Қытай математигі Сюн Цинлай: Қытай математикасын жаңартушы

Кіріспе

Қытай математигі Сюнь Цинлай немесе Хионг Кинг Лай (1893 жылдың 20 қазаны – 1969 жылдың 3 ақпаны), әдепті аты Дизи (迪之), Юньнань провинциясынан шыққан қытай математигі. Ол Қытайға қазіргі заманғы математиканы алғаш рет енгізген адам және 1937 жылдан 1947 жылға дейін Юньнань университетінің ықпалды президенті болды. Оның құрметіне қытай маркасы шығарылды.

Өмірбаян

Сюнь Юньнань провинциясының Миль ауданындағы Сицхай ауылында (қазіргі Кинлай ауылы) дүниеге келген. Ол Чжаочжоудағы мемлекеттік қызметкер Сюнь Гуодунның (熊国栋) ұлы. 1907 жылы Сюнь әкесімен бірге Куньминге барып, Юньнань жоғары мектебінде дайындық курсына түсті. Екі жылдан кейін ол ағылшын және француз тілдерін оқуға кірісті. 1911 жылы Юньнань провинциялық жоғары оқу орнына қабылданды. Он алты жасында Сюнь Цинлай ата-анасының нұсқауымен Цзян Цзююаньмен (1893 ж.т.) үйленді. Олардың бес баласы болды. 1913 жылы Сюнь Юньнань провинциялық үкіметінің тағайындауымен Бельгияда тау-кенді зерттеуге жіберілді. Бірақ 1914 жылы Германия Бельгияны басып алғаннан кейін, Сюнь Парижге сапар шегіп, онда математикаға бағытталған Сент-Луи лицейіне оқуға түсті. 1915 жылы Сент-Луи лицейін бітірген соң, сол жылы Гренобль университетінде бакалавриатқа қабылданды. Кейін Парижге көшіп, Париждегі Ғылым факультетінде (Faculté des sciences de Paris) математика, аналитикалық механика, физика және астрономияны оқуын жалғастырды. Ол Монпелье және Марсель университеттерінде де білім алды. 1920 жылы Сюнь Монпелье университетінің магистрі дәрежесін алды. 1921 жылдың көктемінде Сюнь алғаш рет Қытайдың Куньмин қаласына оралды, онда Куньмин Юньнань өнеркәсіп мектебінде және Юньнань жол мектебінде сабақ берді. 1921 жылдың қыркүйегінде Куо Пинг Вэннің шақыруын қабылдап, Ұлттық Оңтүстік-Шығыс университетінде (кейін Ұлттық Орталық университеті және Нанкин университеті болып қайта аталды) Математика кафедрасын құру үшін Нанкинге көшіп барды. Ұлттық Оңтүстік-Шығыс университетінде математика профессоры болып жұмыс істеген кезеңде Сюнь геометрия, есептеу, дифференциалдық теңдеулер, механика және т.б. пәндері бойынша оннан астам оқулық жазды. Бұл Қытай оқулықтарына заманауи математиканы енгізуге жасалған тарихтағы алғашқы қадам болды. 1925 жылдың күзінде Сюнь Цинлай Солтүстік-Батыс университетінде бір семестр сабақ берді, ал келесі көктемде Оңтүстік-Шығыс университетіне қайта оралды. 1926 жылдың күзінде Цао Юньсян мен Е Цисунь оны Цинхуа университетінің математика кафедрасына профессор ретінде шақырды, онда ол жоғары деңгейдегі есептеу, дифференциалдық теңдеулер және аналитикалық функциялар курстарын оқыды. 1928 жылы Сюнь Математика кафедрасының меңгерушісі, ал 1930 жылы ғылым деканы болып тағайындалды, ол Е Цисуньның орнын басты. Осы кезеңде Шанхай ғылым журналында Хуа Луогеннің мақаласын оқығаннан кейін, Сюнь оны Цинхуа университетіне кітапханада ассистент болып жұмыс істеуге және бакалавриат курстарын оқуға шақырды. 1949 жылдың наурыз айында Сюнь Білім министрлігінің тапсырмасымен Парижде ЮНЕСКО конференциясына қатысты, содан кейін математикалық зерттеулермен айналысу үшін Францияда қалды. 1950 жылы ол "Sur une extension du second théorème fondamental de R Nevanlinna" және "Sur les fonctions méromorphes et leurs dérivées" атты еңбектерін жариялады. Бірақ сол жылы оның миына қан құйылып, денесінің оң жағы паралич болды. 1953 және 1955 жылдар аралығында Сюнь өнімді зерттеу жұмыстарын жүргізіп, он екі мақала жариялады. 1957 жылы Сюнь Анри Вилланың өтініші бойынша "Sur les fonctions méromorphes et les fonctions algébroïdes, extensions d'un théorème de M R Nevanlinna" атты кітабын шығарды. 1956 жылы Сюнь Чен Лифудың Тайваньға бару туралы ұсынысын қабылдамады. Шамамен сол кезде Хуа Ло Кэнг премьер-министр Чжоу Энлайдан Сюньді Қытай Халық Республикасына оралуға шақыруды жеткізді. Ол келісіп, 1957 жылдың маусым айында Пекинге оралды.

Xiong was born in Xizhai village (nowadays named Qinglai village to honour him) of Mile County, Yunnan province. He was the son of Xiong Guodong (熊国栋), a government official in Zhaozhou. In 1907, Xiong accompanied his father to Kunming and enrolled in the Yunnan Higher School for preparatory studies. After two years, he began studying English and French. In 1911, he entered the Yunnan Provincial Institute of Higher Learning. At the age of sixteen, Xiong Qinglai followed his parents' instructions and married Jiang Juyuan (b. 1893). The couple had 5 children. In 1913, Xiong was successfully selected and funded by Yunnan provincial government to study mining in Belgium. However, following German invasion of Belgium in 1914, Xiong embarked on a journey to Paris, France where he enrolled at Lycée St Louis, focusing on mathematics. After completing his studies at Lycée St Louis in 1915, Xiong began his undergraduate studies at the University of Grenoble later that year. He then moved to Paris, where he continued his studies in mathematics, analytical mechanics, physics, and astronomy at the Faculty of Science in Paris (Faculté des sciences de Paris). He further pursued his education at the University of Montpellier and the University of Marseille. In 1920, Xiong was awarded a Master of Science degree by the University of Montpellier. In the spring of 1921, Xiong first returned to Kunming, China, where he took up teaching positions at the Kunming Yunnan Industrial School and the Yunnan Road School. Xiong then relocated to Nanjing in September 1921, upon acceptance of Kuo Ping Wen' s invitation to establish a Department of Mathematics at the National Southeastern University (Later renamed National Central University and Nanjing University). During his tenure as professor of mathematics at the National Southeastern University, Xiong wrote more than ten textbooks on geometry, calculus, differential equations, mechanics, etc. It was the first endeavor in history to introduce modern mathematics in Chinese textbooks. In the autumn of 1925, Xiong Qinglai briefly taught at Northwestern University for one semester before returning to Southeast University in the following spring. In the autumn of 1926, he received an invitation from Cao Yunxiang and Ye Qisun to join the mathematics department at Tsinghua University as a professor, teaching advanced courses in calculus, differential equations, and analytical functions. Xiong became the head of the Department of Mathematics in 1928 and later the Dean of Science in 1930, replacing Ye Qisun. During this time, after reading Hua Luogeng's paper in the Shanghai Journal of Science, Xiong invited him to join Tsinghua University as an assistant in the library and meanwhile studying undergraduate courses. In March 1949, Xiong was instructed by the Department of Education to attend a UNESCO conference in Paris, after which he stayed in France to engage in mathematical research. In 1950, he published Sur une extension du second théorème fondamental de R Nevanlinna and Sur les fonctions méromorphes et leurs dérivées. However, in the same year, he suffered a cerebral haemorrhage that paralyzed the right side of his body. Between 1953 and 1955, Xiong produced an impressive research output, publishing twelve papers. In 1957, Xiong published a book titled "Sur les fonctions méromorphes et les fonctions algébroïdes, extensions d'un théorème de M R Nevanlinna", upon Henri Villat' s kindly request. In 1956, Xiong declined Chen Lifu' s offer to go to Taiwan. Around the same time, Hua Loo Keng conveyed an invitation from Premier Zhou Enlai for Xiong to return to the People's Republic of China. He accepted and returned to Beijing in June 1957.