Кіріспе

Түзету рәсімінің сипаттамасы

АҚШ Конституциясының бесінші бабы Конституцияны өзгерту тәртібін сипаттайды. Бесінші бапқа сәйкес, Конституцияны өзгерту процесі түзету(лер)ді ұсынудан және одан кейінгі ратификациядан тұрады. Түзетулерді Конгресс, Өкілдер палатасы мен Сенаттың екеуі де үштен екі дауыспен қолдаған жағдайда, немесе Конгресс штат заң шығарушы органдарының үштен екісінің өтініші бойынша шақырылған түзетулерді ұсынуға арналған конвенция арқылы ұсына алады. Конституцияның бір бөлігі болу үшін түзету, Конгресс анықтағандай, штаттардың үштен бірінің заң шығарушы органдары немесе штаттардың үштен бірінде өткізілген ратификациялық конвенциялар арқылы ратификациялануы тиіс. Осы рәсім Америка тарихында 1933 жылы жиырма бірінші түзетуді ратификациялаумен бір рет қана қолданылды. Әр штаттың дауысы (ұсынылған түзетуді ратификациялау немесе қабылдамау) штаттың халқына немесе Одақта болған уақытына қарамастан, тең салмаққа ие. Бесінші бап ұсынылған түзетулерді ратификациялау мерзімдері туралы ештеңе айтпайды, бірақ 1917 жылдан бері ұсынылған көптеген түзетулер ратификациялау мерзімін қамтиды. Заңгерлердің көпшілігі Бесінші баптың өзгерту процесінің өзі Бесінші бапта баяндалған рәсімдер арқылы өзгертілуі мүмкін екеніне келіседі, бірақ Бесінші бап Конституцияны өзгертудің жалғыз құралы болып табыла ма деген мәселеде пікір таласы бар. Конституцияны өзгерту рәсімін анықтаумен қатар, Бесінші бап Бірінші баптың үш ережені қарапайым түзетуден қорғайды, оларға қосымша шарттар қосады. Екі ережеге қатысты – біреуі құлдарды импорттауға, екіншісі тікелей салықтарды бөлуге – түзетуге тыйым абсолютті болған, бірақ 1808 жылы аяқталған шектеулі мерзімге ие болды; үшіншісі мерзімі жоқ, бірақ толық емес: «Ешбір штат, оның келісімінсіз, Сенаттағы тең сайлау құқығынан айырылмайды». Ғалымдар осы қорғау ережесінің өзі Бесінші бапта баяндалған рәсімдер арқылы өзгертілуі мүмкін бе деген мәселеде келіспейді.

Мәтін

Конгресс, екі палатаның үштен екісі қажет деп шешкен жағдайда, осы Конституцияға түзетулер ұсынады, немесе бірнеше штаттың үштен екісінің заң шығарушы органдарының өтініші бойынша, түзетулерді ұсыну үшін конвенция шақырады, бұл түзетулер, қай жағдайда болса да, үштен төрт штаттың заң шығарушы органдарымен немесе олардың үштен төртіндегі конвенциялармен ратификацияланған кезде, осы Конституцияның бөлігі ретінде толық күшіне енеді, егер Конгресс ратификациялаудың бірін немесе екінші тәсілін ұсынса; Мың сегіз жүз сегіз жылға дейін қабылданған ешқандай түзету Конституцияның бірінші бабының тоғызыншы бөліміндегі бірінші және төртінші тармақтарына ешқандай әсер етпейді; және ешбір штат, өзінің келісімінсіз, Сенаттағы тең сайлау құқығынан айырылмайды.

Конституцияны өзгерту тәртібі

АҚШ Конституциясына 33 түзетуді Конгресс мақұлдады және ратификациялау үшін штаттарға жіберді. Осы түзетулердің 27-сі ратификацияланды және қазір Конституцияның бір бөлігі болып табылады. Алғашқы он түзету бірдей уақытта қабылданды және ратификацияланды, сондай-ақ олар бірлесіп «Құқықтар туралы билль» деп аталады. Конгресс қабылдаған және штаттарға жіберілген алты түзету, қажетті штаттар санымен ратификацияланбады және Конституцияның бөлігі емес. Олардың төртеуі техникалық тұрғыдан әлі де ашық және қарастырылуда, біреуі өз шарттары бойынша жабылды және қабылданбады, ал біреуі ұсынылған қарар шарттары бойынша жабылды және қабылданбады. Барлығы болғанда, Конгресте Конституцияға түзетулер енгізу үшін 10 000-нан астам ұсыныс жасалды.

Өзгерістерді ұсыну

V бапта мемлекеттік билік жүйесін өзгертудің екі жолы қарастырылған. Бірінші жол Конгреске «екі палатаның үштен екісі қажет деп шешкен жағдайда» конституциялық түзетулерді ұсынуға рұқсат береді. Екінші жол Конгреске «штаттардың үштен екісінің заң шығарушы органдарының өтініші бойынша» (34) «түзетулерді ұсыну үшін конвенция шақыруды» талап етеді. V баптың осы екіұстамалығы 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда екі топ арасында жасалған келісімдердің нәтижесі болып табылады. Бір топ ұлттық заң шығарушының конституцияны өзгерту процесінде ешқандай рөлі болмауы керек деп есептесе, екінші топ конституцияны өзгерту туралы ұсыныстар ұлттық заң шығарушыдан басталып, олардың ратификациясын штаттық заң шығарушы органдар немесе штаттық конвенциялар шешуі керек деп санайды. Конвенцияда жасалған консенсусқа негізделген түзету процесі туралы Джеймс Мэдисон («The Federalist No. 43») былай деп мәлімдеді: Ол Конституцияны тым оңай өзгертіп тастауға мүмкіндік беретін шектен тыс жеңілдікке де, анықталған кемшіліктерін мәңгі сақтап қалуға әкелетін шектен тыс қиындыққа да теңдей қарсы тұрады. Бұдан әрі, ол жалпы және штаттық үкіметтерге бір жағынан немесе екінші жағынан тәжірибе көрсеткен қателерді түзетуді бастауға мүмкіндік береді. 1789 жылдан бері V бап бойынша процесс қолға алынған сайын, түзетулерді жасау және ұсынудың бірінші жолы қолданылып келеді. Штаттарға ратификацияға жіберілген барлық 33 түзету Конгресс тарапынан енгізілді. Екінші жол – конвенциялық нұсқа, Александр Гамильтонның («The Federalist No. 85») пікірінше, ол штаттық заң шығарушы органдарға «ұлттық биліктің шегінен шығуына қарсы тосқауылдар қоюға» мүмкіндік береді, әлі қолданылмады. Бірінші Конгресс конституциялық түзетулердің бірнешесін қарастырған кезде, екі палатаның алдымен түзетулерді қажет деп санайтынын көрсететін резолюцияны қабылдауы ұсынылды. Бұл процедура қолданылмады. Оның орнына, Палата мен Сенат екеуі де бірлескен қарарды қарауға тікелей кірісті, осылайша екі органның да түзетулер қажет деп санайтынын білдірді. Сонымен қатар, бастапқыда Джеймс Мэдисон ұсынғанда, түзетулер бастапқы құжаттың тиісті бөлімдерімен біріктірілуі үшін жасалған. Конгресс бекіткеннен кейін, конституциялық түзетуді ұсынатын бірлескен қарар штаттарға жіберілмес бұрын президенттің мақұлдауына немесе ветосына ұсынылмайды. 1-баптың 7-тарауы барлық федералды заңдар заңға айналу алдында президенттің қол қоюына немесе ветосына ұсынылуы керек екенін көздейді, ал V бап Конгресс немесе федералды конвенция бекіткен конституциялық түзетулер үшін мұндай талапты көздемейді. Осылайша, президенттің бұл процесте ресми функциясы жоқ. «Холлингсворт Вирджинияға қарсы» (1798) ісінде Жоғарғы сот конституциялық түзетулерді президенттің мақұлдауына немесе ветосына ұсынудың қажеті жоқ екенін растады.

Өзгерістерді бекіту

Конгресс немесе штаттардың ұлттық конвенциясы ресми ұсынғаннан кейін, конституциялық түзетуді штаттардың үштен екі бөлігінен (50 штаттың 38-і) ратификациялау қажет. Конгресс ұсынылған түзетуді мемлекеттік заң шығару органдарына немесе ратификация үшін штаттық ратификациялық конвенцияларға жіберуді таңдауға құқылы. Штаттар тарапынан екі процедураның бірі арқылы ратификацияланған түзетулер ешқандай айырмашылыққа ие емес және Конституцияның бір бөлігі ретінде теңдей жарамды. Ратификация үшін штаттарға ұсынылған 33 түзетудің тек біреуі – жиырма бірінші түзетуде ғана штаттық конвенция әдісі қолданылды. Сот бұрын, Hawke v. Smith (1920) ісінде Огайо Бас Ассамблеясының он сегізінші түзетуді ратификациялауын қолдады, ал Огайо сайлаушылары халық референдумы арқылы бұл бекітілуді сәтті жойды, Огайо Конституциясындағы штаттың сайлаушыларына федералдық конституциялық түзетулерді ратификациялауды даулап, жою құқығын беру ережесі конституцияға қайшы екенін шешті. Түзету Конституцияның қолданылатын бөлігіне айналғанда, оның ратификациясы расталған күнінен емес, қажетті штаттар санымен ратификацияланған кезде айналады. Конгресс немесе басқа ешкімнің қосымша әрекеттері қажет емес. Үш рет Конгресс түзетудің ратификация шегіне жеткенін білгеннен кейін, процестің сәтті аяқталғанын жариялайтын резолюцияны қабылдады. Мұндай әрекеттер саяси себептермен маңызды болғанымен, конституциялық тұрғыдан алғанда қажет емес. Қазіргі уақытта АҚШ архивістісі 1 A.Қ.С. кодексінің ережелеріне сәйкес ратификация процесін басқаруға жауапты. Архивші әр штаттың губернаторына тіркелген хат арқылы түзету ұсынылғанын ресми түрде хабарлайды. Әр губернатор өз штатының заң шығару органына (немесе ратификациялық конвенцияға) түзетуді ресми түрде ұсынады. Штат ұсынылған түзетуді ратификациялаған кезде ол архивістіге штаттың әрекетінің түпнұсқасын немесе куәландырылған көшірмесін жібереді. Қажетті сандағы штаттар ратификациялағаннан кейін Архившінің міндеті – белгілі бір түзетуді тиісінше ратификацияланған және Конституцияның бөлігі деп жариялайтын сертификат беру болып табылады. Содан кейін түзету және оның ратификация сертификаты Федералдық тізілімде және АҚШ заңдарының жинағында жарияланады. Бұл Конгресс пен елге ратификация процесінің сәтті аяқталғаны туралы ресми хабарлама болып табылады. Ратификация мерзімінің "сағаты" Конгрестегі соңғы әрекет аяқталған күнінен басталады. Түзету Конгресс соңғы әрекеттен кейін кез келген уақытта ратификациялануы мүмкін, тіпті штаттар әлі ресми түрде хабардар етілмеген болса да. Кейіннен сот Coleman v. Miller (1939) ісінде өз пікірін едәуір өзгертті. Бұл істе, ұсынылған бала еңбегі туралы түзетуге қатысты, ол ратификацияның уақтылылығы туралы мәселе саяси және сотқа қатысты емес мәселе болып табылады деп шешті, бұл мәселені Конгрестің қалауынша қалдырды. Ұсыныстан ратификацияға дейінгі уақыттың ұзақтығы түзетудің жарамдылығына қатысы жоқ сияқты. Осы прецедентке сүйене отырып, 1992 жылдың 7 мамырында АҚШ архивістісі жиырма жетінші түзетуді Конституцияның бөлігі болу үшін "бірнеше штаттардың үштен екі бөлігінен" асып кеткендіктен ратификацияланғаны деп жариялады. Ол ратификация мерзімісіз штаттарға ратификация үшін 25 қыркүйекте 1789 жылы ұсынылды, бұл бұрын-соңды болмаған уақыт аралығы. Жоғарғы Сот істі қарауға шешім қабылдады, апелляциялық сотты айналып өтті, бірақ олар істі тыңдамай тұрып, Конгресс берген ұзартылған мерзім қажетті штаттар саны болмағандықтан аяқталды, бұл істі қараусыз қалдырды.

Конституциялық ережелерді өзгертуден қорғалған

V бапта конституцияның кейбір баптарын өзгертуден қорғайтын екі ереже бар. Олардың біріншісі, мерзімі бітіп қалғандықтан қолданылмайды. 1808 жылға дейін өзгертуге тыйым салынған ережелер: I баптың 9-тарауының 1-тармағы, ол Конгресске 1808 жылға дейін құлдарды импорттауды шектеуге бағытталған заң қабылдауға тыйым салды, және I баптың 9-тарауының 4-тармағы, онда тікелей салықтар I баптың 2-тарауының 3-тармағында көрсетілген халық санына пропорционалды түрде бөлінуі тиіс екені айтылған. Екінші тыйымға мерзім белгіленбеген және ол әлі де күшінде. Онда нақты түрде ешқандай түзету Сенаттағы мемлекеттің тең өкілдік құқығын, мемлекеттің келісімісіз жоя алмайды деп көрсетілген. Бұл ережелер Конституциялық конвенцияға қатысушылар арасындағы қатыгез пікірталас нәтижесінде келген екі келісімді сақтау мақсатында жасалған және Конституцияның жалғыз нақты бекітілген шарттары болып табылады. Сенаттағы тең өкілдік құқығының кепілдігі осы бапта баяндалған тәртіптер арқылы өзгертілуі мүмкін.

V бапты өзгерту

V бапта Конституцияны өзгерту тәртібі баяндалған, бірақ осы процедуралардың өзі V бапқа қолданылатыны туралы нақты айтылмаған. Заң профессоры Джордж Мадердің сөзіне қарағанда, Конституцияның өзгерту рәсімдерін өзгерту бойынша көптеген ұсыныстар түскен және "конституциялық өзгерту ережелерін өздерін өзгертуге болады деген пікір қалыптасқан". Дегенмен, V бапқа ешқандай өзгеріс енгізілген емес.