Кіріспе

Эпидемиологиялық тарих

ЖИТС адамның иммуножеткіштік вирусы (ЖҚТБ) салдарынан туындайды, ол Орталық және Батыс Африкадағы адам емес приматтардан шыққан. Вирустың әртүрлі топтары әртүрлі уақытта адамға жұғу қабілетін алған болса да, қазіргі пандемия 1920 жылдары Бельгия Конгосының Леопольдвилл қаласында (қазір Конго Демократиялық Республикасының Киншаса қаласы) бір нақты штамм – ЖҚТБ-1 М тобының пайда болуымен басталды. ЖҚТБ-ның екі түрі бар: ЖҚТБ-1 және ЖҚТБ-2. ЖҚТБ-1 көбірек вирулентті, оңай жұғады және ол әлемдегі ЖҚТБ инфекциясының басым бөлігінің себебі болып табылады. ЖҚТБ-1 пандемиялық штаммы Камерун, Экваторлық Гвинея, Габон, Конго Республикасы және Орталық Африка Республикасының орманды аймақтарында мекендейтін Pan troglodytes troglodytes түріндегі шимпанзелерде табылған вирусқа өте жақын. ЖҚТБ-2 жұғу қабілеті төмен және оның ең жақын туысы – саңғы мангабей (Cercocebus atys atys) вирусымен бірге Батыс Африкамен шектеледі, ол Сенегалдың оңтүстігінде, Гвинея-Бисау, Гвинея, Сьерра-Леоне, Либерия және Пил жағалауының батысында қоныстанған.

Адамнан адамға жұғу

Бұл саладағы зерттеулер молекулалық филогенетика әдісімен жүргізіледі, вирустың геномдық тізбектерін салыстырып, олардың байланысын анықтауға болады.

Шымпанзелер мен гориллалардан адамға жұққан ВИЧ-1

Ғалымдар жалпы алғанда, ХИВ-1 вирусының белгілі штаммдары (немесе топтары) Батыс-Орталық Африка ормандарындағы жабайы маймыл популяцияларында кездесетін маймыл иммуножеткіліксіздігі вирустарымен (МИВ) ең жақын байланысты деп санайды. Атап айтқанда, белгілі ХИВ-1 штаммдарының әрқайсысы шимпанзелердің *Pan troglodytes troglodytes* (SIVcpz) түрін жұқтыратын SIV-мен немесе SIVgor деп аталатын батыс жазық гориллаларын жұқтырған SIV-мен тығыз байланысты. Пандемиялық ХИВ-1 штаммы (M немесе Басты топ) және тек бірнеше Камерун тұрғынында табылған сирек штамм (N тобы) Камерунда мекендейтін *Pan troglodytes troglodytes* шимпанзе популяцияларында эндемикалық SIVcpz штаммдарынан туындаған. Адамның биологиялық үлгілерінде сақталған ХИВ-1 тізбектерін және вирус мутациясының жылдамдығын бағалау арқылы ғалымдар шимпанзеден адамға жұғудың 19 ғасырдың соңында немесе 20 ғасырдың басында, экваторлық Африкада қарқынды қала құрылысы мен отарлау кезеңінде болғанын есептейді. Зооноздың нақты қашан орын алғаны белгісіз. Кейбір молекулалық мерзімдеу зерттеулері ХИВ-1 М тобының ең соңғы ортақ ата-тегі (MRCA) (яғни, адам популяциясында тарала бастады) 20 ғасырдың басында, шамамен 1915-1941 жылдар аралығында болғанын көрсетеді. Бұрын генетикалық рекомбинация мұндай филогенетикалық талдауды "қатты шатастырады" деп есептелген, бірақ кейінірек "рекомбинация нәтижелерді жүйелі түрде бұрмаламайды" екені көрсетілді, дегенмен рекомбинация "дисперсияны арттыруы күтілуде". Приматтардың жоғары деңгейде қорғалатындығына байланысты қосымша зерттеулерге кедергі келтірілді. Үлгілерді талдау, сынама материалдарының аздығына байланысты, шектеулі деректерге әкелді. Дегенмен, зерттеушілер жиналған деректер негізінде филогенезді болжауға қол жеткізді. Олар сондай-ақ ХИВ-тың белгілі бір штаммының молекулалық сағатын пайдаланып, алғашқы жұқтыру мерзімін анықтады, ол шамамен 1915-1931 жылдар аралығында деп есептеледі.

АИТВ-2 вирусы көк түлкіден адамға жұқты

Осыған ұқсас зерттеулер Батыс Африканың Сьерра-Леоне, Либерия және Кот-д’Ивуар елдерінен жиналған бірнеше жабайы саңғыр мангабей (Cercocebus atys atys) (SIVsmm) популяцияларының SIV штаммдарымен жүргізілді. Нәтижесіндегі филогенетикалық талдаулар көрсеткендей, адамдар арасында кеңінен тараған екі ВИЧ-2 штаммына (ВИЧ-2 А және В топтары) ең жақын вирустар – Кот-д’Ивуардың батысындағы Тай орманрындағы саңғыр мангабейлерден табылған SIVsmm вирустары. Молекулалық мерзімдеу зерттеулері эпидемиялық екі топтың (А және В) 1905 және 1961 жылдар аралығында адамдар арасында тарала бастағанын көрсетеді (орташа есептер 1932 және 1945 жылдар аралығында ауытқып отырады).

Бұталық етпен айналысу

Табиғи трансфер теориясына сәйкес ("аңшы теориясы" немесе "жабайы ет теориясы" деп те аталады), "түрлер арасындағы жұғудың ең қарапайым және ықтимал түсіндірмесі" бойынша, джунглиде егіншілікпен айналысуға құштар болмаған Африканың ауыл тұрғындары еттің негізгі көзі ретінде қолдауға келмеген жануарларға жүгінді. Осы жабайы еттің көп мөлшерде пайдаланылуы және дұрыс емес сою амалдары қанмен қанның жанасуын күшейтті, соның салдарынан жұғу мүмкіндігі артты. Жақында жасалған серологиялық сараптама Орталық Африкада адамдардың SIV жұқтыруы сирек емес екенін көрсетті: Камерунның жалпы халқының 2,3% антигендерге сероактивтілік көрсетті, яғни қазіргі немесе бұрынғы SIV жұқтығуын көрсетеді, ал аңшылықпен айналысатын немесе жабайы ет пайдаланатын ауылдарда бұл көрсеткіш 7,8% құрады, ал осы ауылдардың ең көп қауіпке ұшыраған адамдарында – 17,1%. SIV вирусының маймылдан/қос маймылдан аңшыға немесе жабайы етпен айналысатын адамға жұққаннан кейін ВИЧ-қа қалай трансформацияланғаны әлі де пікірталас тудырып отыр, бірақ табиғи іріктеу адамның Т-лимфоциттеріне жұқтырып, көбейе алатын кез келген вирусты жақсы көреді.

АИТВ-тің пайда болуы мен пайда болуы туралы шешілмеген сұрақтар

Түпкілікті ВИЧ/СИВ филогенетикалық қатынастарын анықтау ВИЧ-тың кең биогеографиясын түсіндіруге мүмкіндік береді: ВИЧ-1 топтарының алғашқы орталықтары туысқан SIVcpz және SIVgor вирустарының (шимпанзелер мен гориллалар) приматтар резервуарлары бар Орталық Африкада орналасқан; сондай-ақ, ВИЧ-2 топтарының орталықтары Батыс Африкада, туысқан SIVsmm вирусын тасымалдайтын саз мангабилердің мекендейтін жерлерінде болды. Дегенмен, бұл қатынастар биогеографияның егжей-тегжейлі үлгілерін түсіндірмейді, мысалы, неге эпидемиялық ВИЧ 2 тобы (А және В) тек Кот-д'Ивуарда ғана пайда болды, ол саз мангабилерді қорғайтын алты елдің бірі. Сондай-ақ, шимпанзелердің Pan troglodytes schweinfurthii (Конго Демократиялық Республикасы, Орталық Африка Республикасы, Руанда, Бурунди, Уганда және Танзанияда қоныстанған) түршесіндегі SIVcpz эндемиясы адамдар арасында эпидемиялық ВИЧ-1 штаммын тудырмағаны түсініксіз, ал Конго Демократиялық Республикасы осы елде кездеспейтін (Pan troglodytes troglodytes) түршесінің SIVcpz штаммынан тараған ВИЧ-1 тобының негізгі орталығы болды. Көптеген ВИЧ 1 және ВИЧ 2 штаммдары SIVcpz, SIVgor және SIVsmm вирустарынан шыққандығы анық.

Шығу тегі және эпидемияның пайда болуы

ВИЧ-тің пайда болу теорияларының бірнешеуі ВИЧ/СИВ-дің филогенетикалық байланыстары туралы қалыптасқан білімді қабылдайды, сондай-ақ, адамға бастапқы жұғудың ең ықтимал себебі – жануар етін жеу (bushmeat) практикасы болды деп есептейді. Олардың барлығы 19-шы ғасырдың соңында және 20-шы ғасырдың басында ВИЧ-тің төрт тобының бір мезгілде пайда болуын, ал бұрын белгілі болған жағдайлардың жоқтығын сол кезде Африканың тиісті аймақтарында пайда болған жаңа факторлармен түсіндіруге болады. Бұл жаңа факторлар SIV-тің адамға бейімделуіне көмектесуге, мутация арқылы адам организміне бейімделуіне (осылайша адамдар арасындағы жұқпалылықты арттыруға) немесе эпидемиологиялық шектің өтуіне алып келетін жұғудың бастапқы күшеуіне себеп болуы мүмкін, соның салдарынан таралу ықтималдығы артады. Вирустың генетикалық зерттеулері 2008 жылы ВИЧ-1 М тобының ең соңғы ортақ ата-тегі Бельгиялық Конгоның Леопольдвилл қаласына (қазіргі Киншаса) шамамен 1910 жылға дейін жететінін көрсетті. Көптеген адамдар ұзақ уақыт бойы үйленбеген немесе ажырасқан, бұл Африканың дәстүрлі қоғамдарында сирек кездесетін жағдай. Бұл адамдардың қозғалысының бұрын-соңды болмаған деңгейде ұлғаюымен бірге жүрді. Майкл Воробей және әріптестері қалалардың өсуі ВИЧ эпидемиясының пайда болуында рөл атқарғанын байқады, себебі ВИЧ-тің екі ескі штаммының (M және O топтары) филогенетикалық мерзімдеуі бұл вирустардың Орталық Африкадағы негізгі отаршылдық қалалар құрылғаннан кейін көп ұзамай тарала бастағанын көрсетеді. Планетациялардағы, құрылыс жобаларындағы және басқа да отаршылдық кәсіпорындардағы жұмысшылар жануар етімен қамтамасыз етілді, бұл аң аулауды ұлғайтуға және, демек, SIV-ке адамдардың жұғу деңгейінің жоғарылауына әкелген болуы мүмкін. Бірнеше тарихи деректер бұл көзқарасты қолдайды, өйткені жұмысшыларды қамтамасыз ету қажеттілігі және атыс қаруларының кеңінен қолжетімді болуы аң аулаудың өсуіне себеп болды. Отаршылдық билік сонымен қатар көптеген адамдарға шешекке қарсы вакциналар мен инъекциялар жасады, олардың көптеген түрлері жабдықты қолданулар арасында зарарсыздандырмай жасалды. Читнис және басқалар бұл парентеральді қауіптердің және мәжбүрлі еңбек лагерьлерімен байланысты проституцияның адамдар арасында SIV-тің сериялық жұғуына (немесе сериялық өтуіне) себеп болуы мүмкін екенін ұсынды (бұл туралы келесі бөлімде талқыланады). Авторлар ВИЧ-1 вирусының 20-шы ғасырдың басында француздық Экваторлық Африка аймағында пайда болғанын болжайды (осы кезде отаршылдық зұлсалық пен мәжбүрлі еңбек ең жоғары деңгейге жеткен). Кейінгі зерттеулер бұл теориялардың көбісі дұрыс екенін растады: ВИЧ-1 топтары М және О 19-шы ғасырдың соңында – 20-шы ғасырдың басында адамдар арасында тарала бастады. Бұл Джозеф Конрадтың осы тақырыптағы кітабына сілтеме жасайды, оның негізгі тақырыбы – Экваторлық Африкадағы отаршылдық зұлсалық.

Стерильді емес инъекциялар

2001 жылдан бері жарияланған бірнеше мақалада Престон Маркс, Филип Алкабес және Эрнест Друкер ВИЧ вирусының пайда болуына себепші болған SIV-тің адамдар арасында жылдам таралуы болды деп болжады (жабайы ет аулаушы немесе оны өңдеуші адам SIV-пен жұқтырғаннан кейін) қауіпсіз емес немесе толық стериль емес инъекциялар арқылы. Бірақ, Chitnis және басқаларының еңбектерінен айырмашылығы, авторлар Оңтүстік Камерун мен Француздық Экваторлық Африканың орманды аймақтарында гепатит С вирусының жоғары көрсеткіштерінің (шамамен 40–50%) сифилис, трипаносомоз және мәйектің осы аймақтардағы кең таралғандығымен салыстырғанда, яусты емдеу үшін қолданылған стериль емес инъекциялармен жақсы түсіндіріледі деп ұсынды. Олар осы парентеральді тәуекелдердің барлығы гепатит С вирусының ғана емес, басқа да патогендердің таралуына және ВИЧ-1 вирусының пайда болуына себеп болды деп санайды: "Осы процедуралар SIVcpz-бен жұқтырған бір аулаушыдан/аспаздан бастап, арсенкаль немесе басқа да дәрілермен емделген бірнеше мың науқасқа дейін ВИЧ-1 вирусын экспоненциалды түрде күшейтуі мүмкін, бұл жыныстық жолмен таралуға мүмкіндік беретін шекті деңгейден асып түседі". Вирустың пайда болуы 1921 жылғы Орталық Африканың жабайы аң аулаушысына дейін жетеді, ал колониялық медициналық кампаниялар дұрыс стерильденбеген шприцтер мен инелерді пайдалану арқылы болашақ эпидемияның пайда болуына ықпал етті. Пепиннің пікірінше, ЖИТС Африкада ондаған жылдар бойы үнсіз тарады, урбанизация мен проституцияның ықпалымен. Пепин сондай-ақ вирусты 1960 жылдары Заирден оралған гаитилік мұғалімнің Америкаға әкелгенін мәлімдейді. Секс-туризм және ластанған қан құю орталықтары 1980 жылдары ЖИТС-тің халық назарына түсуіне және әлемдік пандемияға ұшырауына себеп болды.

Түрлер аралық ауысудың ықтимал уақыт аралығы

Соуза және басқалар молекулалық уақыттау әдістерін қолданып, әрбір ВИЧ тобының ең жақын СИВ тегінен бөлінген уақытын анықтауға тырысады. Әр ВИЧ тобы міндетті түрде осы уақыт пен таралуын бастаған уақыттың (MRCA уақыты) аралығында адамдарға өткен, себебі MRCA-дан кейін барлық тектік желілер адамдарда болды, ал ең жақын маймыл штаммынан бөлінуге дейін тектік желі маймылдарда болды. АИТВ 1 тобының M және O топтары шамамен 1931 және 1915 жылдары олардың ең жақын СИВ-терінен бөлінген. Бұл ақпарат, ВИЧ топтарының MRCA-ларының уақытымен бірге, барлық ВИЧ топтарының 20-ғасырдың басында адамдарға жұққан болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ерлердің сүндеттелуінің таралуы және ВИЧ-тің пайда болуы

Ерлердің сүндеттелуі ерлердің ВИЧ жұқтыру ықтималдығын азайтуы мүмкін. Қан құюды есепке алмағанда, ең жоғары ВИЧ-1 жұқтыру деңгейі 85% көрсеткішімен әйел жыныс жұмыскерлерінен сүндеттелмеген, ГУД (жыныс жолдарының инфекциясы) бар еркектерге жұққан кезде тіркелді – "бір реттік жыныстық қатынастан кейін 43% сероконверсияға ұшырады". Ерлерде ГУД болмаған жағдайда сероконверсия тіркелген жоқ.

Адам емес приматтарда SIV патогенділігі

Адам емес приматтардың көпшілігінде табиғи SIV инфекциясы өлімге алып келмейді (бірақ төменде қараңыз). Сондықтан SIV және HIV гендерінің тізбесін салыстыру адамда ауруды тудыратын факторлар туралы мәлімет беруі керек. ВИЧ-тің көптеген SIV-термен салыстырғанда вируленттілігін анықтайтын факторлар енді ғана анықталуда. Адам емес SIV-лерде CD3, CD4 және MHC I класының экспрессиясын төмендететін nef гендері бар; сондықтан адам емес SIV-лердің көпшілігі иммуножеткіліксіздікті тудырмайды; бірақ, HIV 1 nef гені CD3 экспрессиясын төмендету қабілетін жоғалтқан, бұл созылмалы ВИЧ инфекциясына тән иммундық белсенділікке және апоптозға әкеледі. Сонымен қатар, Танзанияның Гомбе ұлттық паркінде SIVcpz инфекциясын жұқтырған шимпанзелердің ұзақ мерзімді зерттеуі бұрынғы қалыптасқан түсінікке қайшы келіп, SIVcpz инфекциясы бар шимпанзелерде өлім-жітімнің жоғарылауын және адамның СПИД-ке ұқсас ауруға шалдығуын көрсетті. Жабайы жануарларда SIV патогенділігі шимпанзелердің басқа түршелерінде және басқа примат түрлерінде де болуы мүмкін, бірақ тиісті ұзақ мерзімді зерттеулердің жетіспеуі салдарынан анықталмайды.

1959: Дэвид Карр

Дэвид Карр - Манчестер (Англия) қаласындағы баспагер шәкірті (көбінесе қате түрде теңізші деп аталған; Карр 1955 және 1957 жылдар аралығында Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен). Ол 1959 жылдың 31 тамызында қайтыс болды және біраз уақыт бойы СПИДті анықтайтын мүмкіндікті инфекциялардан (АДОИ) қайтыс болды деп қате хабарланды. Иммундық жүйесі нашарлағаннан кейін, ол пневмонияға шалдықты. Дәрігерлер оның неден қайтыс болғанын түсінбегендіктен, 50 тіндерін зерттеу үшін сақтап алды. 1990 жылы бұл тіндердің ВИЧ-қа оң нәтиже көрсеткені анықталды. Алайда, 1992 жылы ЖИТС зерттеушісі Дэвид Хо жүргізген екінші тексеруде, тіндердегі ВИЧ штаммы 1990 жылы табылған штаммға ұқсас екені анықталды, ескі штамм емес (ол 30 жыл ішінде қатты өзгерген болар еді). Ол ДНК үлгілерінің 1990 жылдардағы ЖИТС жұқтырған науқастан алынғанын қорытындылады. Дэвид Каррдың тіндерін қайта тексергенде, вирустың ешқандай белгісі табылмады.

1959 ж.: Конголық ер адам

Ең ерте кезде тіркелген ХИВ-1 инфекцияларының бірі 1959 жылы Бельгия Конгосының Леопольдвилл қаласынан алынған сақталған қан үлгісінде анықталды.

1960: Конголық әйел

Екінші ерте тіркелген ВИЧ-1 инфекциясы 1960 жылы Бельгия Конгосының Леопольдвилл қаласынан алынған сақталған лимфа түйіні биопсиясының үлгісінде табылды.

1969 ж. Роберт Рейфорд

1969 жылдың мамыр айында 16 жасар афроамерикалық Роберт Рейфорд Сент-Луис қалалық ауруханасында Капоси саркомасынан қайтыс болды. 1987 жылы Тулейн университетінің медицина мектебінің зерттеушілері оның сақталған қаны мен тіндерінен ВИЧ-1 вирусына өте жақын немесе толық сәйкес келетін вирусты анықтады.

1973 жыл: Угандалық балалар

1972-1973 жылдары зерттеушілер Угандадағы 75 баладан қан алды, оны Буркиттің лимфомасын зерттеуде бақылау тобы ретінде пайдаланды. 1985 жылы сақталған қан сарысуына жүргізілген кері сынақ нәтижесінде 50 (67%) баланың қанында ВИЧ-қа қатысты вирусқа қарсы антиденелер табылды.

1976: Арвид Ноэ

1975 және 1976 жылдары Арвид Ноэ деген атпен танысқан норвегиялық теңізші, оның әйелі және жеті жасар қызы ЖИТС-тен қайтыс болды. Теңізшіде алғашқы симптомдар 1969 жылы пайда болды, бұл батыс Африка жағалауындағы порттарда болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң болды. Оның Африкаға алғашқы сапарында гонорея жұқтыруы, сол кезде ол жыныстық қатынаста белсенді болғанын көрсетеді. 1988 жылы теңізші мен оның әйелінен алынған тіндер тексеріліп, оларда ВИЧ-1 (О тобы) анықталды.

1977 ж.: Грета Раск

Грет Раск 1964 жылы және 1972 жылы Заирге науқастарға көмек көрсету үшін барған даниялық хирург болды. Ол көптеген конголық пациенттердің қанына тікелей қатысқан болуы мүмкін, соның бірінен ол жұқтырды. 1974 жылы денсаулығы нашарлап, 1977 жылы Данияға оралды, бірақ оның әріптестері оның симптомдарын түсіне алмады. 1977 жылдың желтоқсанында пневмоцист пневмониясынан қайтыс болды. Оның тіндерін әріптестері зерттеп, 1987 жылы сынақтары оң нәтиже көрсетті.

Батыс жарты шарға таралған

Бір кезде 1971 жылы ВИЧ-1 штаммы Гаитиден Нью-Йоркке келді деп есептелген. Қазіргі ағымдағы консенсус бойынша, ВИЧ 1966 жылы Конго Демократиялық Республикасында жұмыс істеген белгісіз адам немесе адамдар арқылы Гаитиге әкелінген. Содан кейін шағын эпидемия болды, ал шамамен 1969 жылы тағы бір белгісіз адам ВИЧ-ті Гаитиден АҚШ-қа алып келді. Сахара төңірегіндегі Африкадан тыс жердегі ЖИТС-тің көптеген жағдайлары осы бір науқасқа қана байланысты. Кейін 1980 жылдардың басында АҚШ-қа көшіп келген гаитиліктер арасында көптеген ЖИТС жағдайлары тіркелді. Роберт Рейфордтың жағдайы көрсеткендей, осы инфекцияның жекелеген жағдайлары 1966 жылға дейін пайда болған болуы мүмкін. Вирус ақырында АҚШ-тың ірі қалаларындағы гомосексуал ерлер қауымдастығына енді, онда еркін, көп серіктестік жыныстық қатынас (адамдардың жылына орташа есеппен 11-ден астам қорғалмаған жыныстық серіктері болған) және анальдық қатынаспен байланысты жоғары жұқтыру деңгейі оның тез таралуына мүмкіндік берді, нәтижесінде ол байқалатын болды. ВИЧ-тің ұзақ инкубациялық кезеңі (он жылға дейін немесе одан да ұзақ) және бастапқыда аз таралуы салдарынан, ол бастапқыда назардан тыс қалды. АҚШ-тың ірі қалаларында ЖИТС-тің алғашқы жағдайлары анықталған кезде, кейбір қауымдастықтарда ВИЧ инфекциясының таралуы 5%-тан асып кеткен. Әлем бойынша ВИЧ инфекциясы қалалық аймақтардан ауылдық аймақтарға тарады және Қытай мен Үндістан сияқты аймақтарда пайда болды.

Канадалық бортсервер теориясы

Канадалық стюардесса Гейтан Дугас "057 жағдай" деп, кейіннен "О" пациенті деп аталды, мұнда "О" әрпі "Оңтүстік Калифорниядан тыс" дегенді білдірді, Ауруларды бақылау орталықтарының докторы Уильям Дарроудың СПИД-ті зерттеуінің алғашқы кезеңінде. Осы себепті көптеген адамдар Дугасты Солтүстік Америкаға ВИЧ-ті әкелген деп санайтын. Алайда, ВИЧ 1971 жылы шамамен Нью-Йорк қаласына жеткен, ал Дугас Air Canada-да 1974 жылға дейін жұмыс істемеген. 2008 жылы "Act Up Oral History Project" жобасына берген сұхбатында ол былай деді: "Әрине, қорқынышты оқиғалар тарады, көбінесе ПЦП пневмониясы (Pneumocystis pneumonia) бар инъекциялық есірткі қолданушы әйелдер туралы, оларға бронхит деген диагноз қойылды". Ол жалғастырды: "Шын мәнінде, СПИД осы топта бірінші болып пайда болды деп ойлаймын, себебі егер артқа қарасаңыз, "наркоманның пневмониясы" деген нәрсе болды, нашақорларға әлсіреу (dwindles) деген нәрсе болды, менің ойымша, бұл өздері үшін ештеңе жасай алмайтын СПИД-тің алғашқы тобы болды". Көрсетілген деректерге сәйкес, 1977 жылы Нью-Йоркте героинге тәуелді адамдарда "наркоманның пневмониясы" пайда болды. Тамсин Уилтон өзінің "EnGendering AIDS: Deconstructing Sex, Text, and Epidemic" кітабында былай жазады: "Адамдар 1970 жылдардың басынан бері түсініксіз жағдайлардан ауырып, қайтыс болды, оларды кейіннен СПИД-ке байланысты диагноз қоюға болады. Мысалы, 1970 жылдары инъекциялық есірткі қолданушылар арасында тараған "наркоманның пневмониясы" деп белгілі бір құбылыс болды, қазір бұл ВИЧ инфекциясынан туындады деп есептеледі". Патрис Маурердің 1992 жылғы сәуірдегі "Agenda" газетінде жарияланған мақаласы наркоманның пневмониясы мәселесін қарастырады. Ол былай деп басталады: "1970 жылдардың соңында АҚШ-та "дискотека безгекі" деп аталатын эпидемия тараған кезде, Нью-Йоркте инъекциялық есірткі қолданушылар арасында "наркоманның пневмониясы" деп аталатын эпидемия кеңінен тарады". Ол жалғастырады: "Көптеген адамдар [интравенді] есірткі қолданушылардың өкпе қабынуынан түсініксіз өлгенін білмеді. Бұл өлім-жітімге назар аударған аздаған адамдар олардың қоғамдық денсаулық сауалына зерттеу жүргізуге ұмтылмады". "Дүниежүзілік терапиялық қауымдастықтар конференциясының материалдарында" (The Proceedings of the World Conference of Therapeutic Communities, 9th, San Francisco, California, September 1–6, 1985) ХИВ (бұрын HTLV III/LAV деп аталған) антиденелерінің белгілеріне тексерілген сарысу үлгілері туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген. Цитата: "Біз Нью-Йорктегі эпидемияның тарихи зерттеулерін де жүргіздік, бастапқыда басқа мақсаттар үшін жиналған сарысу үлгілерін пайдаландық. Бізде 1960 жылдардың ортасына дейінгі инъекциялық есірткі қолданушыларының сарысулары бар. HTLV III/LAV антиденелерінің бар екендігі бірінші рет 1978 жылғы он бір үлгіде, 1979 жылғы 40 үлгіде 29%, 1980 жылғы 44% және 1982 жылғы 52% үлгілерде анықталды. HTLV III/LAV вирусы 1970 жылдардың соңында Нью-Йоркте инъекциялық есірткі қолданушылар арасында енгізілген сияқты". Анна Томпсон TheBody.com веб-сайтында 1993 жылдың күзінде жариялаған мақаласында: "Көптеген әйелдер 1970 жылдардың соңында өкпе қабынуынан, жатыр мойнының қатерлі ісігінен және басқа да аурулардан көз жұмды, олар "түсініксіз" иммундық жүйесінің әлсіреуімен күрделенді. Алайда, Ауруларды бақылау орталығы (CDC) 1981 жылға дейін әйелде СПИД-тің бірінші жағдайы туралы хабарламады". Ол жалғастырды: "CDC-нің әйелдер мәселесіне назар бөлмеуі әйелдер СПИД-ке шалдықпайды деген жалпы пікірге әкелді". Цитата: "Осы статистика да CDC эпидемиологиясына негізделген, ол эпидемияның басталуын 1981 жыл деп санайды, бірақ 1970 жылдары "наркоманның пневмониясы" деп белгілі болған және Пневмоцистикалық пневмония болуы мүмкін өлім-жітімнің жоғары деңгейі туралы кең таралған анекдоттық хабарларға қарамастан". Цитата: "Қалалық денсаулық сақтау қызметкерлерінің бағалауынша, қаладағы 200 000 интравенді есірткі қолданушының жартысы СПИД-тің себебін тудыратын вирусқа шалдыққан". 1975 жылдың көктемінде Нью-Йорк қаласының үкіметі көптеген әлеуметтік қызметтердің жабылуына әкелген қаржылық дағдарысқа ұшырады, бұл инъекциялық есірткі қолданушылардың жаушыл әлеуметтік-саяси және құқықтық ортада өмір сүруіне себеп болды. 2006 жылғы "American Journal of Public Health" журналындағы зерттеуден келтірілген: "1974-1977 жылдар аралығында Денсаулық сақтау департаментінің (Нью-Йорк) бюджеті 20% -ға қысқартылды, ал 1977 жылға қарай департамент 1974 жылғы жұмыс күшінің 1700 қызметкерін жоғалтты. Осылайша қысқарту үшін департамент 20 аудандық денсаулық сақтау орталығының 7-ін жапты, метандолды бағдарламасынан 1 миллион доллар кесіп тастады, 19 денсаулық сақтау оқытушысының 14-інің жұмысын тоқтатты және 75 балалар денсаулық сақтау орталығының 20-сын және 14 кеуде клиникасының 6-сын жапты (ТБ-ны тексеру және диагностикалау үшін жауапты бөлімшелер)". "Тиісті клиникалық жағдайларда туберкулездің ауыр және ерекше көрінісі СПИД-тің болуын болжауға мүмкіндік беретін инфекция ретінде қарастырылуы мүмкін". Сонымен қатар, 1987 жылғы зерттеу АҚШ-тағы туберкулездің, СПИД-тің және есірткі қолданушылардың өсуі арасындағы байланысты көрсетті: "СПИД туберкулездік инфекцияны қамтиды, ал АҚШ-та туберкулезбен және СПИД-пен ауыратын пациенттердің көпшілігі есірткі қолданушылар болып табылады".

1981-1982 жж.: ГРИД-тен СПИД-ке дейін

СПИД эпидемиясы 1981 жылдың 5 маусымында АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының «Морбидность және өлім-жітім туралы апталық хабарлама» бюллетенінде Лос-Анджелестегі бес гомосексуал ер адамда Пневмоцистис карнини (қазір Пневмоцистис жировеци деп танылған, ерекше түр) тудырған Пневмоцистис пневмониясының (ППП) ерекше ошақтары тіркелген кезде ресми түрде басталды. Келесі 18 айда елдің әртүрлі қалаларында басқа да сау ер адамдар арасында иммундық тапшылығы бар науқастарда жиі кездесетін басқа оппортунистік аурулармен (мысалы, Капоси саркомасы және тұрақты, жалпыланған лимфаденопатия) бірге ППП ошақтары анықталды. 1982 жылдың маусымында Оңтүстік Калифорниядағы гейлер арасында тіркелген жағдайлар тобы жыныстық жолмен жұғатын инфекциялық агенттің этиологиялық себебі болуы мүмкін екенін көрсетті. Синдром бастапқыда «GRID» немесе «гейлерге қатысты иммундық жетіспеушілік» деп аталды; басқа, сирек қолданылатын гейлерге қатысты терминдерге «гейлік келісім синдромы», «гейлік лимфа түйіндері синдромы», «гейлік қатерлі ісік», «гейлік оба», «гомосексуал синдромы», «қоғамдық иммунодефицит» («CAID») және «құрамындағы қоғамдық иммунодефицит синдромы» («ACIDS») кірді. Осыған ұқсас оппортунистік инфекциялар гемофилиямен ауыратын адамдарда, героин сияқты вена ішіне есіртетін есірткілерді қолданушылар мен Гаити иммигранттарында да анықталды, бұл кейбір зерттеушілерді оны «4H» ауруы деп атауға итерді. 1982 жылдың тамызында ауру CDC ұсынған жаңа атаумен – Алынған иммундық жетіспеушілік синдромы (СПИД) деп атала бастады.

ЖИТС-пен ауыратын науқастар мен олардың отбасыларының белсенділігі

АИТВ/СПИД эпидемиясының басталған кезінде бұл ауру көбінесе гей, ақ терілі ер адамдарға әсер етеді деп есептелді. Осы қате түсінік салдарынан, түрлі-түсті терілі адамдарға ВИЧ-пен ауырғандарды біліммен қаруландыру және көмек көрсету үшін ешқандай ақпарат немесе қызмет ұсынылмады. Ақыр соңында, белсенділер өз алаңдаушылықтарын жариялағанда, "Қара нәсілділер арасындағы СПИД-тің алдын алу коалициясы" және "Оңтүстік Азиядағы СПИД-тің алдын алу альянсы" сияқты ұйымдар құрылды. Олар өз қауымдастықтарына ВИЧ-пен ауырған адамдардың өмірін жақсарту және АИТВ/СПИД-тің таралуын азайту мақсатында қызметтер көрсетті. Нью-Йорк қаласында Натан Фэйн, Ларри Крамер, Ларри Масс, Пол Попхэм, Пол Рапопорт және Эдмунд Уайт 1982 жылы Гей ерлер денсаулығы дағдарысын (GMHC) ресми түрде құрды. Сол 1982 жылы Майкл Каллен мен Ричард Берковиц "Эпидемия кезінде қалай жыныстық қатынас жасау керек: бір жол" атты еңбек жариялады. Олар осы қысқаша еңбекте гей еркектердің жыныстық қатынаста болу және махаббат көрсету жолдарын, сонымен бірге ВИЧ жұқтыру немесе тарату тәуекелін күрт азайту мүмкіндіктерін сипаттады. Екі автор да өзі АИТВ-мен өмір сүретін гейлер еді. Бұл буклет ер адамдарға жыныстық қатынаста презерватив қолдану туралы кеңес берген алғашқы жұмыстардың бірі болды. 1980-ші жылдардың басында АИТВ эпидемиясы басталғанда, бұл ауру туралы ақпарат өте шектеулі болды. АИТВ гомосексуалдар, нашар экономикалық жағдайдағы адамдар, секс-жұмыскерлер және есірткіге тәуелділер сияқты стигматизацияланған топтарға пропорционалды түрде әсер еткендіктен, эпидемия басталғанда бұқаралық ақпарат құралдарында да аз жарияланды. Алайда, АИТВ-мен тікелей немесе жақындары арқылы күресіп жатқан адамдардан құралған белсенді топтардың пайда болуымен эпидемияға қоғамдық назар аударылды.

1983 жылдың мамыр айы: LAV

1983 жылдың мамыр айында Франциядағы Пастер институтының дәрігерлер тобы, Франсуаза Барре Синоусси мен Люк Монтанье бастаған, лимфоидты түйіндерден жаңа ретровирусты бөліп алғанын және оның ЖИТС-тің себебі деп санайтынын мәлімдеді.

1984 жылдың мамыр айы: HTLV-III

1984 жылдың мамыр айында АҚШ-тың Роберт Галло басқаратын команда вирустың табылғанын растады, бірақ оған адамның Т-лимфотроптық вирусы III типі (HTLV III) деген атау берді.

1984 жылдың тамызы: ARV

Сан-Францискодағы Калифорния университетінде доктор Джей Левидің тобы да АИТВ ашылуына үлес қосты. Ол 1983 жылы дербес түрде СПИД вирусын оқшаулады және оны СПИД-ке қатысты ретровирус (АРВ) деп атап, 1984 жылы Science журналында өз нәтижелерін жариялады.

1985 жылғы қаңтар: екеуі де бірдей деп табылды

1985 жылдың қаңтар айында LAV және HTLV III вирустары туралы бірқатар толыққанды есептер жарияланды, ал наурыз айына қарай вирустардың бір екендігі анық болды. Шындығында, кейіннен анықталғандай, Галлоның зертханасында оқшауланған вирус Монтаньенің 1983 жылғы алғашқы есебінде зерттелген пациенттің лимфа түйіндерінен алынған және ол АИДС-тің себепшісі еді.

1986 жылдың мамыр айы: ХИВ атауы

1986 жылдың мамыр айында Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет екі атауды да жоюға және жаңа атау – АИВ (Адамның иммун тапшылығы вирусы) қолдануға шешім қабылдады.

Нобель сыйлығы

Барре Синоусси мен Монтанье СПИДті тудыратын вирус ашылуында Галлодан көбірек құрметке лайық па, жоқ па деген мәселе қызу дауға себеп болды. Барре Синоусси мен Монтанье 2008 жылы «адам иммуножеткіліксіздік вирусын (ВИЧ) ашқандары» үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды, ал Харальд цур Хаузен де адам папиллома вирусының жатыр мойны қатерлі ісігіне әкелетінін ашқаны үшін сыйлықты бөлісті, бірақ Галло назардан тыс қалды. Монтанье Галлоның Нобель комитеті тарапынан мойындалмағанына өкініш білдірді: «ВИЧ-тің СПИДтің себебі екенін дәлелдеу маңызды болды, және Галлоның осы істе маңызды рөлі болды. Роберт Галлоға қатты өкінемін». Доктор Левидің ВИЧ ашылуына қосқан үлесі де Нобель сыйлығының салтанатында айтылды.

Эпидемиологиялық қадағалау үшін жағдайдың анықтамасы

1981 жылдың 5 маусымынан бері эпидемиологиялық бақылау үшін Банги анықтамасы және 1994 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ЖИТС жағдайларын анықтаудың кеңейтілген нұсқасы сияқты көптеген анықтамалар әзірленді.

Генетикалық зерттеулер

2008 жылы "Proceedings of the National Academy of Sciences" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, Стэнфорд университетінің медицина мектебіндегі Роберт Шафер басқаратын топ сұр тышқан лемурында эндогендік лентивирус (ВИЧ-қа жататын туыс) бар екенін анықтады. Бұл лентивирустар кем дегенде 14 миллион жылдан бері бар екенін көрсетеді, бұл қазіргі кезде белгілі ВИЧ-тың пайда болу мерзімінен әлдеқайда ертерек. Сонымен қатар, бұл кезең Мадагаскардың қазіргі Африка құрлығымен байланысты болған уақытына сәйкес келеді; аталған лемурлар кейіннен вирустың түріне иммунитет дамытып, линтивирустың басқа сүтқоректілер арасында кең таралған кезеңінде тірі қалды. Зерттеу вирустың пайда болуы мен эволюциясы туралы білімдегі бос орындарды толтырғаны үшін маңызды деп бағаланды және жаңа вирусқа қарсы препараттарды әзірлеуде көмектесе алады. 2010 жылы зерттеушілер SIV вирусы Биоко аралындағы маймылдарды кем дегенде 32 000 жылдан бері жұқтырғанын хабарлады. Бұған дейін маймылдарда SIV инфекциясы соңғы бірнеше жүз жылдың ішінде пайда болды деп есептелген. Ғалымдар адамдардың ВИЧ инфекциясына Африка маймылдарының SIV-қа бейімделгені сияқты табиғи жолмен бейімделуіне де уақыт керек екенін болжады, сонда ғана инфекциядан зиян шекпеуге болады. 2016 жылы Чехиядағы зерттеуде малайзиялық ұшатын лемурлардың геномы зерттелді, олар приматтарға параллель сүтқоректілердің тобы болып табылады және олармен ортақ ата-бабалары бар. Зерттеу нәтижесінде вирустық мутация жылдамдығымен салыстырғанда, қазіргі заманғы лентивирустардан шамамен 40-60 миллион жыл бұрын пайда болған эндогендік лентивирустар табылды.

СПИД-ті жоққа шығару

ЖИТС-ті жоққа шығарушылар ЖИТС-тің жоқ екенін немесе ЖИТС-тің ВИЧ-тан туындамайтынын айтады; олардың кейбіреулері ЖИТС-тің себебі ВИЧ емес, өмір салты – сексуалдық қатынастар немесе есірткі қолдану екеніне сенеді. ЖИТС-ті жоққа шығарудың екі түрі де ғылыми консенсусқа қарсы келеді. Патологтар арасында ВИЧ ЖИТС-ке себеп болатынына қатысты дәлелдер толық деп саналады. ЖИТС-ті жоққа шығаруға қатысты көптеген аргументтер ескірген деректерді дұрыс емес көрсетуге негізделген. АИТВ вирусын АҚШ үкіметі биологиялық қару ретінде жасаған деген идея, бұл идея советтік үгіт-насихат операциясымен ойлап табылды, африкалықтар мен афроамерикалықтардың үлкен бөлігі арасында кең таралған.

Болсонароға әсер ету

Конспирологиялық теориялардың ықпалы 2021 жылы Бразилия президенті Жаир Болсонару COVID-19 вакциналарының ЖИТС-ке алып келуі мүмкін екенін айтқандағы шаңырағына жетті. Бразилияның Жоғарғы Федералдық Соты Болсонаруға COVID-19 вакциналары ЖИТС жұқтыру қаупін арттырады деген жалған мәлімдеме жасағаны үшін тергеу жүргізуді бұйырды.