Кіріспе

Ағылшын экономисі (1571–1641) және саясаткер Сэр Томас Мун (17 маусым 1571 – 21 шілде 1641) – экономика саласындағы ағылшын жазушысы, көбінесе ерте меркантилистердің соңғысы деп есептеледі. Ең әйгілісі, ол Шығыс Үндістан компаниясының директоры қызметін атқарғанымен танымал. Мемлекетке деген берік сенімі мен бұрынғы саудагерлік тәжірибесінің арқасында Мун 1620 жылы басталған экономикалық төмендеу кезінде белгілі бір рөл атқарды. Шығыс Үндістан компаниясын қорғау және Англияның экономикалық тұрақтылығын қайта орнату үшін Мун «Англиядан Шығыс Үндістанға сауда туралы әңгіме» атты еңбегін жариялады. Меркантилистік қағидаларға сүйене отырып, Мун «мемлекетті байыту жолдары» жиынтығын жасады, ол экспорттың импорттан басым болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Яғни, Мун Англияның байлығын үнемі арттыратын оң сауда балансына қол жеткізуді жақтады. Томас Мун сонымен қатар терең ойлы ойшыл ретінде танылды және экономикалық теория тарихының маңызды бөлігіне айналды.

Өмір жолы және тарихы

Томас Мун 1571 жылдың маусым айында дүниеге келген. Ол Лондонның көрнекті отбасының үшінші баласы болды. Ол Сент-Эндрю Хаббардтың жанында тұрған, ол 1571 жылдың 17 маусымында крещениеден өтті. Оның әкесі Джон Мун және әкесі де мата саудагерлері болып жұмыс істеген. Оның әкесінің әкесі, сондай-ақ Джон Мун аталған, Англия Корольдік қазынасының ақша соғушыларының басшысы болды. Отбасылық байланыстары арқасында Томас валюта және жалпы экономика мәселелеріне көз жеткізген болуы мүмкін. Қырық бір жасында Томас Урсула Малкоттқа үйленді және олардың үш баласы болды: Джон, Энн және Мэри. Олар Сент-Хелен Бишопскейт приходын өз үйі ретінде таңдады. Оның білімі туралы ештеңе белгілі емес, бірақ Томас 1596 жылдары саудагерлік мансабын бастады, ол Мата саудагерлер компаниясының мүшесі болды және Жерорта теңізі саудасымен, әсіресе Италия және Таяу Шығыспен айналысты. Ол табысты саудагер болды және көп байлық жинады. 1615 жылы өркендеуіне байланысты Мун Шығыс Индия компаниясының директоры болып сайланды және 1622 жылы сауда жөніндегі тұрақты комиссия мүшесі болып тағайындалды. Оның кәсіби мансабының қалған бөлігі Шығыс Индия компаниясының мүдделерін қорғауға және ілгерілетуге жұмсалды.

Шығыс Үндістан компаниясының директоры

Британдық Тажымен бірлесіп, Шығыс Үндістан компаниясы жаңа жерлерді отарлау және Шығыс Үндістанмен сауда жасау үшін құрылған сауда кәсіпорны болды. 1615 жылы Мун компанияның директоры болып сайланды және компанияның толық қуаттылықпен жұмыс істеуін қамтамасыз етуге кірісті. Бұл байлықты барынша арттырып, экспортты ұлғайтуды білдірді. 1620 жылы, экономикалық дағдарыс басталған кезде, Мунның экономикадағы рөлі едәуір артты. Ол Шығыс Үндістан компаниясын және оның іс-әрекеттерін қорғауға ғана емес, сонымен қатар экономиканы түзетуге үкіметке көмектесуге міндетті болды. Дағдарысқа әкелген сауда дағдарысы екі жеке оқиғадан туындады. Біріншіден, Шығыс Үндістан компаниясы арқылы Англия Үндістаннан экспортқа қарағанда әлдеқайда көп импорттады. Бұл теріс сауда балансы немесе сауда тапшылығы Англияның кірістен көп ақша шығарғанын білдірді, бұл меркантилизм қағидаттары бойынша экономикаға анық зиян келтірді. Екіншіден, барлық импорттық тауарларын төлеу үшін Англия Үндістанға құнды металдарды жіберді. 1600 жылдары ақшаның нақты өлшемі ретінде, солтүстік Еуропада қағаз ақша әлі қолданылмағандықтан, құнды металдарды экспорттау көбінесе естілмеген нәрсе еді. Алайда, Шығыс Үндістан компаниясы үшін алтын мен күміс экспортына қатысты шектеулер азайтылды. Осы шартқа байланысты күмісті сән-салтанатқа айырбастау Шығыс Үндістан компаниясына көптеген жағымсыз пікірлер тудырды; азаматтар бұл экономикалық құлдыраудың маңызды факторы деп сенді. Сондықтан Мун кәсіпорынның өкілі ретінде алға шығарылды. Оның міндеті – компанияның атын ақтап, клиенттерін және жалпы халықты қабылданған шаралардың соңында жақсы нәтиже беретініне көндіру еді. Ол өзінің ойларын «Англиядан Шығыс Үндістанға дейінгі сауда туралы хабарлама» атты алғашқы кітабы арқылы жеткізді.

Экономикалық саясат

Мунның пікірінше, сыртқы сауда – ұлттың байлығын арттырудың ең тиімді жолы еді. Көбірек экспорт жасау, импорттан басым болуы қажет. Басқа барлық экономикалық түзету шаралары екінші деңгейде тұрды. Ол "Шет елдермен сауда арқылы Англияның қазынасы" еңбегінде: «Шет елдіктердің тауарларын тұтынудан гөрі, жыл сайын оларға көбірек сатуымыз керек» дейді. Осы оң сауда балансын қамтамасыз ету үшін Мун Англияны ұстануға шақырған талаптар тізімін жасады:

Ішкі нарықта өндірілетін тауарларды импорттауға тыйым салу. Ағылшыздық тауарларға деген сұранысты арттыру арқылы зәулім импорттық тауарларды азайту. Шет елдік нарықтарға арналған өнімдерге экспорттық баж салығын төмендету. Егер көрші елдерде баламасы болмаса, Англия экспорт үшін жоғары баға белгілеуі керек. Өндіріс көлемін арттыру және импортқа деген қажеттілікті азайту үшін жайылымдық жерлерді өңдеу. Тасымалдау толығымен ағылшын кемелерімен жүзеге асырылуы тиіс.

Англиядан Шығыс Үндістанға дейінгі сауда туралы әңгіме

Мунның 1621 жылы жазған «Англиядан Шығыс Үндістанға дейінгі сауда туралы хабарлама» еңбегі көбінесе компанияның этикасын қорғауға бағышталған. Шығыс Үндістан компаниясының күміс экспорттау тәжірибесіне байланысты пікір қалыбы компанияға қарсы бұрылды; олар сауда монополиясын жоғалту қаупіне тап болды. Бұл кітаптың авторы Шығыс Үндістан компаниясының күміс тапшылығына және осының салдарынан туған экономикалық дағдарысқа жауапты деген айыптамаға жауап беру мақсатымен жазылған. Мун бағалы металдардың жоғалуының өзі экономикаға зиян келтірмейтінін ықпалды және нақты дәлелдеді. Мун Шығыс Үндістан компаниясының іс-қимылдары тікелей емес, керісінше экономикаға пайда әкелгенін айтты. Импортталған кейбір тауарлар қайта экспортталғанда (көбінесе Еуропа құрлығына) үлкен табыс әкелді, сонымен қатар кеме жасау өнеркәсібінің өсуіне және док жұмысшыларының жұмыспен қамтылуына үлкен үлес қосты. Нәтижесінде Мун Шығыс Үндістан компаниясының беделін сақтап қалу және оның басты қарсыластарының қысымын азайтуға қол жеткізді. Оның шеберлікпен жасаған қорғанысы 1622 жылы Сауда жөніндегі тұрақты комиссияға мүше болып тағайындалуының басты себебі болды. Мунның комиссиядағы негізгі міндеті – британдық экономикалық саясатқа қатысты үкіметке ұсыныстар беру болды.

Англияның сыртқы саудаға байлығы

Мунның алғашқы жарияланымы оған зор бедел мен жоғары бағасын әкелгенімен, оның ең танымал болған екінші авторлық еңбегі болды. Мун, Сыртқы істер кеңесінің тергеу комитетінің мүшесі ретінде қызмет еткенде, экономиканы тұтас алғанда кеңінен қарастырып, «Шет ел саудасы арқылы Англияның қазынасы немесе шет ел саудасының теңгерімі – біздің қазынамыздың өлшемі» деген еңбекті жазды. Бұл кітап, көптеген болжамдар бойынша 1620–1630 жылдар аралығында жазылған, бірақ 1664 жылға дейін көпшілыққа жарияланбады. Ол «ұлы Джонның жалпы жақсылыққа қызмет етуі үшін» жарияланды және лорд жоғары қазынашы, Саутгемптон графына арналды. Оның саудагер ретіндегі тәжірибесі мен Шығыс Үндістан компаниясының директоры қызметін атқарған кезінің ықпалымен кітапта кең ауқымды тақырыптар қамтылған. Бірақ ең маңыздысы, «Англияның қазынасы» Джерард де Малинз бен Эдвард Мисселденнің шет ел саудасы жөніндегі аргументтерін тікелей жоққа шығарады деп есептеледі. Мун Малинз ұсынған бекітілген валюта бағамына қарсы болды және оны экономика үшін пайдадан гөрі зиянды деп санады. Кітапта Мунның сауда теңгерімі теориясының алғашқы тұжырымдамасын да кездестіруге болады. Мунның пікірінше, Англия саясатының басты назарында шет елден импорттағаннан гөрі экспортты көбірек дамыту болуы керек. Осылайша елдің байлығы сөзсіз артады. Дегенмен, бұл жарияланым көпшілік қабылдағандай, үміткерлікке толы емес еді. Кітаптың үлкен бөлігі британдықтарды голландтардан тым өзге болуы үшін сынап жатады. Қуатты еңбек этикасы, көзге көрсетуге тырыспау, шарапты тұтынудан аулақ болу және белсенді сауда жүргізу – голландтардың жалпы өркендеуіне әкелген қасиеттер. Мунның айтуынша, британдықтарда мұндай қасиеттер болмаған.