Кіріспе

Антиох Аскалондық (/æ//n/'/t//aɪ//ə//k//ə//s/; шамамен б.з.б. 135/130 – шамамен б.з.б. 68) – б.з.б. 1-ғасырындағы Платоншыл философ, ол скептицизмді қабылдамады және стоик доктриналарын Платонизммен біріктірді, Орта Платонизм дәстүріндегі алғашқы философ болды. Антиох өмірінің басында Афинаға көшіп, Платон академиясында Лариссалық Филонның шәкірті болды, бірақ ол Филон мен оның ізашарларының үстемдік құратын академиялық күмәндануын қабылдамады. Бұл оның академиядан кетуіне және жеке мектебін құруына әкелді, ол оны «Ескі академия» деп атады, өйткені ол Филонның Жаңа академиясының скептиктері бұзған деп сенетін Платонизмнің бастапқы доктриналарына жақын екенін мәлімдеді. Осы жаңа оқу орнының студенттерінің арасында римдік саясаткерлер Варрон мен Цицерон болды. Антиох римдік саясаткер және қолбасшы Лукуллдың досы болды, ол онымен Солтүстік Африкаға сапарға және Арменияға жорыққа қатысты. Б.з.б. 1-ғасырдың соңында Жаңа академияның құлдырауынан кейін оның мектебі Афинадағы Платон дәстүрінің жалғыз мұрагері болды, бұл Орта Платонизм деп аталатын философия кезеңін бастады. Антиох стоиктер мен перипатетиктердің кейбір доктриналарын Платонизмге енгізуге тырысты және Филонға қарсы, ақыл-ойы шындықты жалғаннан ажырата алатынын, стоиктердің каталепсис доктринасын ұстанатынын айтты. Осылайша ол «Ескі академияның» доктриналарын жаңартамын деп мәлімдеді. Платондық дәстүрге баса назар аударғанмен, оның идеялары көбінесе платонистерге қарағанда стоиктерге жақын болды; атап айтқанда, ол табиғат туралы материалистік доктринаның пайдасына Платонның трансценденттік философиясынан бас тартты.

Өмір

Антиохтың өмірі туралы негізгі аман қалған мәлімет – Филодемнің "Академия тарихы" еңбегінде жазылған, оның өмірбаяны Геркуланумдағы Папирилер вилласынан табылған фрагментті папируста сақталған. Дегенмен, папирустың нашар сақталғандығына байланысты, маңызды бөлігі жойылған немесе оқу қиын. Антиохтың жақын досы Цицеронның "Академикасы" және кейінгі өмірбаяншы Плутархтың "Лукуллдың өмірі" мен "Цицеронның өмірі" еңбектерінен де бірқатар қосымша өмірбаяндық мәліметтер алынған.

Ерте өмір және білім

Антиох б.з.б. 1 ғасырдың соңында, шамамен б.з.б. 135 және 130 жылдар аралығында дүниеге келген. Оның ерте өмірі туралы ештеңе белгісіз, бірақ Страбон мен Византиялық Стефан оны Аскалон қаласынан шыққан көрнекті философ ретінде еске алады. Ол Афинаға сапар шегіп, Филон Ларрисалық академияның сол кездегі жетекшісі болған 110 жылдан кейін Платон академиясына қосылды. Антиох мансабының үлкен бөлігін Филонның басшылығымен оқыды – Антиохтың Филонмен шәкірт ретіндегі қарым-қатынасы оның басқа шәкірттерінен ұзақ болды. Бірақ кейіннен екі философтың арасында скептицизм мәселесі бойынша келіспеушілік туындап, олардың арасы суытылды. Афинада болғанда Антиох академиямен бәсекелес болған эллиндік философия мектебі – стоицизмді де зерттеді. Ол бұрынғы жетекшісі Панатийдің қайтысынан кейін Стойя Поикилені басқара бастаған Мнесархтың басшылығымен оқыды. Стоиктермен байланыс, мүмкін, сол қалалық Сосус арқылы болды, ол да Аскалоннан шыққан стоик философ еді және Антиох оның құрметіне кейінгі еңбектерінің біріне оның атын берді. Антиох бастапқыда стоиктерге жатқан, кейін академияға ауысқан, әлде сол заманғы көптеген философтар сияқты бастапқыда академик болған және тек қосымша стоик курстарын тыңдаған ма, әлі белгісіз.

Ескі академия

Филонның 110/109 жылдан 88 жылға дейінгі ғалым ретіндегі басшылығымен академия Академиялық күмәнділікке мойын бұрды, ол Арцесилаус шамамен 265 ж. б.з.д. енгізгеннен бері Платонизмнің басым түрі болды, бұл кезең Орта академия деп аталды. Бұл күмәнділік 137/136 жылға дейін академияның ғалымы болған Карнеадтың Жаңа академиясы кезінде одан да қатаң болды. Карнеадтың денсаулығына байланысты отставкаға кеткеннен кейін ғана академияға қосылған Филон, күмәнділіктің жұмсақ түрін ұсынды. Күмәнділік стоиктердің каталепсис доктринасын қатаң түрде қабылдамаумен қатар жүрді. Антиох өзіне сенімсіз деп көрінген күмәнділіктің негізгі тезистерін тастауға бейімділік танытты. Осының нәтижесінде ол академиядағы басым ағыммен қақтығысқа түсті, ол сол кезде орташа және келісімге дайын болғанымен, Карнеадтың дәстүріне адал болды. Кейбір уақыттан соң, бұл оның академияны тастап, Афинада өз мектебін құруына әкелді. Өз мектебін күмәнділіктің пайда болуына дейінгі Платонизммен байланыстыруға тырысқан ол мектебін «Ескі академия» деп атады, ал кейінгі Рим империясы кезінде бұл «бесінші академия» деп аталды, ал Филон «төртінші академияның» негізін қалаушысы ретінде танылды.

Солтүстік Африкаға жер аударылу

88 жылға дейінгі біздің заманымызда Афинадағы саяси тұрақсыздық, бірінші Митридат соғысының нәтижесінде Афинаның жоғарғы сыныбының көптеген өкілдері, оның ішінде Филон және оның көптеген шәкірттері Римге қашуға мәжбүр болды. Алайда, осы кезде ол мектептің мүшесі болмаған Антиох олармен бірге жол тартпады, және Александрияға барған болуы мүмкін. Ол Афинаны қоршаған римдік әскерлердің лагерінде немесе, мүмкін, Александрияның өзінде Сулланың қол астындағы римдік офицері Лукуллмен кездесті. Кейін Митридатқа қарсы соғыстарда саясаткер және генерал ретінде танымал болған Лукулл оның досы мен демеушісіне айналды. 87 жылы Филон Римдегі жер аударылуында екі кітаптан тұратын еңбек жазды, онда ол скептицизмнің кейбір маңызды принциптеріне мойын бұрды, бірақ Карнеадтың дәстүрінде скептик болып қалу ниетінен бас тартпады және академия құрылғаннан бері сақталған бірыңғай оқыту дәстүрі идеясына берілді. 87/86 жылдардың қысында Антиох Александрияда осы римдік кітаптарды алғанда, ашуланып, Сосус деген атпен жауап хат жазды, ол Аскалондық Сосус есімді стоик философтың құрметіне берілген еді. Сосустың жарық көруімен Антиохтың Жаңа академиямен және Филонмен арадағы жарылыс толыққанды болды; ол Филонның философиялық көзқарастарының дұрыстығына, сондай-ақ философия тарихы жөніндегі түсінігінің тарихи дәлдігіне күмәндік келтірді.

Афинаға оралу

Кейіннен, соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Антиох 86 жылдың наурыз айынан бастап римдіктер бақылауында болған Афинаға оралып, дәріс беруді жалғастырды. Скептикалық "Жаңа академия" соғыс кезіндегі құлпыраған жағдайға шыдамады – Филон қашқаннан кейін жаңа схоларх сайланбаған сияқты. Антиохтың "Ескі академиясы" енді Платон академиясының дәстүрін жалғастыруды талап ететін жалғыз мекеме болды, бұл оның академиясының Жаңа академияның скептицизмінен айқын ерекшеленетінін көрсетті. Алайда, Антиох Платон академиясын эллинистік кезеңнің көп бөлігінде сақталған күйінде жалғастырмады; Платон заманынан бері академия орналасқан жерде, Афина тонау кезінде қиратылғандықтан, ол оқытпады, бірақ қала орталығындағы Птолемей гимназиясында дәріс берді, ал академия аумағы философиялық сабақтар үшін пайдаланбады. Шамамен б.з.д. 83 жылы, атақты римдік ғалым Варро Афинаға келіп, Антиохтан білім алды. 79 жылы "Ескі академияда" көрнекті римдіктер жиналды: Антиохпен алты ай өткізген Цицерон, оның кіші інісі Квинт Туллий Цицерон, оның туысы Луций Туллий Цицерон, оның досы Тит Помпоний Аттик және саясаткер Марк Пупий Пизо. Аттик Антиохпен бірге тұрды. Ақыны және эпикурей философы Филодем Гадаралық, оның өмірбаянын жазған, Антиохтың достарының бірі болды. Филодемнің мәліметінше, Антиох Римге және "провинция әкімдеріне" елшілік сапарлар жасады. Бұл оның осы кездегі беделін көрсетеді, ол өзінің даңқының шарықтану нүктесінде болды. Страбон Аскалонды сипаттағанда, оның онда туғанын қала үшін маңызды белгі ретінде айтады, ал Цицерон оны академиктердің ең жақсысы және ең данасы, сондай-ақ заманының ең жақсы және өткір ойлы философы деп құрметпен және сүйіспеншілікпен жиі айтады. 69 жылы үшінші Митридат соғысында Антиохтың досы және демеушісі Лукулл Арменияға жорық жасағанда, ол онымен бірге болды және 69 жылдың 6 қазанында Тигранокерта шайқасында армян патшасы Тигран II әскерлеріне қарсы күреске қатысты. Шайқастың барысы туралы Антиох: «Күн мұндай шайқасты ешқашан көрген емес» деді. Тигран ауыр жеңіліске ұшырады; рим тарапынан барлық бес адам қаза болды делінеді. Келесі жылы Антиох Лукуллдың тағы бір жорығымен Сирияға барған соң қайтыс болды.

Философия

Антиох Филон мектебінде оқыған кезінде күдікшілдікке берілгенімен, Филоннан айырылып, онымен байланысын үзгеннен кейін, ол бұрын қорғағандай күдікшіл философиямен соғысты. Антиохтың барлық жазбалары жоғалып кетті, бірақ оның философиялық тұжырымдамаларын Цицеронның философиялық еңбектерінен, әсіресе оның білім туралы ілімін талқылайтын «Лукулл» және этиканы талқылайтын «Де Финибус» еңбектерінен қайта құруға болады. Бұған қоса, Пиррондық күдікші Секст Эмпирик жекелеген мәлімдемелер жасады, ол Антиохтың бір үзіндісін сөздерін өзгеріссіз келтіреді. Сексттің білім туралы доксографиялық түсіндірмелері Антиохтың жоғалған жазбасына қаншалықты сүйенгені белгісіз. Августин де Варонның «Философия туралы» еңбегін оқып, Антиохтың философиясы туралы пікір білдірді, ол еңбек те қазір жоғалып кеткен. Антиохтың ілімінің сақталған барлық толық мәліметтері екінші, күдікшілдікке қарсы кезеңге қатысты.

Платониялық

Платоның негізгі тұжырымдамаларын қабылдамаса да, Антиох өзін жаңашыл ретінде емес, платонизм дәстүрінің адал жаршысы ретінде қарастырды. Ол стоиктер мен перипатетиктердің платонизммен негізінен келісетінін айтады; барлық үш мектеп бірдей шындықты жариялады, олар оны әртүрлі бейнеледі. Антиох өзін осы үш дәстүрдің де зияткерлік мұрагері деп есептейді және «ежелгілерге» сілтеме жасайды; оның құзыретті тұлғаларының қатарында ескі академия ғалымдары ғана емес, сонымен қатар Аристотель де бар. Дегенмен, Арцесилаудың енгізген скептицизмі осы шындыққа негізделген келісімнен бас тартты, ал перипатетикалық мектеп Аристотельден кейін табиғаттануға тым көп ден қойғандықтан жолын жоғалтты; тек стоиктер ғана платонизмнің түпкілікті, нағыз ілімдерін сақтап қалды, көрінетін айырмашылықтар – бұл кейбір ұсақ-түйектерді түзету әрекеттері болды. Эпистемологияда стоиктер Платоның өзінен мойын бұрған мектебіне, Яңа академияның скептиктеріне қарсы платонизмді қорғайтын күш болды. Алайда, этика саласында Антиох стоиктердің Көне академияның ілімдерін ұрлап алып, оны бұрмаланған, сәйкессіз терминологиямен жасырғанын мәлімдейді. Көптеген ежелгі грек философтары сияқты, Антиох та философияны үш салаға бөлді: логика, физика және этика. Осылардың ішінде ол этиканы философияның ең маңызды саласы деп санады, себебі ол дұрыс өмір сүру туралы сұраққа жауап береді. Екінші орында ол логиканы, әсіресе эпистемологияны осы мәселелердегі шындықты ұғыну құралы ретінде қарастырды. Физиканы немесе табиғаттануды ең маңыздысы деп бағаламайды. Оның сын айтатын тұсы – бұл түсініксіз, қиын сұрақтар, оларды шешу дұрыс өмір сүру жолынан гөрі әлдеқайда аз маңызды.

Эпистемология

Эпистемологияда Антиох скептиктердің барлық мәлімдемелер, әсіресе барлық философиялық ілімдер тек пікірлер ғана деген ұстанымына қарсы тұрады, олардың дұрыстығы ең жақсы жағдайда ықтимал болуы мүмкін, бірақ ешқашан нақты дәлелденбеуі мүмкін. Антиох қателік мүмкіндігін логикалық тұрғыдан жою арқылы абсолютті сенімділікке ие білімнің бар екеніне сенді, бұл "білім беретін идея" (katalēptikḗ phantasía), ол нақты білімді қамтамасыз етеді. Бұл каталепсия – стоиктердің техникалық термині – оның дұрыстығы күмәнсіз екендігімен сипатталады, себебі дұрыс идея сияқты әсер қалдыратын ешқандай бұрыс идея туындамайды, демек, осылайша алынған шындыққа қатысты түсініктердің дұрыстығына күмән келтіруге болмайды. Антиох үшін, стоиктер үшін де, бұл шындықтың өлшемі болып табылады. Филонмен пікірлескенде ол бұл өлшемді шындық пен жалғанды мағыналы түрде ажырату үшін қажетті алғышарт деп қарастырады. Алайда, стоиктерден өзгеше, Антиох тек жалпы ұғымдарды ғана шындық деп санайды, ал стоиктер жеке сезімдік қабылдауларды да шындық деп санады. Антиох өзгеріске ұшырайтын сезімтал және әрқашан өзгермейтін зиялылық арасында ажырату жасайды. Оның іліміне сәйкес, сезімдік деректер тек өзгермелі нәрселерге қатысты болғандықтан, олар өздері шындыққа қол жеткізуді қамтамасыз ете алмайды, тек пікірлерді ғана тудырады; шындықты білу – ұғымдармен айналысқанда ақыл-ойының жетістігі, олар тұрақты және берік болу қасиетіне ие. Бұл ажырату Платонның көрініс пен идеялар әлемі арасындағы бөлінісін еске салады. Дегенмен, бұл мағынада емес, себебі Антиох өзгермейтінге онтологиялық тәуелсіздік береді деп санамайды. Платон сезімдерге сенбеді, өйткені олардың объектілері архетиптердің (идеялардың) жеткіліксіз бейнелері ғана болды және тікелей жүгінуге болатын және жүгінуге тиіс идеялардың тәуелсіз әлемін қабылдады. Антиох үшін зиялылық жеке зиялылық әлемде емес, тек жалпы ұғымдар және олардан алынған қорытындылар түрінде ғана, олар санада бар болғандықтан бар. Антиохтың бұл платоникалық емес ілімі платонизммен салыстырғанда сезімдік қабылдаудың рөлін күшейтеді. Сезім мүшелері арқылы берілетін әсерлерді бағалайтын және реттейтін ақыл-ой, Антиохтың материалистік дүниетанымында сезімнің өзі болып табылады. Жалпыға ортақ түсініктер ақыл-оймен тек сезімдік әсерлерден алынады, оны басқаша шығаруға болмайды және тек олармен байланысы арқылы мағынаға ие болады. Скептиктердің ешнәрсеге нақты көз жеткізуге болмайды деген пікіріне қарсы, Антиох мұндай негізгі күмән Арцесила мен Карнеад айтқандай, өзіне де қатысты бола алмайды деп мәлімдейді. Керісінше, скептиктер өздерінің принципі үшін шындықты талап етуге мәжбүр. Сонымен қатар, күмәнділер бір жағынан объективті түрде шын немесе жалған идеялардың нақты бар екенін, екінші жағынан шындық пен жалған арасындағы ажырату мүмкін емес деп жоққа шығарады. Бұдан әрі, Антиох скептикалық көзқарасты күнделікті өмірде іске асыру мүмкін емес деп санайды, себебі ол скептикалық философты ақылға қонымды шешімдер қабылдауға арналған өлшемшартсыз қалдырады және оны әрекетсіздікке тартады. Тағы бір аргумент – дұрыс, білім беретін идея негізінде әрекет ету арқылы қол жеткізілетін эмпирикалық табысқа қатысты; бұл табыс идея мен шындық арасындағы байланысты болжайды, ал бұл алдамшы идея жағдайында болмайды.

Этика

Антиох үшін өмірдің ең жоғары жақсылығы және мақсаты (телос) – "табиғатқа сәйкес өмір сүру". Антиохтың атап көрсетуінше, тарихи деректерге сәйкес, бұл ұғымды Ескі академияның платониктері бірінші болып үйреткен, ал стоиктер оны академиядан қабылдаған. Дегенмен, Стоа мектебінде табиғат ұғымы мағыналық өзгеріске ұшырады. Стоиктер үшін адам ақылы – ғаламды іштен басқаратын құдайлық логостың көрінісі саналды; ал адам табиғаты ғаламның жалпы табиғатының бір бөлігі ретінде ғана маңызға ие болды. Сондықтан стоиктердің құндылық жүйесінде тек рухани жақсылықтар, яғни ақылға негізделген өмірді мүмкін ететін қасиеттер ғана құнды деп есептелді. Бірақ Антиох үшін адам табиғатының үлгісі – жалпы табиғат емес, тек қана адамға тән ерекше табиғат болуы керек. Ол табиғи нәрселердің идеалын адам табиғатының толықтығымен байланыстырады, яғни ешбір қажеттілігі жоқ, жетілген күйімен. Осы арқылы ол адам денесін де қамтуға ұмтылады.

Физикалық тауарлар

Антиох стоиктерді денелік игіліктерді (денсаулық, күш және сұлулық сияқты) ескермеу арқылы табиғаттан алшақтаған деп айыптайды. Адам дене мен жаннан тұратындықтан, денеден бас тарту мүмкін емес. Керісінше, адам табиғаты денелік жағынан да қоса, барлық жағынан кемелділікке жетуі керек. Сондықтан, денелік игіліктерге кез келген ішкі құндылықтан бас тартпау керек. Денелік әлемде де, табиғатқа сай, өздігінен құнды және тіпті жоғары мақсатқа – кемелді өмірге жетуге көмектесетін нәрсе бар. Антиох тіпті денелік "қасиеттер" туралы да сөз етеді, оны дененің қажетті жай-күйі ретінде түсіндіреді. Ол мұндайда тек жеке мүшелердің сау болуын және міндеттерін қиындықсыз орындауын ғана емес, сонымен қатар ізгілікке жататынын, жақсы мінез-құлық қасиеттерімен қатар, табиғи дене бітімі мен әдемі қимыл-қозғалыс сияқты жалпыға ұнайтын табиғи қасиеттерді де қамтиды деп санайды.

Сыртқы тауарлар

Сондай-ақ, достар, туыстар, отан, тіпті байлық, құрмет және билік сияқты сыртқы жақсылықтар да құнды және оларға ұмтылуға лайық. Дегенмен, ақыл-ой және дене күші сияқты ішкі жақсылықтардан өзгеше, сыртқы жақсылықтар адам табиғатына сәйкес толыққанды өмір үшін міндетті емес. Бірақ бұл дене және сыртқы жақсылықтарға заңмен орнатылған, тең дәрежедегі ұмтылысты төмендетпейді немесе қажетсіз етпейді. Адамның мінез-құлқының артықшылығы – жалғыз жақсылық емес.

Ақыл-ойға арналған тауарлар

Интеллектуалдық қасиеттер тұрғысынан Антиох табиғаттан берілгендер мен өздігінен туындағандарды, мысалы, жылдам түсіну және жадты, сондай-ақ ақыл-ойының әрекетіне байланысты «ерікті» қасиеттерді ажыратады. Ерікті қасиеттер – ақыл-кеңдік, салмақтылық, батылдық және әділдік сияқты төрт негізгі қасиет – адам оларды таңдағаннан кейін ғана қалыптасады. Оларды игеру әрқашан адамның өз қолында болады. Олар бақытқа жету үшін қажетті, сонымен қатар оған жеткілікті шарттар. Сондықтан, бақытты өмір кез келген уақытта адамның өзінің шешімімен мүмкін болады; физикалық және сыртқы кедергілер мен жамандықтар оған тосқауыл бола алмайды. Рухани жақсылықтар, яғни ізгіліктер, басымдыққа ие екені рас, және ізгі мінездің өзі ғана эвдемонияға (бақытқа) жету үшін жеткілікті. Дегенмен, Антиох ақылды адамның бақытына физикалық және сыртқы жақсылықтардың ешқандай әсері жоқ деп санайтындардың радикалды көзқарасын бөліспейді. Ол төрт негізгі қасиет бақытты өмір үшін жеткілікті деп есептесе де, физикалық және сыртқы жақсылықтарды бақытты одан әрі арттыратын қосымша күшейткіш факторлар ретінде қарастырады. Бұл толыққанды бақытты өмірді (латынша vita beatissima) мүмкін етеді, ал ақыл-ой және рухани ізгіліктер тек бақытты өмірді (vita beata) қамтамасыз ете алады.

Қасиеттердің иерархиясы

Антиох адамның кемелділікке жетуі, оның дамуы бірте-бірте, кейінгісі бұрынғысының үстіне салынатынын атап көрсетеді. Даму сатылары Антиохтың ұстанымдарына сәйкес иерархиялық тәртіппен орналастырылған. Прогресс – төменгіні жоғарымен алмастыру емес, төменгіге жоғарыны қосу. Адам өмірінің барысы барлық тірі жандарға ортақ, өзін-өзі сақтауға негізделген бастапқы инстинкттен басталып, адам мен жануарларға тән қабілеттерді қабылдау мен пайдалануға дейін жетеді, бірақ бұл өсімдіктерге емес. Соңында, ең жақсы жағдайда, прогресс адамның өзін-өзі тануына, адам табиғатының талабына сай келуіне әкеледі. Табиғатқа сай нәрселерді терең ойлау мүмкіндігі адамға тұқым сияқты сыйланған. Ал осы жүйені іске асыру оның міндеті. Әдетте адамдар табиғатына сай, демек құнды нәрселерге ұмтылады. Егер қателіктер мен этикалық қайшылықтар туындаса, бұл иерархиялық құндылықтардың бұзылуынан және жоғарырақ құндылыққа қарағанда төменгі құндылыққа басымдық беруден болады. Сондықтан Антиох өмірдің ең дұрыс жолы туралы мәселеде бір жақтылықты қабылдамайды. Идеал – философ еместердің сыртқы жетістіктерге бағытталған белсенді өмірі (грекше bíos praktikós, латынша vita activa) немесе кейбір философтардың тыныш, усақталған өмірі (bíos theōrētikós, vita contemplativa) емес, керісінше, екі өмір салтының үйлесімі.

Табиғи философия

Антиохтың стоик негізі табиғат ғылымдарында өте айқын байқалады. Стойшылармен келісе отырып, Антиох материяның шексіз бөлінетінін айтады, бұл атомшылар мен эпикурейшілердің пікірлеріне қайшы келеді. Ол барлық шындықтың екі бастапқы принципін қабылдайды: тиімді себепті және күш арқылы өзін таныстырып, қалыптасатын материяны. Стойшылар терминологиясына сәйкес, Антиох тиімді себепті «сапа» деп те атаған (грекше poiótēs, латынша qualitas). Теориялық тұрғыдан алғанда, бастапқы материя ерекшеліксіз, толыққанды пішінсіз және сондықтан кез келген пішін қабылдауға жарамды. Материя өздерінің әртүрлі, үнемі өзгеріп отыратын пішіндерін тиімді себептен алады. Тиімді себеп пен материя табиғатынан бірге байланысты, олардың әрқайсысы екіншісінде қамтылған. Материясыз тиімді себеп болуы мүмкін емес, себебі тиімді себепті материядан тыс ойлап табуға болмайды, ал материя оны біріктіретін тиімді себепке мұқтаж. Белсенді күш пен материя бір-бірінен тәуелсіз болуы мүмкін емес болғандықтан, Антиох үшін ерекшеліктері жоқ бастапқы материя шын мәнінде жоқ; екі бастапқы принципті тек ойлау арқылы ғана бөліп қарастыруға болады, бірақ шындығында емес. Екі принциптен басқа ештеңе болмағандықтан және барлық нәрсе кеңістікте болуы міндетті болғандықтан, Антиох үшін физикалық болмыстан тәуелсіз болмыс жоқ, бұл Платонның идеялар теориясына қайшы келеді, ол идеяларды тәуелсіз, трансцендентті сезім объектілерінің үлгілері деп қарастырған. Тиімді себеп пен материя арасындағы байланыстың ажырамас болуы жанның өзінің материалдық екенін білдіреді, себебі материяның болуы тиімді себептің болуын анықтайды.

Шығармалары

Антиох бірнеше еңбек жазды, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Антиох үшін аудиторияның қажеттіліктерін қанағаттандыратын материалды нақты түрде ұсыну маңызды болды. Оның тек аудармашының көмегімен ғана түсінілуі мүмкін жасанды философиялық терминологияны сынауы, оның жалпы түсінікке қатты мән бергенін көрсетеді. Цицеронның айтуынша, Антиох Филонның шәкірті болғанда, скептицизмді «өте шебер» қорғайтын трактаттар жазған. Цицерон б.з.д. 86 жыл шамасында жазылған «Сосус» атты эпистемологиялық трактатты атап көрсетеді, ол Филонның римдік еңбектеріне Антиохтың жауабы болды. Диалогқа аты берілген стоик Сосос, әрине, әңгімеде маңызды тұлға ретінде көрінеді. Б.з.д. 78 жылдары Антиох Стоя мен Аристотель мектебі – Перипатетикалықтардың ілімдерінің мазмұны жағынан келісімде екенін, ал айырмашылықтарды тұжырымдамалық мәселелерге дейін тоғыстыруға болатынын білдіретін трактат жазды. Өмірінің соңғы жылында «Құдайлар туралы» атты еңбек жазды. Оның тағы бір еңбегі, «Каноника» деп аталады, Секст Эмпирик еңбектерінде кездеседі және ол логика туралы трактат болған сияқты. Цицерон Антиохтың еңбектерін біледі және олардан «De finibus», «Lucullus» және «Academica posteriora» атты философиялық үш жазбасында қолданған идеяларды алды. Ол Антиохты осы ойлардың бастаушысы деп атағанымен, нақты жазба көзін ешқашан көрсетпейді. Антиохтың аты аталмаса да, Цицеронның осы және басқа да еңбектеріндегі, сондай-ақ басқа авторлардың жазбаларындағы үлкен мәтін бөліктерін Антиохқа жатқызуға жасалған көптеген әрекеттер әлі де болжамдық сипатта қалып отыр.

Ежелгі

Филон төртінші академияның негізін қалаушы деп аталғандай, Антиох та "бесінші академияның" негізін қалаушы деп аталды. Бұл бөлініс 88 жылы Бірінші Митридат соғысы басталар алдында болды, бұл 86 жылы академияның құрылуына соқтырды. Ол кезде Антиох Александрияда тұрды. 79 жылы Цицерон онда оқыған кезде ол Афинаға оралды, және шамамен 68 жылы қайтыс болды, содан кейін оның інісі Аскалондық Аристос мектеп директоры болды. Ол Антиохтың ілімінен айтарлықтай бұрған жоқ сияқты. Оның қайтысымен Антиохтың "Ескі академиясы" институт ретінде жойылған секілді; дегенмен, басқа ғалымдар туралы ештеңе белгілі емес. Ежелгі дәуірде Антиохтың философиясының ықпалы оның екі көрнекті римдік шәкірттері, Цицерон мен Варроға тигізген маңызды әсеріне байланысты болды. Ол сондай-ақ, Цезарьді өлтіруге және одан кейінгі азаматтық соғысқа қатысқан республикалық саясаткер Марк Юний Брутке де ықпал етті. Брут Аристостың шәкірті және досы, Антиохты құрметтеген, бірақ жеке танымаған. Ол бірнеше философиялық еңбектер жазды. "Жақсылық туралы" трактатында, бүгінде жоғалған, ол Антиохтың этикасын жақыннан ұстанды. Цицерон Антиохтың скептицизмге қарсы сын-ескертпелерімен келіспесе де, оның тұлғасын өте жағымды етіп суреттейді. Ол оның ерекше дарыны мен білімін, зиялылығын, мейірімді және бейбіт мінезін, сөйлеу шеберлігін мақтайды. Оның "аққу" (kýknos) деген лақап аты, кейінгі антикалық ғалым Византиялық Стефанның жеткізгені, философтың риторикалық қабілеттерін білдіруі мүмкін. Антиохтың қарсыластары оның академиялық күмәнділіктен бас тартып, өз мектебін құруының себебі атаққа құмарлық екенін айтты. Цицерон мен Плутарх мұндай айыптауларды атап өтті. Рим империясындағы пікірлер керісінше болды. Плутарх өзінің наразылығын тек жанама түрде білдірді. Орта платонист Апамеялық Нумений Антиохтың стоиктерге жақындығын ұнатпады; ол Платонизмге қайшы келетін көптеген "сыртқы" элементтерді енгізгенін сынады. Пиррондық скептицизмнің өкілі Секст Эмпирик Антиохты стоик философиясын академияға әкелген және оқытқан стоик деп санады. Августин Антиохтың шындықтың құрметінен гөрі даңққа құмарлықпен жетекшілік еткені туралы қауесеттерге сілтеме жасағанда, әсіресе қатал болды, ол ешқандай маңызды ештеңе жасаған жоқ және стоиктердің зұлымдығымен Платонизмді ластады; Антиохтың ілімінің материалистік жағы христиандық орталарда ең қатал қарсылыққа ұшырады.

Қазіргі заманғы

XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында көптеген ғалымдар Антиохтың ілімінің платондық емес аспектілерін баса көрсетті. Оның эклектизм, яғни әртүрлі философиялық дәстүрлерді қосақтауы, олардың пікірінше, кейде қарама-қайшы келетін ілімдердің ерекшеліктерін түсінбеу салдарынан болды, бұл наразылық тудырды. Теодор Моммсен Антиохтың стоик идеяларын платоникалық-аристотельдік идеяларымен үйлестіру арқылы қалыптаспаған доктринаға ие болды деп ойлады. Ульрих фон Виламовиц Моеллендорф Антиохтың "білімді деп аталатындардың қажеттіліктері мен сезімдеріне сай келетін доктринаны түзгенін" айтты, себебі ол барлық өткір диалектикадан аулақ болды және жақсылық пен әдеміліктің бәрін сақтап қалғандай көрінді. Эдуард Зеллер де осы бағалаумен келісті. Алайда, XX ғасырдың соңынан бастап, көбірек оң бағалаулар басым болды. Джонатан Барнс Антиохтың өткенге қайта оралуын түсінікті деп есептейді, өйткені ол философиялық мектептер төмендеген кезде маңызды алдыңғылардың жетістіктеріне назар аударды. Волдемар Гёрлер де салыстырмалы түрде жағымды баға берді; оның пікірінше, Антиохтың философиясы "белгісіз келісім емес", бірақ "өздігінен жететін". "Ескі академияның" негізін қалаушы Платонның ілімдерін стоик тұрғысынан қайта түсіндірмеді және мектептер арасындағы маңызды айырмашылықтарды жалғандықтан емес, метафизикалық ойлау оған жат болғандықтан бұзды; оның синкретизмі - сол заманның рухының көрінісі. Осылайша, ол "платоникалық" мектептің басшысы болғанымен, іс жүзінде таза стоикке айналды. Джон Диллон да Антиохтың ойлауын тұтас деп санайды. Мауро Бонаццидің сөзіне сүйенсек, Антиох ешқандай жағдайда "платондық стоик" болған жоқ. Керісінше, ол өзінің стратегиясын шеберлікпен жүзеге асырды: ол платонизм мен стоицизмді біріктіргісі келмеді, бірақ стоик ілімдерін платонизмге бағындырып, оларды оның құрамына енгізді.