Кіріспе

Бірлескен өсиеттер мен өзара өсиеттер – мүлікті бірдей түрде бөлуді қамтамасыз ету үшін күйеу мен әйелдің жасауы мүмкін екі түрлі өсиет құжатын сипаттау үшін өсиет құқығында қолданылатын тығыз байланысты терминдер. Оларды екі жеке, мазмұны бірдей, бірақ міндетті түрде өзара өсиет болып табылмайтын, айна өсиеттермен шатастыруға болмайды.

Бірлескен өсиеттер

Бірлескен өсиет – бірден көп адам (әдетте, әйел мен ер) жасаған бір құжат. Ол әрбір қол қоюшының мүлкіне қатысты, олардың қайтыс болуымен күшіне енеді (қол қоюшының өмірінде жойылмаса). Бір құжат болғанымен, бірлескен өсиет – әр атқарушының (қол қоюшының) мүлкін бөлудің жеке жолы болып саналады және мұрагерлікке қабылданғанда осылай қарастырылады. Өзара өсиеттер – екі (немесе одан көп) өсиет, олар бір-біріне міндетті, яғни бірінші адамның қайтыс болуынан кейін, тірі қалған адам қайтыс болған адаммен жасасқан келісім бойынша мүліктің тағдырына қатысты шектеулерге тап болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай өсиеттердің маңызды рөлі, мүлік қайтадан үйленген жесірдің немесе жесірдің жаңа жұбайына емес, некедегі балаларға берілуін қамтамасыз ету болды. Осы формаларды тану юрисдикциялар бойынша кеңінен әртүрлі. Кейбіреулері екеуін де қабылдаса, кейбіреулері бірлескен өсиеттерді мойындамайды, ал көптегендері осы формалардың бірі немесе екеуі де өсиет шартын құрайды деген презумпцияны қалыптастырды. Бірлескен өсиет өзара өсиеттен маңызды жағынан өзгеше, себебі біріншісі қайтарылмайтын болуға немесе өзара ниетті білдіруге арналмайды; ол тек әкімшілік етуге қолайлы. Өсиет бір құжатта (қоса) және өзара (төменде қараңыз) жасалуы мүмкін.

Жалпы құқық органы

Бұл саладағы маңызды ортақ құқық дерегі – Re Oldham [1925] Ch. 75 ісі. Бұл істе 18 ғасырға қатысты Dufour v Pereira ісі талқыланды, онда Лорд Камден «бірінші өлген адам өлімімен келісімнің өзінің үлесін орындайды» деп атап өткен. Астбери судьясы Oldham ісінде өзара өсиеттерді, олар бірдей сөздермен жасалған болса да, «айнымалы өсиеттерден» ажыратты, бұл «жеткілікті емес». «Соттың қанағаттануына жеткізілген келісім» болуы керек, және бұл міндетті, қайтарылмайтын келісім болуы тиіс. Re Cleaver [1981] 1 WLR ісінде Nourse судьясы бірдей өсиеттердің келісімнің бар екенін дәлелдеуге көмектесетінін мойындады, бірақ бұл көзқарас Re Goodchild [1996] 1 WLR ісінде қабылданбады, онда Carnwath судьясы өсиеттер жасалған кезде мұра қалдырушылардың өзара ниеттеріне қатысты нақты дәлелдердің маңыздылығын атап көрсетті. Carnwath судьясы алғаш ұсынған «айналып тұратын сенім» аналогиясын мақұлдады, ол Dixon судьясы Birmingham v Renfrew [1937] CLR ісінде айтқан болатын, бұл заң бірінші мұра қалдырушының өлімінен кейін қайтарылмайтын және тірі қалған мұра қалдырушының өлімінен кейін нақтыланатын айналып тұратын сенімді орнату арқылы (өзара байланысты өсиет жасау) ниетті іске асырады. Goodchild ісіндегі Апелляциялық сот Carnwath судьясының пікірін мақұлдады және «доктринаны қолдану үшін келісімшарт болуы керек» деп қосты. Бұл көзқарас төменде сипатталатын мәселелерді тудырады. Дегенмен, келісімшарттық талап басқа шешімдерде қабылданбады немесе кемінде, жұмсатылды. Birmingham ісіндегі Dixon судьясы Dufour v Pereira ісіне сілтеме жасап, келісімнің өзі емес, мінез-құлықтан туындайтын сенім күшіне енгізілетінін атап көрсетті. Бұл көзқарас Lewis v Cotton ісіндегі Blanchard судьясының шешімінде одан әрі нығайтылды. «Ресми келісімшарт қажет емес. Формальды талаптарсыз жасалған келісім жеткілікті. Басты фактор – өзара міндеттемелердің шарттары соттың оларды орындауға мүмкіндік беретіндей анық болуы керек». Blanchard судьясы атап өткендей, бұл көзқарас маңызды, себебі назар келісімге қайшы келетін мүлікті пайдалануға тыйым салуға, емес қайтарып алуға бағытталған. Сондықтан, бұл Healey v Browne сияқты жағдайларды қамтиды, онда өсиеттен қашу үшін тірі кезінде мүлік берілген. Healey v Browne ісінде күйеуі әйелі қайтыс болғаннан кейін мүлікті өзіне және ұлына бірлесіп берген. Өзара өсиет болмағанмен (Donaldson QC келісімшарттық талапты қабылдады), ол жарамды өзара өсиет болған жағдайда екінші мұра қалдырушының мүлікті өзінің пайдасына пайдалануға құқығы бар екенін атап өтті, егер ол келісімді бұзуға бағытталмаса: «Егер сенімгерлік міндет мүліктің тірі кезінде ерікті түрде берілуімен бұзылса, айналып тұратын міндеттеме осы сатылым кезінде орындалуы керек». (Айта кетейік, Donaldson QC ұлының үлесін 50%-ға дейін төмендеткен құпия сенімді орнатқан, бұл күйеуінің үлесі болды).

Olins v Walters [2009] 2 WLR 1 C. A. ісінде Апелляциялық сот өзара өсиеттер үшін мұра қалдырушылар арасындағы келісімнің нақты және қанағаттанарлық дәлелінің болуы қажетті шарт екенін, бірақ заңдық тұрғыдан жеткілікті шарт – келісімнің бір мұра қалдырушы белгілі бір нысанда өсиет жасауға және екінші мұра қалдырушыға хабарламау үшін оны қайтарып алмауға келіскен жағдайда, екінші мұра қалдырушы да белгілі бір нысанда өсиет жасап, бірінші мұра қалдырушыға хабарламау үшін оны қайтарып алмауға келіседі деп тапты. Мұндай келісімшарт жасалғаннан кейін, теңдік тірі қалған мұра қалдырушыға мүлікті басқа жолмен иеленуге тыйым салатын сенімгерлік міндеттемені жүктейді. Келісімшарттың егжей-тегжейлі шарттары қажет емес, өйткені бұл шара келісімшарттық міндеттемелерді нақты орындауға емес, сенімгерлікті іске асыруға негізделген, ал тараптардың ниеттері осы теңдік міндеттемесінің негізін салу үшін жеткілікті түрде айтылуы керек. Сондай-ақ, бұл істе, егер сенімгерлік бойынша теңдік міндеттемесі анықталған жағдайда, ол бірінші мұра қалдырушының өліміне байланысты тірі қалған мұра қалдырушыға бірден міндетті болып табылады және тек екінші немесе соңғы мұра қалдырушының өлімінен кейін, мүлік немесе оның қалған бөлігі оның жеке өкілдерінің қолына түскеннен кейін ғана күшіне енуді кейінге қалдырмайды.

Қайтарып алу мүмкіндігі

Тағы бір мәселе өзара өсиеттерге қатысты кері қайтарып алу мүмкіндігі болып табылады. Re Hobley ісінде Чарльз Олдос QC екі мұра қалдырушы тірі болған кезде бір жақты немесе өзара жоюға болады деп шешті. Алайда, бұл тәсілдің мәселесі – бір жақты жою келісімшарттың жалпы принципіне қайшы келеді. Мұның бірнеше түсіндірмесі болуы мүмкін. Біріншіден, келісімнің күшін жоюға болатындығы туралы түсінік болған болуы мүмкін. Екіншіден, келісімге қатысты өсиеттің күшін жою мүмкіндігі бар екендігі ұғынылуы мүмкін. Үшіншіден, доктрина зиянды сенімге негізделгендіктен, келісім екінші тараптың өлімін ғана нақтылайды. Төртіншіден, негізсіз байлық алу тек бір тарап екінші тараптың өсиеті бойынша пайда алғанда ғана толық болатындығын негізге алатын, әділдіксіздік принципін қолдануға болады. Re Hobley ісінде әділдіксіздік принципі қабылданды, яғни конструктивті сенімді орнату әділдіксіздікпен ғана негізделуі керек, демек, зиянды сенім болуы тиіс. Бұл эстоппель доктринасына ұқсас көрінеді. Бұл тәсілдің тағы бір салдары – сенім бірінші мұра қалдырушының өлімінен бұрын құрылуы керек, әйтпесе сенім нысаны белгісіз болады және тірі кезінде жасалған мүліктік құқықтар арқылы жойылуы мүмкін. Тағы бір даулы мәселе – екінші мұра қалдырушы бастапқы үлестіруден пайда көруі керек пе, жоқ па еді. Көптеген зерттеушілер екінші мұра қалдырушы пайда таппаса, негізсіз байлық алу туралы аргументтің күші болмайды деп мәлімдеді. Алайда, Re Dale [1994] Ch ісінде ешқандай пайда қажет емес деп шешілді. Morritt J бұл доктринаның мақсаты бірінші мұра қалдырушыға жасалған алаяқтықтың алдын алу болғанымен, бұл екінші мұра қалдырушыға тиісті пайда табуды талап етпейді деп түсіндірді. Friel (1996 1 CPLJ) бұл пікірге қарсы шығып, сенім мүлікке емес, тараптар арасындағы келісімді орындауға жүктелуі керек деп мәлімдеді. Осы тәсілге және Re Dale ісіндегі көзқарасқа қарсылықты Rowles JA Манитоба университеті Сандерсонға қарсы [1998] ісіндегі (Британдық Колумбия) Апелляциялық сот шешімінде айқын жеткізді. Роулз бұл доктринаның аман қалған адамға конструктивті сенімді орнатуын, өйткені бірінші қайтыс болған адам келісімге сәйкес әрекет етуге аман қалған адамның уәдесіне сүйене отырып, өлімімен келісімді орындады деп есептеледіні атап өтті. Сондай-ақ, бұл істерде мүліктің алдамшы түрде алынуы туралы дәстүрлі мағынадағы алаяқтық негізі қолданылмайтынын атап өту маңызды. Оның орнына, өкілдік, сенім, зиян және қайтарып алуға болмайтындыққа негізделген эстоппель аргументі қолданылады. Re Hagger [1930] 2 Ch ісінде конструктивті сенім бірінші мұра қалдырушының өлімімен пайда болады деп шешілді, алайда бұл тәсіл Re Hobley ісінде қайта қаралып, конструктивті сенімнің бірінші мұра қалдырушының өлімінен бұрын құрылуы керек екені белгіленді, бұл нысанның нақтылығын қамтамасыз ету үшін. Ottaway v Norman [1972] Ch ісінде судья Брайтман құпия сенімдерге құбылмалы міндеттемелер жүктеледі деп санайды: "Жарамды сенім екінші алушының өмірінде күшін жойған, бірақ соңғысы қайтыс болған кезде негізгі алушының мүлкіне қосылатын сенім". Эдвард Нуги, Жоғары сот судьясының орынбасары, Re Basham [1986] 1 WLR ісінде меншік құқығына қатысты салыстырмалы сынақты қолданды. Ол сенімнің зиянды сенімге байланысты болуы үшін, нақты анықталған мүлікпен байланысты болуы міндетті емес деп санайды. Cleaver және Birmingham ісіне сәйкес, егер мүліктің барлық бөлігін қалдыру ниеті сенімді дәлелдермен расталса, меншік эстоппелі бұл ниетті күшіне енгізеді. (Эдвард Нугидің Ottaway v Norman ісінде кеңесші болғанын және судья Брайтманның оның "құбылмалы міндеттемелер" теориясын қабылдағанын еске түсіру қызықты).