Кіріспе
Марихуананы діни мақсатта қолдану, өсімдікке қатысты діни көзқарас
religious views of the plant
Әртүрлі діндердің канабис қолдануға қатысты тарихи және қазіргі кездегі әртүрлі ұстанымдары бар. Көне дәуірде кейбір діндер канабисті энтеоген ретінде қолданған, әсіресе Үндістан субконтинентінде бұл дәстүр шектеулі түрде сақталып келеді. Қазіргі заманда растафарилер канабисті қасиетті өсімдік ретінде пайдаланады. Ал, ішімдікке тыйым салатын діндер, оның ішінде буддизм, бахаи және Әйелдер күнінің қасиеттілері (мормондар) дәрігердің тағайындамасы болмаса, қолдануға тыйым салады; ал кейбіреулері дін мүшелерінің канабис қолдануына қарсы тұрады немесе кейбір жағдайларда канабис заңдарын жеңілдетуге қарсы шығады. Басқа топтар, мысалы, кейбір протестанттар мен еврейлер, сондай-ақ белгілі бір ислам мектептері (мадхаб) медициналық канабис қолдауын білдіреді.
Тарихи діндер
Ежелгі Мысырда есірткі өсімдіктің (қаннабистің) емдік мақсатта қолданылғаны туралы жазбалар бар. Осылайша, Эберс папирусы (б.з.д. 1500 жылы жазылған) аналық бездің қабынуын емдеу үшін есірткі өсімдігінің тұқымынан алынған майды қолдануды айтады. XIX династия кезінде алпыс жеті жыл билік жүргізген Рамзес II-нің қабірінен қаннабис тозаңы табылды, ал бірнеше мумияда канабиноидтардың іздері анықталды. Таяу Шығыстағы ассириялықтар, мысырлықтар және еврейлер сияқты басқа семит мәдениеттері көбінесе қаннабисті арий мәдениеттерінен алған және оны б.з.д. 1000 жылдан бері құрбандық ретінде жаққан. Исаның туғанына дейін де, одан кейін де ғасырлар бойы Таяу Шығыста қаннабис майы қолданылған болуы мүмкін. Есірткі өсімдігі шамандық және пұтқа табынушылық мәдениеттерде өз тайпасына немесе қоғамына қатысты терең діни және философиялық мәселелерді зерделеу үшін, ағартуға жету үшін, адам ақылы мен санасының беймәлім фактілерін және салаларын ашу үшін, сондай-ақ ырым-жырымдар немесе оргиялар кезінде құмарлық тудырушы зат ретінде қолданылған. Грек мифологиясында қайғы-қасіретке тосқан күшті дәрі туралы бірнеше дерек бар. Геродот скифтердің ежелгі рәсімдері туралы жазған, олар б.з.д. 5-2 ғасырларда өткен деп саналады. Сонымен қатар, Геродоттың айтуынша, дактар мен скифтердің салт-дәстүрі бойынша, жабық кеңістікте от жағылып, есірткі өсімдігінің тұқымдары жақылған, ал түтіні жұтылған. Ежелгі герман дінінде есірткі өсімдігі скандинавиялық махаббат құдайы Фреямен байланысты болуы мүмкін. Тіл білімі герман халықтарының есірткі өсімдігін тарихқа дейін қолданғанына қосымша дәлелдер келтіреді: "hemp" сөзі көне ағылшын тіліндегі "hænep" сөзінен, ал одан Proto Germanic "*hanapiz" сөзінен шыққан. "*hanapiz" сөзінің шығу тегі белгісіз болғанымен, кейбір ғалымдар оны скифтік тілден алынған сөз деп санайды. Гректің "κάνναβις" сөзі, яғни есірткі өсімдігінің шығу тегі де осы скифтік тілден алынған болуы мүмкін. "*hanapiz" сөзі қарыз сөз болғанымен, ол Гримм заңының әсеріне ұшыраған, оған сәйкес Proto Indo European тіліндегі бастапқы "*k" дыбысы герман тілінде "*h" дыбысына айналады. "*k→h" өзгерісі оның герман тілінің түпнұсқасына қарыз сөз ретінде енгенін көрсетеді. Бұл өзгеріс ортақ герман тілінің Proto Indo European тілінен шамамен б.з.д. 500 жылы бөлінуінен бұрын болған.
Буддизм
Буддизмде Бесінші ереже жиі "маскүнемдікке әкелетін ішімдіктер мен есірткілерден сақтану" деп түсіндіріледі, бірақ кейбір тікелей аудармаларда Бесінші ереже алкогольге ғана қатысты. Махакала Тантрасында марихуана және басқа да психоактивті өсімдіктер емдік мақсаттарда арнайы жазылған. Дәрі-дәрмектерге қатысты көзқарастар, әсіресе табиғи немесе шөптік сияқты марихуана, түрлі буддалық секталар арасында кеңінен әртүрлі, оларды Тхеравада буддизмі, Махаяна буддизмі және Ваджраяна буддизмі деп жіктеуге болады. Тхеравада дәстүрі лайықты жандар үшін Бесінші ережені қатаң сақтайды, сондай-ақ сөздеріне сәйкес, яғни "Мен ашытылған ішімдіктерден сақтануға ант етемін" (пали: Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇī sikkhāpadaṃ samādiyāmi), және басқа буддалық дәстүрлерге қарағанда алкоголь мен есірткіге қарсы тұрады. Махаяна буддизмінде (нақтырақ айтқанда Махаяна) Бодхисаттва ережелері Виная ережелерін (немесе пратимокша анттарын) жоққа шығарады, олар Тхеравадамен ортақ, бірақ оған аз мән беріледі. Бодхисаттваның этикалық кодексінің негізгі мәні – өзіне де, басқаларға да пайдалы нәрсені қабылдап, өзіне де, басқаларға да зиян келтіретін нәрселерден сақтану. Бұл марихуананы медициналық тұрғыдан қарастыруға кең мүмкіндік береді. Ваджраяна буддизмі, әдетте, марихуананы қолдануға көбірек бейім, әсіресе Ваджраяна ережелері ізденушіні "таза көзқарас" дамытуға шақырады, онда адам барлық нәрсенің таза мәнін шүниятаның нағыз табиғатын көру арқылы таниды, оның ішінде жыныстық қатынас сияқты ортақ түсінік бойынша лас саналатын нәрселер және кейбір тантрикалық буддалық мәтіндерде айтылғандай, марихуананы қоса алғанда, есірткілер. Сонымен қатар, шөптік медицина, соның ішінде кейбір табиғи психоактивті дәрілер, Ваджраянаның тантрикалық буддалық дәстүрлерімен, әсіресе Тибет буддизмімен тығыз байланысты. Ваджраяна дәстүрлері Виная мен Бодхисаттва ережелерін де сақтайтын болса да, Ваджраяна доктринасын көрсететін Тантрикалық ережелер немесе самая басым болып саналады. Осылайша, Тхеравада буддизмінде марихуана көбінесе ұсынылмайды, Махаяна буддизмінде марихуана кейбір жағдайларда ұсынылмайды, ал Ваджраяна буддизмінде марихуана кейбір жағдайларда аздап ұсынылмайды немесе тіпті қолдауға ие болуы мүмкін. Сонымен қатар, Батыста буддизм 1950-1970 жылдардағы битниктер мен хиппилер арқылы психоделикалық және психоактивті есірткілермен тығыз байланысты болды. Буддизм мұндай есірткілерді жалпы алғанда ашық түрде қолдамаса да, буддалық жазбаларда алкогольден басқа есірткілерге қарсы айтарлықтай ештеңе айтылмаған. Жалпы алғанда, көптеген буддистер (оның ішінде Далай-лама да) медициналық марихуананы қабылдайды және марихуананы белгілі бір физикалық және психикалық ауруларды емдеу үшін қолдану тұжырымын қолдайды.
Католицизм
Католик шіркеуінің басшысы лауазымына кіріспей тұрып, папа Франциск ойын-сауық үшін қолданылатын марихуанаға қарсы айтқан болатын. 2013 жылы Буэнос-Айресте ол: "Есірткіге тәуелділіктің таралуын және ықпалын азайту есірткі қолдануды жеңілдету арқылы қол жеткізілмейді." Католик шіркеуінің катехизисінде: "Есірткілерді қолдану денсаулыққа және өмірге өте ауыр зиян келтіреді. Оларды қатаң медициналық себептерден басқа жағдайларда қолдану – ауыр құқық бұзушылық" делінген.
Православие
Грузия православие шіркеуі Грузияда қанаптың заңдастырылуына қарсы тұрды.
Протестантизм
Арканзас баптистерінің мемлекеттік конгресі 2016 жылы медициналық марихуанаға қарсы ұстаным білдірді. 2016 жылы Флорида баптистерінің конвенциясының атқарушы директоры Томми Грин, қауымдарды Флоридада медициналық марихуананы заңдастыруды кеңейткен Флориданың 2-түзетуіне (2016) қарсы дауыс беруге шақыру керектігін айтты. Белиздің ұлттық евангелистік қауымдастығы 2017 жылы Белизде марихуананы қылмыстан босатуға қарсылық білдірді. АҚШ-тың Ассамблеялары, сондай-ақ басқа да Елуінші күн мерекесі мен қасиеттілік шіркеулері тарихи түрде барлық алкоголь, темекі және есірткілерден бас тартуды жақтады. Бұл көзқарасты қолдаушылар әдетте адамның денесіне құрметпен қарауды және маскүнемдікке тыйым салатын Киелі кітаптың аяттарын келтіреді. Басқа протестанттық шіркеулер медициналық марихуананың заңдылығын қолдады, олардың ішінде Пресвитериан шіркеуі (АҚШ), Біріккен методист шіркеуі, Мәсіхтің Біріккен шіркеуі және Епископаль шіркеуі бар.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуінде мас күйін тудыратын заттарға жалпы тыйым салынған. 1915 жылдың тамызында ЛДС шіркеуі өз мүшелеріне қанап шешуді тыйым салды. 2016 жылы шіркеудің Бірінші президенті мүшелерін ойын-сауық мақсатында қанап шешуді заңдастыруға қарсы болуға үндіді. ЛДС шіркеуі "SB 89-ға ешқандай қарсылық білдірмегенін" мәлімдеді (Юта штатында психоактивті емес медициналық марихуана).
Индуизм
Индуизмнің Холи және Маха Шивратри мерекелерінде адамдар марихуана гүлдері бар бхангты тұтынады. Бір дерек бойынша, Самудра мантанда баяндалғандай, құдайлар мен асуралар мұхитты аралағанда өмірлік эликсир (амура) пайда болған кезде Шива осы эликсирді тазарту үшін өз денесінен марихуана жаратқан (содан бері марихуананы "денеден туған" – аңжажа деп атайды). Тағы бір деректе, эликсирдің тамшысы жерге түскен жерде марихуана өсімдігі өсіп шыққан делінеді. Осылайша, қасиеттілер марихуананы эликсирмен және Шивамен байланысты болғандықтан қолданады. Индуизмде, діни рәсімдерге сәйкес, бхангты (ішінде марихуана бар) білгішпен ішу күнәларды жуады, адамды Шивамен біріктіреді және болашақ өмірде тозақтың азабынан сақтайды деп сендіреді. Сонымен қатар, оның емдік қасиеттері бар және Аюрведа медицинасында қолданылады. Керісінше, рәсімсіз бхангты ойсыз ішу күнә деп есептеледі.
Ислам діні
Құранда марихуана туралы ештеңе айтылмаған. Барлық маңызды сунниттік және шиит ғалымдары оны аналогия (қияс) арқылы кхамрға (маскүнемдік тудыратын заттар / алкогольдік сусындар) ұқсас деп санап, харам (тыйым салынған) деп үкім шығарды. Марихуананы тыйым салынған деп есептейтін ғалымдар Мұхаммед пайғамбардың алкогольдік ішімдіктерге қатысты хадисіне сілтеме жасайды, онда: «Егер көп мөлшері маскүнем етсе, онда аз мөлшері де харам болады» делінген. Алайда, ертедегі мұсылман заңгерлері марихуананы алкогольден ажыратқан, және алкогольге шектеулер қойылғанмен, 18-ғасырға дейін марихуана қолданысы ислам әлемінде кең таралған. Бүгінде марихуана ислам әлемінің көптеген аймақтарында қолданылуда, кейде тіпті діни контексте, әсіресе суфилік мистикалық тәжірибада. 1378 жылы Арабиядағы Жонейма әмірі Судун Шейкуни марихуананы тыйым салған, бұл әлемдегі ең алғашқы марихуанаға қатысты тыйым салудың бірі саналады. Суфи дәстүрі бойынша, марихуананы 12-ғасырдағы суфи басшысы Жафар Шарази (Шейх Хайдар) ашқан. Басқа суфилер оның пайда болуын аңызға айналған Хідрге («Жасыл адам») жатқызады. Кейбір қазіргі заманғы ислам басшылары медициналық мақсатта қолданылатын марихуананы, бірақ ойын-сауық үшін қолданылуын исламда рұқсат етілген деп мәлімдейді. Мичиган штатының Дирборн-Хайтс қаласындағы (АҚШ) имам Мохаммад Элахи былай деді: «Әрине, ойын үшін марихуана тарту дұрыс емес. Ол тек медициналық сарапшылардың тағайындауымен, емделудің жалғыз мүмкіндігі болған жағдайда ғана рұқсат етуге болады». Көптеген ислам заңгерлері КБР (CBD) және қынап сияқты психоактивті емес марихуана өнімдерін, әсіресе дәрігердің ауруды емдеу үшін тағайындаған жағдайда рұқсат етіледі деп санайды. Алайда, ТГК (THC) құрамындағы өнімдерге қатысты көзқарас көбінесе теріс, себебі ТГК – марихуананың психоактивті компоненті. Фатимид халифаты құлағаннан кейін пайда болған Низари шиит әскери ордені ағылшын тілінде «Ассасиндер» деп белгілі. Бұл атау арабша «хашишин» сөзінен шыққан, яғни «хашиш шегушілер», олардың эзотерикалық рәсімдерде, миды жууда және сәтті кісі өлтіруді тойлауда хашиш қолданғаны туралы мәлімдемелерге байланысты. Алайда, тарихшылар Ассасиндерге қатысты осы мәлімдемелердің қаншалықты шындыққа жақын екеніне күмәнді келеді. Бұл мәлімдемелер Ассасиндердің жаулары тарапынан таратылған немесе олардың қорқынышты беделін күшейту үшін өзі таратып, әшекейленген аңыздар болуы мүмкін. Басқа тарихшылар бұл рәсімдердің, мысалы, өлтірілген жолдас немесе туысқа аза тұту сияқты, өзін-өзі қорғау нысаны болғанын, жай ғана кісі өлтіруді тойлау емес екенін айтады.
Иудаизм
Қазіргі раввиндер марихуананы еврей заңына сәйкес демалыс немесе емдік мақсаттарда қолдануға бола ма, жоқ па, деп пікірталас жүргізіп келеді. Православ раввині Моше Файнштейн 1973 жылы марихуананың зиянды әсерлеріне байланысты еврей заңы бойынша рұқсат етілмейтінін айтты. Дегенмен, православ раввиндері Ефрем Зальманович (2013) және Хаим Каниевский (2016) емдік мақсаттағы, бірақ демалыс үшін қолданылатын марихуананың кошер екенін мәлімдеді. Бұл аргументті басым көпшілік ғалымдар маргиналды және қате теория деп есептесе де, кейбір авторлар марихуана ерте замандағы иудаизмде діни ғұрыптарда қолданылған болуы мүмкін деген болжам айтты. Сула Бенет (1967) еврей Библиясында бес рет айтылған және Шығу кітабындағы қасиетті майлау майында қолданылған «қ'не босем» (קְנֵה בֹשֶׂם) деп аталатын өсімдіктің шын мәнінде марихуана екенін алға тартты. Алайда, еврей тілінің сөздіктері және Майкл Зохари (1985), Ханс Арне Йенсен (2004), Джеймс А. Дьюк (2010) сияқты Библия өсімдіктерінің сөздіктері аталған өсімдікті илис қамтысы (Acorus calamus) немесе лимон шөп (Cymbopogon citratus) деп анықтайды. 2020 жылы Тель-Арадтағы зерттеулерде 2700 жылдық қасиетті орын, Яһуда патшалығының оңтүстік шебінде орналасқан, бір алтардағы құрбандықтарда көптеген каннабиноидтық қосылыстар табылған, бұл ежелгі иудаизмде марихуананың діни мақсатта қолданылғанын көрсетеді.
Растафарилер
Растафаридің алғаш рет марихуананы қасиетті деп қашан жариялағаны белгісіз, бірақ 1940 жылдардың соңында Леонард Хауэллдің Пинакл қауымдастығында марихуана татумен Растафари байланысты екені анық. Растафарилер марихуананы қасиетті және өте пайдалы өсімдік деп санайды, ол – Киелі кітапта айтылған Өмір ағашы және «шөп ұлттарды емдейді» деген сөзді келтіреді. Марихуананы, әсіресе, ұзын сапталған су құбыры – «чалѝс» деп аталатын құралдарды пайдалану, Растафарилер «ой-пікір алмасу сессиялары» деп атағанның ажырамас бөлігі болып табылады, онда мүшелер Раста көзқарасы бойынша өмірді талқылау үшін бірігеді. Олар марихуананы Құдайға (Жахқа) жақындатады деп санайды, себебі ол адамға нәрсенің шындығын анық түсінуге көмектеседі. Растафари болу үшін марихуананы қолдану міндетті емес, бірақ көптегендер оны өз дінінің бір бөлігі ретінде үнемі пайдаланады, ал марихуананың құбырлары оның императорлық шаңырағы Хайле Селассие I-ге арналып, тату алдында қолданылады. «Құдайы сақшы» ұйымының мәлімдемесінше, «шөп – өзіңді, ғаламды және Құдайды жаңаша түсінудің кілті. Ол – ғарыштық санаға жол ашады» және адам жүрегіндегі бұзықтықты күйдіріп жібереді деп сендіріледі. Түтіннен қалған күлін теріге жағу да пайдалы амал саналады. Растафари қозғалысының бір бөлігі, 20 ғасырдың діни қозғалысының ақсақалдары, Эфиопиялық Сион Копт шіркеуі ретінде танымал, марихуананы «евхаристия» деп санайды, оны Мәсіх заманына дейінгі Эфиопияның ауызша дәстүрі деп есептейді.
Сикхизм
Сикхизмде алғашқы сикх гуруы Гуру Нанак, ес-түссіздік тудыратын кез келген затты (медициналық мақсатсыз) қолдану, сананы Құдай есімімен таза ұстауға бөгет екенін айтқан. Сикх Рехат Мариадасына сәйкес, "Сикх қымыз (канопля), опиум, спирттік ішімдіктер, темекі, жалпы кез келген есірткіні қабылдамауы керек. Оның күнделікті қабылдауы тек тамақ пен судан тұруы тиіс". Дегенмен, ниханг деп аталатын сикх қауымының арасында, көбінесе бханг деген сусын түрінде, жеуге жарамды марихуананы қолдану дәстүрі бар.
Даоизм
4 ғасырдан бастап даосистік мәтіндерде марихуананың құрбандық шалу құралдарында қолданылуы туралы айтылған. Нидхам (шамамен 570 ж.) Дао энциклопедиясы «Вушанг Бияо» (無上秘要) ("Жоғары құпиялар") цитата келтіріп, онда канабис ритуалдық құрбандық шалуға қосылғандығын, ал ежелгі даостар жүйелі түрде «галлюциногенді түтіндермен» тәжірибе жасағандығын айтқан. Ге Хонгқа (283-343) жатқызылатын «Юаньши Шаньчжэнь Чжуньсиань-дзи» 元始上真眾仙記 ("Кәміл Өлмектердің жиналыстарының жазбалары") былай дейді:
Дао жолын үйренуді бастағандар үшін тауға бару міндетті емес. Кейбіреулері тазартушы түтінмен, шашып, сүртіп, Кәміл Өлмектерді шақыра алады. Вэй ханшайымы мен Хсу ханшайымының ізбасарлары осылардың қатарында. Вэй Хуачунь (華存) (252-334) және Сюй Ми (許謐) (303-376) даолық Шанцин мектебін құрған. Шанцин жазбалары Янг Сиге (楊羲) (330 ж. шамамен 386 ж.) түнгі аян арқылы өшпес адамдардан диктантталған деп есептеледі, ал Нидхам Янгқа «дегенмен, марихуана көмектескен болуы мүмкін» деген пікір білдірген. Даостық фармаколог Тао Хунцзиннің (456-536) жазған «Миңи биэлу» (名醫別錄) ("Танымал дәрігерлердің қосымша жазбалары"), ол сондай-ақ Шанцин канонына алғашқы түсіндірмелерді жазған, былай дейді: «Кенжі тұқымы (麻勃) медицинада көбінесе қолданылмайды, бірақ сиқыршылар (шуцзя 術家) оны женьшенмен бірге қабылдаса, болашақ оқиғалар туралы табиғаттан тыс білім береді дейді». 6 ғасырдағы Даостық медициналық еңбек «Вузаньцзин» (五臟經) ("Бес Мүше Жинағы") былай дейді: «Егер сіз әуедегілерге өздерін көрсетуді бұйырғыңыз келсе, қымыз өсімдігінің гүлшоғырын үнемі жеуіңіз керек». Джозеф Нидхам Магу туралы мифтерді, «Кенді қызды» ерте даостық діни мақсатта марихуана қолданылуымен байланыстырды, Магудың Шандоңның қасиетті Тай тауының құдайы болғанын атап өтті, онда марихуана «жеті айдың жетінші күні жиналған, бұл даостық қауымдастықтарындағы сеанс-банкет күні».
Канопид пайдаланатын басқа да діни ағымдар
Өткен ғасырда марихуананы қасиетті рәсім ретінде қарастыратын тағы да бірнеше діндер құрылды. Оларға Santo Daime шіркеуі, THC миссиясы, Кантеизм, Каноплялық ассамблея, Когнитивтік терапия шіркеуі (COCT миссиясы), Temple 420, Green Faith Ministries, Тану шіркеуі, Әлем шіркеуі, Гонолулудегі Тегін Марихуана шіркеуі, Флориданың Бірінші Канобис шіркеуі, Кантедегі Емін-еркін Өмір миссиясы, Жоғары Сана шіркеуі, Филадельфияның Қымыз және Канобис ғибадатханасы, Логика және Ақыл-ойының Бірінші Канобис шіркеуі, сондай-ақ Калифорния штатындағы Палм-Спрингстің Федералды салықтан босатылған бұрынғы министрлік ұжымы кіреді. Шынайы Ішкі Жарқ ғибадатханасы марихуананы Алланың денесінің бір бөлігі деп санайды, оған классикалық психоделиктер де кіреді: мескалин, псилоцибин, ЛСД және ДМТ. First Church of Cannabis Inc. 2015 жылы Индиана штатындағы Діни Еркіндікті Қалпына К елтіру заңы қабылданғаннан кейін ресми түрде құқықтық танылды. Коммерциялық емес діни ұйым Elevation Ministries 2017 жылдың 20 сәуірінде Денвердегі штаб-пәтерін ашты, ол Халықаралық Канобис шіркеуі деп белгілі. Рам Дасс сияқты кейбір қазіргі рухани тұлғалар марихуананы қолдану оларға рухани көзқарасын кеңейтуге көмектескенін және оны емдік және сананы өзгертетін қасиеттері үшін жиі қолданатынын ашық мойындайды. Мексикада Санта-Мюэрте культінің ізбасарлары тазару рәсімдерінде марихуана түтінін жиі пайдаланады, онда марихуана көбінесе негізгі католик ритуалдарында қолданылатын құрбандық иісінің орнын басады.