Кіріспе

Конституциялық құқық - бұл егемен мемлекет немесе мемлекеттер одағының мойындаған және бекіткен артықшылығы немесе міндеті, билігі немесе билікті шектеуі болуы мүмкін. Конституциялық құқықтар ұлттық конституцияда нақты белгіленуі мүмкін немесе олар елдің жоғарғы заңы болып табылатын ұлттық конституцияның тілінен шығарылуы мүмкін, яғни оған қайшы келетін заңдар конституцияға қайшы және жарамсыз деп саналады. Әдетте кез келген конституция ұлттық үкіметтің құрылымын, функцияларын, өкілеттіктерін және шектеулерін және ұлттық билік органдары қажет болған кезде қорғалатын және орындалатын жеке бостандықтарды, құқықтарды және міндеттерді айқындайды. Қазіргі кезде көптеген елдерде ұқсас немесе ерекше конституциялық құқықтарды қамтитын жазбаша конституция бар. Бірінші Конституциялардың жасалуына дейін басқа да кодталған заңдар жиынтығы болды, олар ұқсас мақсаттар мен функцияларға ие болды, мысалы, Ұлыбританияның 1215 жылғы Магна-Картасы немесе 1776 жылғы Вирджинияның Құқықтар туралы жарғысы.

Жиналу еркіндігі

191 конституция жиналыс еркіндігін мойындайды. Оны "заңды мақсаттарда" "бейбіт" немесе "құралсыз" жиналыс құқығы деп сипаттауға болады. Ол қосымша құпия немесе міндетті болуы мүмкін. 1791 жылы 15 желтоқсанда Құқықтар туралы заңның алғашқы 10 түзетуі АҚШ Конституциясының бөлігі болды. Кейіннен тағы 17 түзету енгізілді. Осылайша, АҚШ Конституциясында барлығы 27 түзетулер мен 7 бап бар. Осы уақыт ішінде тек бір түзету ғана алдыңғысын жоққа шығарды, нақтырақ айтқанда 1933 жылы 5 желтоқсанда ратификацияланған жиырма бірінші түзету 1919 жылы 16 қаңтарда он сегізінші түзетуде бекітілген алкогольге тыйым салуды жойды. Құқықтар туралы Билльде құқықтарды қамтамасыз ететін ережелер бастапқыда тек федералды үкіметке ғана міндетті болды. Уақыт өте келе, бұл ережелердің көпшілігі 14-ші түзетудің тиісті процестік ережесіне іріктеп енгізу арқылы мемлекеттерге міндетті болды. Егер қандай да бір ереже мемлекетке міндетті болып табылса, онда мемлекет осы ережеде кепілдік берілген құқықтарды шектей алмайды. Мемлекеттерге міндетті болып табылатын ережелердің мысалдары - АҚШ Конституциясының 2010 жылы 14-ші түзетумен біріктіріліп, "толық қолданыла алатын" екінші түзетуі, қараңыз, Макдональдс Чикаго қаласына қарсы; 6-шы түзетуде куәлардың қарсыласу құқығына кепілдік берілген, ол қарсыласу шарты деп аталады және 1-ші түзетудің әртүрлі ережелері сөз, баспасөз, үкімет және жиналыс бостандығына кепілдік береді. Мысалы, Бесінші түзету федералды қылмыстық істерде сот алқасының қарауына құқық береді. Алайда, бұл құқық 14-ші түзетудегі тиісті процеске қатысты ережеге таңдамалы түрде енгізілмегендіктен, ол мемлекеттерге міндетті емес. Сондықтан, қылмыстық іс жүргізуде айыпталушы ретінде қатысқан адамдар сот алқасының іс жүргізуіне федералды конституциялық құқыққа ие емес. Жеке тұлғаның сотқа қатысуға құқығы бар-жоғы мемлекеттік заңға байланысты. АҚШ Конституциясының әр бап пен түзетуінің мазмұнын болжау оңай, өйткені олар ойландыратын атаумен басталады. Мысалы, Бірінші түзетуде дін, сөз және баспасөз бостандығы, жиналыс және өтініш беру құқығы, Екінші түзетуде қару ұстау құқығы және т.б. кепілдендірілген. Алайда, заңгерлер конституциялық құқықтарды екі топқа бөліп қарастырды: процесстік құқық пен материалдық құқық. Процесс құқықтарының жеке тұлғаларға қатысты өкілеттіктері мен міндеттеріне қатысты болғанымен, процесстік құқықтардан гөрі әртүрлі, жеке тұлғаларды құрушы және ұлттық үкімет қорғаған жеке бостандықтарды қамтиды. Үкіметтер құқық бермейді, олар тек артықшылықтар береді.

Мемлекеттік конституциялар

АҚШ-тың әр штатының өз Конституциясы бар. Штаттардың конституциялары әдетте АҚШ Конституциясына қарағанда ұзын және егжей-тегжейлі жазылады. Мысалы, Алабама конституциясы 600-ден астам беттен тұрады, ал Нью-Джерсидің 1947 жылғы конституциясы АҚШ конституциясынан үш есе ұзын. Федералды Конституция мен штаттық Конституция арасындағы осы айырмашылықтың себебі - судья Бреннан "жаңа сот федерализмі" деп атаған. Бұл дегеніміз, штаттардың конституциясында берілген құқықтар федералды конституциядағыдан кеңірек болуы мүмкін, бірақ олар шектелмейді. Мемлекеттік конституциялар федералды жарғымен қамтамасыз етілген құқықтық қорғауды азайта алмайды, бірақ олар қосымша қорғауды қамтамасыз ете алады. Калифорнияның Рамосқа қарсы ісі, 463 U. S. 992, 1014, 103 S. Ct. 3446, 77 Lawyer's Edition 2nd 1171 (1983) Тіпті, бір штаттың конституциясының мәтіні федералды конституциямен сөзбе-сөз сәйкес келсе де, мемлекеттік құжат азаматқа көбірек мүмкіндік береді деп есептелуі мүмкін. Мемлекеттік конституциялық құқықтар, сондай-ақ, федералды конституцияда мүлдем қарастырылмағандарды, мысалы, тиісті білім алу құқығы немесе қолжетімді тұрғын үй құқығы сияқтыларды да қамти алады.

Басқа елдер

Жазбаша конституциясына құқықтарды қамтитын елдер Германия, Үндістан және Жапония. Біріккен Корольдікте, оның кодекстелмеген конституциясы болғандықтан, конституциялық құқық туралы жарғысы жоқ, бірақ 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң ұқсас рөл атқарады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция Еуропа Кеңесінің мүше елдері үшін қолданылады. ЕҚАДБ-ға қол қойған мемлекеттердің аумағында Конвенцияны бұзатын адам құқықтары бұзылуына ұшыраған адамдар Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымдана алады. Авторитарлық режимдерде, әдетте, кепілдендірілген, ешкімнен айырылмайтын құқықтар аз немесе мүлдем жоқ; немесе мұндай құқықтар болуы мүмкін, бірақ іс жүзінде сақталмайды (бұрынғы Франколық Испанияда болғандай).