Кіріспе

Бұл жапон тарихының терминдерінің сөздігі, маңызды атаулар мен оқиғаларды қамтиды, бұл кездейсоқ (немесе бастапқы) оқырманға осы тақырыптағы мақалаларды түсінуге көмектеседі.

А

Ашигару (足軽) – феодалдық жаяу әскерлер, самурайлардың тегі бойынша жауынгерлер емес, шаруалар немесе қара халықтан алынған. Ашикага – Камакурадан шыққан буши руы, оның өкілдері 1336 жылдан 1573 жылға дейін Жапонияны шогун ретінде басқарды.

Б

Бакуфу (幕府) – сёгун үкіметі; көбінесе ағылшын тілінде "сёгунат" деп аталады. Бэтто (別当) – азаматтық, әскери немесе діни мекеменің басшысы. Бугё (奉行) – қазы. Мысалы, Эдо дәуірінде қаланы басқарған мачибугё. Буси (武士) – жауынгерлер класының мүшесі (самурай). Бусидо (武士道) – батыстық рыцарлық дәстүрлеріне ұқсас, жауынгерлік ар-ұятының кодексі.

С

Чонин (町人, "қала тұрғыны") – Токугава кезеңінің басында Жапонияда пайда болған әлеуметтік топ. Чониннің көп бөлігі саудагерлер еді, бірақ олардың арасында шеберлер де болды.

D

Даймё (大名) – кейінгі Муромачи дәуірінде, Сенгоку дәуірінде, Азучи-Момояма дәуірінде және Эдо дәуірінде феодалдық билеуші.

Е

Эдо (江戸) – Токио қаласы Токугава сёгунатының резиденциясы болған кездегі бұрынғы атауы. Ескі, қолданыстан шыққан жазу түрлеріне Йедо және Йеддо жатады. Эйкио көтерілісі (永享の乱 Эйкио но Ран) – 1439 жылы Ашикага Мочуджидің Ашикага сёгунатына қарсы тудырған көтерілісі. Қосымша мағлұмат үшін «Канто кубо» мақаласын қараңыз.

F

fudai daimyō (譜代) – Секигахара шайқасынан (1600) бұрын Токугава әулетінің мұрагерлік вассалы болған даймё. Тозама даймё туралы да қараңыз.

Ж

Jitō (地頭) – Камакура және Муромачи сёгунаттары кезінде shōen (маноралар) басқарумен айналысқан сёгун тағайындаған лауазымды адамдар. Жокю соғысы (承久の乱 Jōkyū no Ran) – 1221 жылы Император Го-Тоба мен Камакура сёгунаты арасындағы соғыс.

К

Кайкин (海禁) - шамамен 1635 жылдан 1853 жылға дейін Токугава сёгунатының "теңіздік тыйымдары". Сондай-ақ қараңыз: Хай-жин, сакоку. Ками (神) - синтоизм дінінде құдайлар немесе табынылатын құбылыстар. Камикадзе (神風) – Жапон империясы үшін қатерлі шабуылдар жасаған әскери авиаторлардың арнайы жасақ бөлімдерінің бір бөлігі. Сондай-ақ, "құдайдың желі" немесе "рухтың желі" деген мағынаны білдіреді. Кампаку (関白) – императорлық регент, көптеген функцияларды атқарған, соның ішінде бас кеңесші және хатшы. Канно оқиғасы (観応擾乱, Kannō Jōran), сондай-ақ Канно көтерілісі деп аталады – 1350 жылы Ашикага Тадаёши, Такуджидің інісі, Ко ағалары Моронао мен Мороясуға қарсы күрескен фракциялық тартыс, ауыр салдарға әкелген. Сондай-ақ, "Нанбоку-чо" кезеңі туралы мақаланы қараңыз. Канрей (管領) – Камакура және Ашикага сёгунаттарының жоғары саяси лауазымы (шогунның орынбасары). Алғашқыда "шицуджи" деп аталған. Кенин (家人) – рицурё жүйесіндегі төменгі касталардың бірі (төменде қараңыз). Сондай-ақ, Камакура кезеңінде шогунның тікелей вассалы (жоғарыда "гокенин" дегенді қараңыз). Кенто ши (遣唐使) – Қытайдың технологиясы мен мәдениетін Жапонияға әкелу үшін Тан Қытайына (唐) жіберілген елшілік. Кендзюи ши (遣隋使) – Қытайдың технологиясы мен мәдениетін Жапонияға әкелу үшін Суй Қытайына (隋) жіберілген елшілік. Коку (石) – бір адамның бір жылда жейтін күріш мөлшері; феодалдық дәуірде табыс пен байлықты өлшеу үшін қолданылған. Кога кубо (古河公方) – Ашикага Шигеудзи Камакурадан Ибараки префектурасының Кога қаласына қашқаннан кейін өзіне берген лақап аты. Кубо (公方) – шогун. Кейіннен Канто канрей де осы лақапты алды, ол Канто кубо деп аталды. Кугё (公卿) – Мэйдзи кезеңінен бұрынғы Жапония императорының сарайына жақын тұрған ең ықпалды адамдардың жиынтығы. Кётоку оқиғасы (享徳の乱, Kyōtoku no Ran) – 15 ғасырда Жапонияның Канто аймағы үшін бақылау үшін болған ұзақ соғыстар мен қақтығыстар сериясы.

L

Кейінгі Ходжо кланы (後北条氏) – сонымен қатар Одавара Ходжо кланы деп те аталады. Сенгоку дәуірінің қуатты жауынгер кланы, ол бұрынғы Камакурадан шыққан Ходжо кланының атын алған (жоғарыда қараңыз).

М

Мейдзи қайта жаңғыруы – 1867 жылы Императордың елдің нақты билеушісі болуы, атақты ғана емес, іс жүзінде де, және соңғы шогунаттың құлауы. Минамото – Минамото әулеті 1185 жылы қарсылас Тайра әулетін жеңіп, алғашқы шогунатты орнатып, билікке келді.

N

Нагаока кио (長岡京) – 784 жылдан 794 жылға дейін Жапонияның астанасы болды (Нарадан кейін, Киотодан бұрын).

О

Онин соғысы (応仁の乱, Онин но Ран) – Муромачи дәуірінде 1467 жылдан 1477 жылға дейін жалғасқан азамат соғысы.

R

Реншо (連署) – "бірлескен қол қоюшы", реншо Камакура сёгунатының регентінің көмекшісі болған. Рицурё (律令) – конфуциандық және қытай заңгерлік мектебінің философиясына негізделген Шығыс Азияның тарихи құқық жүйесі. Жапонияда рицурё Асука кезеңінің соңында, Нара кезеңі мен Хэйан кезеңінің басында қолданылған. Тайхо рицурёсы (大宝律令, Тайхо кодексі) – рицурёнің маңызды құрауы болды. Родзю (老中) – Токугава сёгунатының ең жоғары сатыдағы мемлекеттік лауазымдарының бірі. Әдетте төрт немесе бес родзю болып тағайындалған. Ронин (浪人) – Жапонияның феодалдық кезеңінде (1185–1868) әміршісі немесе қожайыны болмаған самурай.

Т

Тайко (太閤) – зейнеткерлікке шыққан кампакулардың (Императорлық регенттердің) жиі қабылдаған атағы. Бұл термин көбінесе Тоётоми Хидэёсиге қатысты қолданылады. Тайро (大老) – Токугава сёгунатының ең жоғары мемлекеттік лауазымы. Әдетте бір ғана тайро болар еді, кейде мүлдем болмаған. Тандай (探題) – Камакура және Муромачи кезеңдерінде тандай – белгілі бір аймақта үкіметтік, сот және әскери жауапкершіліктері бар жоғары лауазымды шенеуніктерді (мысалы, шиккен немесе реншо) білдіретін халық арасында қолданылатын сөз. Токугава (徳川) – Токугава Иэясу 1603 жылы Жапонияны күшпен біріктіріп, оның сёгуны болды. Оның әулеті 1867 жылға дейін осы лауазымда билік етті. Токусо (得宗) – Камакура сёгунаты кезінде шиккен (жоғарыда қараңыз) лауазымын монополиялаған Ходжо кланының басшысы. Тозама даймио (外様) – Секигахара шайқасынан кейін Токугава Иэясудың қарауында болған даймио (фудай). Тозаманың кейбіреулері Иэясу үшін де, оған қарсы да күрескен.

U

udaijin (右大臣) – Нара және Хэйан кезеңдерінің соңында Мемлекеттік департаменттің барлық тармақтарын қадағалайтын мемлекеттік министрдің орынбасары, садайджиннің (жоғарыда қараңыз) көмекшісі. Уэсуги кланы (上杉氏, Uesugi shi) – Фудзивара кланынан тараған, Муромачи және Сенгоку кезеңдерінде (шамамен 14–17 ғасырларда) ықпалымен көзге түскен клан. Уэсуги Зеншүдің көтерілісі (上杉禅秀の乱 Уэсуги Зеншу но Ран) – Уэсуги Зеншүдің 1416 жылы Ашикага Мочиуджиге қарсы ұйымдастырған көтерілісі.

Y

Юки соғысы (結城合戦) - 15 ғасырда Юки кланының Ашикага шогунатына қарсы жасаған көтерілісі.