұғалары, мантиялы айқайлаушы маймылдар, екі және үш аяқты жалқаулар, агутилер, алып қарақұмырсқалар, үлкен куросоулар, қара шоқпарлар, көзқарас құстар, кобиндар, 220 түрлі көбелектер, алтын шарлы жәндіктер, семіргіштер және еншік құстар да бар. Жағажайларда төрт түрдің теңіз тасбақалары (жасыл, Тынық мұхит, қазылқан және теріқұйрық) ұялайды. Жабайы жануарлардың көп болуын өсімдіктер аймақтарының әртүрлілігімен түсіндіруге болады, олардың саны он үштен астам: тау орман (парктің жартысынан астамын құрайды), бұлт орманы, жолильо орманы (алма батпағы), дала орманы, аллювиалды жазық орманы, батпақ орманы, тұщы су шөптесін батпағы және мангровый орманы. Бұл жерде 500-ден астам ағаш түрі өседі, оның ішінде қызғылт жүрек, попонжохе, наргуста, банак, сиыр ағашы, еспава және крабвуд. Биологиялық әртүрліліктің жоғары деңгейі Коста-Риканың флора мен фауна үшін солтүстік-оңтүстік дәлізінде орналасқандығымен байланысты, ол Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарын байланыстыратын "жер көпірінің" және жабайы жануарлар дәлізінің бір бөлігі болып табылады. 41 800 гектар аумақты алып жатқан Корковадода әлемдік биологиялық әртүрліліктің 3% шоғырланған. Парктің сулары да биологиялық әртүрлілікке бай. Жағалаулар әр жылғы қыста келетін дөңгелек киттердің қыстау және көбейту орындары болып табылады. Бұл аймақ арқылы Брайд киті сияқты басқа да балдыр киттер де көшіп өтеді. Спиннер және дөрекі тісті дельфиндер, жалған қаскыр киттер және қаскыр киттер сияқты кішірек киттер де маусымдық көшіп-қонушылар болып табылады. Ламантилер кейде Манзанильо жағалауында, Таламанка мен Лимонда кездеседі.

Жасау

Корковадо ұлттық саябағы туристердің танымал мекені болғанымен, оған көптеген қауіп-қатер төніп тұр. Корковадо ұлттық паркі құрылғанға дейін үкімет қылмыскерлерді жарым аралда босатып жіберуге және көптеген адамдардың жерді алтын іздеу үшін әртүрлі әдістермен, мысалы, алтын жуу арқылы қазуына рұқсат берген [2]. Бұл іс-әрекеттер топырақ эрозиясы, түрлі техникалардың салдарынан судың ластануы және траншеялар жасау сияқты экожүйеге теріс әсер етті [4]. Жерді игеру компаниялары, кен өндіру және мал шаруашылығы паркте орманның кесуіне және судың ластануына әкелді, бұл су өмірінің жойылуына себеп болды [4]. 1975 жылға дейін, парк салына бастаған кезде Оса түбегіндегі халық саны 7000-нан аспаған [2]. Көптеген жергілікті тұрғындар жерді мал өсіруге (ірі қара, шошқа) пайдаланған және қарапайым шаруашылықпен күн көріп отырған. Оңтүстік Америкааралық тас жолы салынғаннан кейін халық саны екі есеге артты, оның ішінде фермерлер, орманшылар және кеншілер сияқты жерді дамытуға қызығушылық танытқан адамдар да болды [2]. Жарым аралдың қашықтығына байланысты орман кесу 1960 жылдары ғана басталды. 1975 жылға қарай ірі халықаралық орман кесу операциясы жоспарланды. Зерттеушілер президент Даниэль Одуберден бұл аймақты қорғауды өтінді, ол осы өтінішті қабылдап, оны Ұлттық парк деп жариялады. Осылайша ол Жануарларды қорғау институтынан Альберт Швайцер сыйлығын алды. Бұрыннан бар алтын кеншілер қалуға рұқсат алды. 1986 жылға қарай олардың саны 1000-ға жуық болды (олардың отбасыларын есептемегенде), сонымен қатар жабайы жануарларды аулаумен де айналысты. Оларды шығарып жіберу туралы шешім қабылданды. Дегенмен, заңсыз кен өндіру әлі де жалғасуда (жаңа және зиянды әдістер қолданылып). Кеншілердің саны шамамен 400-ге жетеді. Парктің 38% (16000 гектар) алтын кеншілері тарапынан пайдаланылған деп есептеледі.

Қауіптер

Оса түбегінде әлемдік биологиялық әртүрліліктің 2,5%-ы орналасқан [6]. Туризмнің, кен өндірісінің және орманды жоюдың салдары Коста-Риканың жер бетіндегі және су экожүйелеріндегі түрлердің биологиялық әртүрлілігінің төмендеуіне алып келеді. Жазық тропикалық орман әртүрлі тіршілік орындарына ие, олар құрып кету қаупі төнген және қауіпті жағдайдағы түрлерге мекен жасайды. Паркте мыңдаған түрлер бар, оның ішінде жабайы мысықтар, сирек кездесетін құстар, теңіз тасбақалары, акулалар, дөңес киттер, маймылдар және тағы да көптеген түрлер [7]. Коста-Рикадағы ягуар, Бейрд тапирі және пекари сияқты түрлер коммерциялық дамудың салдарынан жиі қауіп төндіріледі және тіпті жойылып кетуге жақын [4]. Көп жылдық кен өндірісінен кейін тұқым таратушылар – тапирлер, пекарилер және агутилер саны айтарлықтай азайды [4]. 1970 жылдары Коста-Рика үкіметі алтын өндіруге тыйым салды, бірақ бұл кен өндіру мәселелерін толығымен шешпеді. 1970-1980 жылдары Коста-Рика үкіметі орманды жоюға, заңсыз аңшылыққа және кен өндіруге қарсы шаралармен, сондай-ақ орманды қайта жаңарту жоспарларын қамтитын қоршаған ортаны қорғау заңдарын қабылдады [7]. Тыйымға қарамастан, көптеген жергілікті тұрғындар алтын өндіруге тәуелді болып, оны заңсыз жалғастырды. Олар ұлттық парктен тыс өзендерде алтын іздеп, заңсыз аң аулау арқылы және теңіз тасбақаларының жұмыртқаларын жинау арқылы тамақтанды [6]. Заңсыз аңшылық парктегі ягуарлар мен пакалардың санының тез азаюына себеп болды [1]. 2008 жылы парк рейнджерлері пекари сияқты кейбір жергілікті түрлерді қорғауға кірісті, бірақ жергілікті тұрғындар оларды аулауды жалғастырды, себебі пекарилер олардың егіндеріне зиян келтіріп, олардың күнкөрісіне нұқсан келтіретін [7]. Пекари популяциясын сақтап қалуға қарамастан, жергілікті тұрғындар мен ұлттық парк арасындағы шиеленіс күшейді. Халық санының тез азаюына қарамастан, кейбір табиғат қорғаушылар осы популяциялар туралы басқалармен салыстырғанда аз уайымдайды [3]. Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің қызметкерлері, ұлттық парк рейнджерлері және Голфо Дульче орман қоры мен Оса қорғаныс аймағының (ACOSA) табиғат қорғаушылары заңсыз кеншілерді ұстау мақсатымен парктегі патрульдеуді күшейтті [3]. Бірақ бұл кейбір адамдар алтын өндіруді табыс көзі ретінде қарастыратын жергілікті қоғамдастықта проблемалар тудырды. Оса түбегіндегі жерді пайдаланудағы өзгерістерге байланысты табиғат қорғаушылар мен жергілікті қоғамдастық мүшелері арасында келіспеушіліктер жиі туындайды. Бұл аймақтың тарихымен байланысты, Оса түбегіндегі көптеген жергілікті тұрғындар күнкөрісі үшін аймаққа тәуелді. Мал шаруашылығы, шошқа өсіру, Корковадо ұлттық паркі аймағындағы өзендерді шоғырландыру және аң аулау көптеген жергілікті тұрғындарға парктің құрылуына дейін көптеген жылдар бойы өмір сүруге мүмкіндік берді. Көптеген шахтерлер жұмыссыздықтан кенге кірісіп, оларға жеке бостандық сезімін сыйлады [4]. Алайда, қорғау заңдары қабылданғаннан кейін көптеген жергілікті тұрғындар туризм сияқты басқа да табыс көздерін іздеуге көшті. Корковадо ұлттық паркіне күн сайын мыңдаған экотуристер келеді, бұл Коста-Рика үкіметінің кірісіне үлкен үлес қосады [2]. Коста-Риканың туристік индустриясы көптеген жергілікті тұрғындарды саябақта экскурсиялық нұсқаушылар мен парк рейнджерлері, қонақ үйлер мен мейрамханаларда және басқа да қызметтерде жұмыс істеуге тартады. COVID-19 пандемиясынан туристік индустрия уақытша құлдырағаннан кейін, заңсыз кеншілер мен аңшылар бұрынғы өмір салтына оралды, себебі олардың жаңа күнкөрісі оларды енді қамтамасыз ете алмады [7]. Қорғау заңдарын орындауға байланысты парк рейнджерлері заңсыз әрекеттерді тоқтатуға және хабарлауға міндетті. Заңсыз әрекеттерге қатысатын жергілікті тұрғындар мен парк рейнджерлерінің арасында шиеленіс пен жаулықтық күшті. Алтын өндіру, кен өндіру және орманды жою сияқты кен өндіру әрекеттері Корковадо ұлттық паркіндегі әртүрлі экожүйелерге кері әсер етеді. Корковадоның географиялық аймағы жоғары биологиялық әртүрлілікке, сондай-ақ орманды жою мен кен өндіруге қолайлы жағдайларға ие. Оса түбегі жаңбырлы ормандар мен жағажайлар сияқты әртүрлі жағалаулық және құрлық экожүйелерімен толы. Орманнан жауған сулар Тынық мұхитына құятын өзендер мен салалардың күрделі жүйесін қоректендіреді [5]. Күшті жаңбырлар Оса түбегінің кейбір аймақтарында қауіпті жағдайлар тудыруы мүмкін, бұл туристер мен аймақпен таныс емес адамдарды тоқтатуы мүмкін, бірақ кеншілер мен аңшыларды тоқтатпайды. "Орерос" 1930 жылдары Оса түбегіне алғаш келді және осы күнкөріс формасы осы аймақта содан бері сақталды [5]. Жеке кеншілер "шоғырландыру" деп аталатын әдісті қолданды, олар теңіз немесе өзендердегі құм мен топырақты алтын шөгінділері табылғанша табақша арқылы сүзіп өтеді [5]. Ірі кеншілер мен орман шаруашылығымен айналысатын компаниялар орманды кесу және көп мөлшердегі шөгінділерді жуу үшін үлкен техника қолданды [4]. Алтын шоғырландыру кен өндірудің бір түрі болғанымен, экожүйеге тигізетін әсері кеннің түріне, кен өндіру операциясының масштабына және экожүйенің қазіргі жағдайына (зақымдалған, қалпына келтірілген немесе сақталған) байланысты өзгеруі мүмкін [8]. Алтын өндірудің қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерлері – су жолдарындағы шөгінділердің артуы, өзен жағалауларының эрозиясы, беттік судың жылдам булануы және сарқынды сулардан минералдық ластану [8]. Ауыр металдар (улы металл сынап), сульфаттар және басқа да ластағыштар сияқты шөгінділердің енгізілуі су экожүйесінің жойылуы, қышқыл кен ағынынан pH деңгейінің жоғарылауы және судың тұрақты қатаюы сияқты қоршаған ортаның нашарлауына әкелуі мүмкін [8]. Туризмнің артуы паркте адамдардың көбеюіне әкелді, бұл парктің ірі сүтқоректілерінің ұзақ мерзімді өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін деп алаңдатады. Бұл қауіпке қарсы күресу үшін көптеген агенттіктер мен ұйымдар (Conservation International, The Nature Conservancy, WWF–U. S., бірнеше елдердегі орманды қорғау тобы, Catholic Relief Service, Organization of American States және Коста-Рика, Дания, Голландия, Швеция және АҚШ үкіметтері) сүтқоректілер түрлерін сақтауға көмек көрсету үшін бірікті.

Туризм

Корковадо ұлттық паркі көпшілікке ашық. 2014 жылдың 1 ақпанынан бастап Корковадоға барлық келушілер сертификатталған нұсқаушымен бірге болуы керек. Жаңбырлы маусымда (шілдеден қарашаға дейін) парктің кейбір бөліктері жабылады. Паркте екі бағыт бар, біреуі жағалау бойында, екіншісі ішкі аймақта, және төрт рейнджерлік станция бар, онда туристер түнеп қалады; үш станция парктің кіреберісінде, ал біреуі екі бағыттың қиылысында орналасқан. Бір бағыт солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жағалау бойымен Ла Леона эколоджына дейін созылады, оның ортасында Сирена станциясы орналасқан. Екінші бағыт Сирена станциясынан парктің шығыс жағындағы Лос-Патос станциясына дейін ішкі аймаққа қарай жүреді. Жағалау бағытында бірнеше өзендерді кесіп өту қажет, бірақ бұл жоғары толқын кезінде немесе тәжірибесіз жаяу жүргіншілер үшін қауіпті. Сирена өзені ең қауіпті деп есептеледі, себебі ол парктің оқшауланған ортасында орналасқан үлкен Корковадо лагунасына тікелей құяды. Жоғары толқын кезінде өзен сағасында бұқа акулаларын кездестіруге болады. Өзенде американдық крокодилдер де бар. Көзілдірік киген каймандар өзеннің жоғары ағысында және Корковадо лагунасында көптеп кездеседі. Рио-Сиренадан оңтүстікке қарай шамамен 40 минуттық жерде орналасқан Рио-Кларо өзені салыстырмалы түрде қауіпсіз деп саналады. Рио-Кларода да кішкентай американдық крокодилдер мен көзілдірік киген каймандар кездеседі. Парктің солтүстігіндегі Рио-Мадригал өзені кішкентай, және онда көзілдірік киген каймандар болуы мүмкін.