Кіріспе
Бұл жапон тарихының терминдерінің сөздігі, маңызды атаулар мен оқиғаларды қамтиды, бұл кездейсоқ (немесе бастапқы) оқырманға осы тақырыптағы мақалаларды түсінуге көмектеседі.
This is the glossary of Japanese history including the major terms, titles and events the casual (or brand new) reader might find useful in understanding articles on the subject.
А
Ашигару (足軽) – феодалдық жаяу әскерлер, самурайлардың тегі бойынша жауынгерлер емес, шаруалар немесе қара халықтан алынған. Ашикага – Камакурадан шыққан буши руы, оның өкілдері 1336 жылдан 1573 жылға дейін Жапонияны шогун ретінде басқарды.
Б
Бакуфу (幕府) – сёгун үкіметі; көбінесе ағылшын тілінде "сёгунат" деп аталады. Бэтто (別当) – азаматтық, әскери немесе діни мекеменің басшысы. Бугё (奉行) – қазы. Мысалы, Эдо дәуірінде қаланы басқарған мачибугё. Буси (武士) – жауынгерлер класының мүшесі (самурай). Бусидо (武士道) – батыстық рыцарлық дәстүрлеріне ұқсас, жауынгерлік ар-ұятының кодексі.
С
Чонин (町人, "қала тұрғыны") – Токугава кезеңінің басында Жапонияда пайда болған әлеуметтік топ. Чониннің көп бөлігі саудагерлер еді, бірақ олардың арасында шеберлер де болды.
D
Даймё (大名) – кейінгі Муромачи дәуірінде, Сенгоку дәуірінде, Азучи-Момояма дәуірінде және Эдо дәуірінде феодалдық билеуші.
Е
Эдо (江戸) – Токио қаласы Токугава сёгунатының резиденциясы болған кездегі бұрынғы атауы. Ескі, қолданыстан шыққан жазу түрлеріне Йедо және Йеддо жатады. Эйкио көтерілісі (永享の乱 Эйкио но Ран) – 1439 жылы Ашикага Мочуджидің Ашикага сёгунатына қарсы тудырған көтерілісі. Қосымша мағлұмат үшін «Канто кубо» мақаласын қараңыз.
F
fudai daimyō (譜代) – Секигахара шайқасынан (1600) бұрын Токугава әулетінің мұрагерлік вассалы болған даймё. Тозама даймё туралы да қараңыз.
Ж
Jitō (地頭) – Камакура және Муромачи сёгунаттары кезінде shōen (маноралар) басқарумен айналысқан сёгун тағайындаған лауазымды адамдар. Жокю соғысы (承久の乱 Jōkyū no Ran) – 1221 жылы Император Го-Тоба мен Камакура сёгунаты арасындағы соғыс.
К
Кайкин (海禁) - шамамен 1635 жылдан 1853 жылға дейін Токугава сёгунатының "теңіздік тыйымдары". Сондай-ақ қараңыз: Хай-жин, сакоку. Ками (神) - синтоизм дінінде құдайлар немесе табынылатын құбылыстар. Камикадзе (神風) – Жапон империясы үшін қатерлі шабуылдар жасаған әскери авиаторлардың арнайы жасақ бөлімдерінің бір бөлігі. Сондай-ақ, "құдайдың желі" немесе "рухтың желі" деген мағынаны білдіреді. Кампаку (関白) – императорлық регент, көптеген функцияларды атқарған, соның ішінде бас кеңесші және хатшы. Канно оқиғасы (観応擾乱, Kannō Jōran), сондай-ақ Канно көтерілісі деп аталады – 1350 жылы Ашикага Тадаёши, Такуджидің інісі, Ко ағалары Моронао мен Мороясуға қарсы күрескен фракциялық тартыс, ауыр салдарға әкелген. Сондай-ақ, "Нанбоку-чо" кезеңі туралы мақаланы қараңыз. Канрей (管領) – Камакура және Ашикага сёгунаттарының жоғары саяси лауазымы (шогунның орынбасары). Алғашқыда "шицуджи" деп аталған. Кенин (家人) – рицурё жүйесіндегі төменгі касталардың бірі (төменде қараңыз). Сондай-ақ, Камакура кезеңінде шогунның тікелей вассалы (жоғарыда "гокенин" дегенді қараңыз). Кенто ши (遣唐使) – Қытайдың технологиясы мен мәдениетін Жапонияға әкелу үшін Тан Қытайына (唐) жіберілген елшілік. Кендзюи ши (遣隋使) – Қытайдың технологиясы мен мәдениетін Жапонияға әкелу үшін Суй Қытайына (隋) жіберілген елшілік. Коку (石) – бір адамның бір жылда жейтін күріш мөлшері; феодалдық дәуірде табыс пен байлықты өлшеу үшін қолданылған. Кога кубо (古河公方) – Ашикага Шигеудзи Камакурадан Ибараки префектурасының Кога қаласына қашқаннан кейін өзіне берген лақап аты. Кубо (公方) – шогун. Кейіннен Канто канрей де осы лақапты алды, ол Канто кубо деп аталды. Кугё (公卿) – Мэйдзи кезеңінен бұрынғы Жапония императорының сарайына жақын тұрған ең ықпалды адамдардың жиынтығы. Кётоку оқиғасы (享徳の乱, Kyōtoku no Ran) – 15 ғасырда Жапонияның Канто аймағы үшін бақылау үшін болған ұзақ соғыстар мен қақтығыстар сериясы.
L
Кейінгі Ходжо кланы (後北条氏) – сонымен қатар Одавара Ходжо кланы деп те аталады. Сенгоку дәуірінің қуатты жауынгер кланы, ол бұрынғы Камакурадан шыққан Ходжо кланының атын алған (жоғарыда қараңыз).
М
Мейдзи қайта жаңғыруы – 1867 жылы Императордың елдің нақты билеушісі болуы, атақты ғана емес, іс жүзінде де, және соңғы шогунаттың құлауы. Минамото – Минамото әулеті 1185 жылы қарсылас Тайра әулетін жеңіп, алғашқы шогунатты орнатып, билікке келді.
N
Нагаока кио (長岡京) – 784 жылдан 794 жылға дейін Жапонияның астанасы болды (Нарадан кейін, Киотодан бұрын).
О
Онин соғысы (応仁の乱, Онин но Ран) – Муромачи дәуірінде 1467 жылдан 1477 жылға дейін жалғасқан азамат соғысы.
R
Реншо (連署) – "бірлескен қол қоюшы", реншо Камакура сёгунатының регентінің көмекшісі болған. Рицурё (律令) – конфуциандық және қытай заңгерлік мектебінің философиясына негізделген Шығыс Азияның тарихи құқық жүйесі. Жапонияда рицурё Асука кезеңінің соңында, Нара кезеңі мен Хэйан кезеңінің басында қолданылған. Тайхо рицурёсы (大宝律令, Тайхо кодексі) – рицурёнің маңызды құрауы болды. Родзю (老中) – Токугава сёгунатының ең жоғары сатыдағы мемлекеттік лауазымдарының бірі. Әдетте төрт немесе бес родзю болып тағайындалған. Ронин (浪人) – Жапонияның феодалдық кезеңінде (1185–1868) әміршісі немесе қожайыны болмаған самурай.
Т
Тайко (太閤) – зейнеткерлікке шыққан кампакулардың (Императорлық регенттердің) жиі қабылдаған атағы. Бұл термин көбінесе Тоётоми Хидэёсиге қатысты қолданылады. Тайро (大老) – Токугава сёгунатының ең жоғары мемлекеттік лауазымы. Әдетте бір ғана тайро болар еді, кейде мүлдем болмаған. Тандай (探題) – Камакура және Муромачи кезеңдерінде тандай – белгілі бір аймақта үкіметтік, сот және әскери жауапкершіліктері бар жоғары лауазымды шенеуніктерді (мысалы, шиккен немесе реншо) білдіретін халық арасында қолданылатын сөз. Токугава (徳川) – Токугава Иэясу 1603 жылы Жапонияны күшпен біріктіріп, оның сёгуны болды. Оның әулеті 1867 жылға дейін осы лауазымда билік етті. Токусо (得宗) – Камакура сёгунаты кезінде шиккен (жоғарыда қараңыз) лауазымын монополиялаған Ходжо кланының басшысы. Тозама даймио (外様) – Секигахара шайқасынан кейін Токугава Иэясудың қарауында болған даймио (фудай). Тозаманың кейбіреулері Иэясу үшін де, оған қарсы да күрескен.
tokusō (得宗) – the head of the mainline Hōjō clan, who monopolized the position of shikken (see above) during the Kamakura shogunate. tozama daimyō (外様) – a daimyō who had become a vassal of Tokugawa Ieyasu after the Battle of Sekigahara (see fudai). There were tozama who had fought both for and against Ieyasu.
U
udaijin (右大臣) – Нара және Хэйан кезеңдерінің соңында Мемлекеттік департаменттің барлық тармақтарын қадағалайтын мемлекеттік министрдің орынбасары, садайджиннің (жоғарыда қараңыз) көмекшісі. Уэсуги кланы (上杉氏, Uesugi shi) – Фудзивара кланынан тараған, Муромачи және Сенгоку кезеңдерінде (шамамен 14–17 ғасырларда) ықпалымен көзге түскен клан. Уэсуги Зеншүдің көтерілісі (上杉禅秀の乱 Уэсуги Зеншу но Ран) – Уэсуги Зеншүдің 1416 жылы Ашикага Мочиуджиге қарсы ұйымдастырған көтерілісі.
Y
Юки соғысы (結城合戦) - 15 ғасырда Юки кланының Ашикага шогунатына қарсы жасаған көтерілісі.