Кіріспе

Лишайдың түрі Speciesbox
| сурет = Xanthoria parietina gelbflechte.jpg
| таксон = Xanthoria parietina
| автор = (L.) Th. Fr (1860)
| синонимдері ref = теңіз жағасындағы күн жарқыны және жағалау лишай деп те аталады. Оны жағалауға жақын тастар мен қабырғаларда (содан "parietina" - "қабырғаларда" деген мағынаны алған), сондай-ақ ішкі аймақтардағы тастарда, қабырғаларда немесе ағаш қабығында кездестіруге болады. АҚШ Энергетика министрлігінің Бірлескен геномдық институты (JGI) оны геномдық тізбектеу үшін үлгі ретінде таңдады (2006 жылы жоспарланған).

Таксономия

Бұл түрді алғаш рет 1753 жылы Карл Линней Lichen parietinus деп ғылыми түрде сипаттаған. 2007 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте сипатталған Xanthoria coomae және 2013 жылы Беларусьте сипатталған Xanthoria polessica кейіннен Xanthoria parietina-ның синонимі екені анықталды. Лихеннің сыртқы "терісі" – қабық, тығыз орналасқан саңырауқұлақ гифаларынан құралған және таллосты булану арқылы судың жоғалуынан, сондай-ақ күшті сәулеленудің зиянды әсерінен қорғайды. Xanthoria parietina-да таллидің қалыңдығы өсетін ортасына байланысты өзгеріп отырады. Талилер көлеңкелі жерлерде күнге толық батқан жерлерге қарағанда әлдеқайда жұқа болады; бұл жоғары жарық қарқындылығына төзбейтін балдырларды қорғауға мүмкіндік береді. Лихен пигменті – париэтин, бұл түрге терең сары немесе қызғылт-сары түс береді. Xanthoria parietina қабық пен ағашта өсуді ұнатады; ол тастарда сирек кездеседі.

Фотобионт

X. parietina-мен байланысты фотосинтездік симбионттар немесе фотобионттар Trebouxia жасыл балдырлар туысына жатады. Табылған түрлердің ішінде Trebouxia arboricola және T. irregularis бар. Бұл екі фотобионттың да табиғатта дербес тіршілік ететіні белгілі, олар X. parietina-мен қоныстанған және лишайниктер қоныстанбаған қабықтарда кездеседі. Бір зерттеуде фотобионт талдың көлемінің 7% -ын құрайтыны көрсетілді. Жоғарғы қабықтың пигментация тығыздығы да өзгеріп тұрады және балдырларға жететін жарық мөлшерін реттейтін сияқты.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Xanthoria parietina кең, төменгі биіктіктегі жапырақты ормандарда, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және елді мекендердегі Populus және басқа да жапырақты ағаштарда шашыраңқы түрде кездеседі. Көбінесе егістік жерлер мен мал төлеу орындарының жанында табылады. Бұл лихен Balea perversa естігі үшін тағамдық көз және пана ретінде қолданылады. Түр кеңінен тараған, Австралия, Африка, Азия, Солтүстік Америка және Еуропаның көп бөлігінен хабарламалар келіп түскен. Солтүстік Американың шығысы мен Еуропада, ол көбінесе жағалау аймақтарында жиірек кездеседі.

Ластануға төзімділік

Xanthoria parietina - ластануға өте төзімді түр. Зертханалық тәжірибелерде бұл түр ауаның зиянды заттарына және бисульфит иондарына зиян келтірмей немесе аздаған зиянмен төтеп бере алады. Ол сондай-ақ ауыр металдармен және азотпен ластануға да төзімді. Осы себептерге байланысты бұл түр уытты элементтердің деңгейін өлшеу үшін биомонитор ретінде қолданылады.

Биоактивті қосылыстар

Ксантория париетина апельсин түсті антрахинон пигментін – париетинді жоғарғы қабықтың ең үстіңгі қабатында ұсақ кристалдар түрінде жинақтайды. Париетин синтезі УФ-В сәулелерімен күшейтіліп, Trebouxia симбионтының жасыл балдыршасы сияқты фотосинтез өнімдерімен ынталандырылады. X. parietina 2-метокси-4,5,7-тригидроксиантрахинон метаболитін де өндіреді.

Түрлер арасындағы өзара іс-қимыл

Лихеникольді саңырауқұлақ Xanthoriicola physciae-нің оның қожайыны Xanthoria parietina-ға тигізетін биохимиялық әсері Раман спектроскопиясы арқылы зерттелді. Бұл техника саңырауқұлақтың қожайындағы париэтин және каротиноидтар сияқты маңызды фотоқорғау пигменттерін жоятынын анықтады, бұл пигменттер лишайникті күшті күн сәулесінен қорғау үшін өте қажет. Сонымен қатар, инфекцияланған тіндерде сцитонемин – әдетте цианобактериялармен өндірілетін және ультракүлгін сәуледен қорғау қасиеті бар пигменттің болуы анықталды, бұл цианобактериялардың қосымша отарлануын көрсетеді. Бұрын сары түсіне байланысты, оны сары ауруды емдеу үшін қолданған.