Кіріспе

Дүние жүзінде АИТВ-ның таралуында кейбір тәуекел топтарына (секс-жұмыскерлер мен олардың клиенттері, еркектермен жыныстық қатынаста жүрген еркектер, есірткі тамырға салу арқылы қолданушылар және трансгендерлер) және олардың жыныстық серіктестері ерекше беленді. Осы топтар әлемдегі АИТВ инфекциясының 65%-ын және Сахара аймағынан тыс жерлердегі жаңа инфекциялардың 93%-ын құрайды. Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада жаңа жұқтырылған АИТВ инфекцияларының шамамен үштен екісі – еркектермен жыныстық қатынаста жүрген еркектерге тиесілі. Вирустың генетикалық тарихын зерттеу нәтижесінде, әлемдік эпидемияға ең көп жауапты ХИВ-1 тобының шамамен 1920 жылы Конго Демократиялық Республикасының астанасы Киншасада пайда болған болуы мүмкін екендігі анықталды. СПИД алғаш рет 1981 жылы анықталса, 1983 жылы АИТВ вирусы табылып, СПИДтің себебі екені анықталды.

Таяу Шығыс және Солтүстік Африка

1990 және 2018 жылдар аралығында Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадағы (ТШСА) ересектер арасында (15-49) ВИЧ/ЖҚТБ таралуы 0,1-ден кем деп бағаланады. Бұл көрсеткіш әлемнің басқа аймақтарымен салыстырғанда ең төменгі деңгейде. 2020 жылы ТШСА-да шамамен 230 000 адам ВИЧ-пен өмір сүреді. Сонымен қатар, Судан (5 200), Иран (4 400) және Мысыр (3 600) ТШСА-дағы (20 000) жаңа жұқпалардың 60%-дан астамын құрады. 2018 жылы осы аймақтағы ЖҚТБ-мен байланысты өлімдердің шамамен үштен екісі осы елдерде тіркелді. Екіншіден, антиретровирустық терапияның әлемдік көрсеткішімен (62%) салыстырғанда, 2020 жылы ТШСА аймағының көрсеткіші (43%) айтарлықтай төмен. Бұл аймақтағы ең тәуекелге ұшыраған топтар: инъекциялық есірткі қолданушылар, секс-жұмыскер әйелдер және еркектермен жыныстық қатынаста жүрген ерлер. Мигранттар, әсіресе, осал жағдайда болып табылады, Бангладеште жұқтырғандардың 67%-ы және Непалдағы 41%-ы Үндістаннан оралған мигранттар екені анықталды. Бұл адам саудасы мен құлдыққа байланысты, сондай-ақ, жұмыс іздеп Үндістанға баруға дайындық танытқан мигранттардың көпшілігі иммиграциялық статусы туралы алаңдаушылық тудырып, мемлекеттік денсаулық сақтау қызметтеріне жүгінуден қорқады. Тайландта антиретровирустық терапия ВИЧ және сифилис вирустарын анадан балаға жұғудың алдын алуда сәттілікке жетті. Аймақ бойынша, елдер 2010 жылдан 2015 жылға дейін ЖҚТБ-мен байланысты өлім-жітім мен жаңа ВИЧ жұқпаларының азаюын байқады, Индонезиядан басқа. Шығыс Азияда шамамен 3,5 миллион адам ВИЧ-пен өмір сүреді, ал 15-49 жас аралығындағылар арасында таралу деңгейі төмен. 2005 жылдан бері ВИЧ/ЖҚТБ жұқпағандардың саны шамамен 3,5 миллионға жетеді. Таиланд – Шығыс Азияда ВИЧ жұқпағандардың көрсеткіші 1%-дан жоғары болатын жалғыз ел, ол 2001 жылы 1,7%-дан 2015 жылы 1,1%-ға дейін төмендеді. Корей Халық Демократиялық Республикасында ешқандай жағдай тіркелмеген. Қытайдың ауылдық аймақтарында, әсіресе Хэнань провинциясында, көптеген шаруалар таза емес қан құюға қатысқан, жұқтырғандардың саны ондаған мыңға жетеді деп бағаланады. Жапонияда ВИЧ/ЖҚТБ жұқпағандардың жартысынан астамы гомосексуалды ерлер арасында тіркелген, ал қалған жағдайлар гетеросексуалдық қатынастар, инъекциялық есірткі қолдану және белгісіз себептерге байланысты. Шығыс Азияда еркектермен жыныстық қатынаста жүрген ерлер ВИЧ/ЖҚТБ жұқпаған жаңа жағдайлардың 18%-ын құрайды, сондықтан олар секс-жұмыскерлер мен олардың клиенттерімен (жаңа жағдайлардың 29%-ын құрайды) бірге ең осал топтардың бірі болып табылады. Азия мен Тынық мұхиты елдерінде еркектермен жыныстық қатынаста жүрген ерлердің арасындағы жұқпа деңгейі кем дегенде 5% немесе одан да жоғары екені де назарға алу керек.

Кариб теңізі

Кариб бассейні әлемде ең көп зардап шеккен екінші аймақ. 15–44 жас аралығындағы ересектер арасында ЖИТС өлімнің басты себебіне айналған. Дегенмен, Кариб бассейнінде жыл сайынғы инфекциялар саны айтарлықтай төмендеген. ЮНЭЙДС ұсынған 2015–2020 жылдар аралығындағы жаңа ВИЧ инфекцияларының санын көрсететін графикте айқын төмендеу байқалады. ВИЧ инфекциясы көбінесе гетеросексуалдық қатынас арқылы таралады. ВИЧ/ЖИТС жұқтырған адамдардың көп бөлігі гетеросексуалдар, бұл аймақтағы ЖИТС жағдайларының үштен екісі осы жолмен байланысты. Көптеген елдерде ерлер арасындағы жыныстық қатынас қатты айыпталып, заңсыз болғанымен, ол да жұқтырудың маңызды жолы болып табылады. Бермуда мен Пуэрто-Рикодан басқа аймақтарда есірткіні инъекциялық қолдану арқылы ВИЧ жұқтыру сирек кездеседі. ЮНЭЙДС-тің 2022 жылғы «Жаһандық ЖИТС жаңартуы» бойынша, балалар мен ересектердің ем алуында елеулі олқылықтар бар, бұл әлемнің 2023 жылғы балалар арасындағы вирусты 75% жою мақсатына жетуіне кедеріл келтіруде. Бұл, әзірге, ем мен қызмет көрсетудің жоғары құнына байланысты болуы мүмкін, ол бір адамға жылына шамамен 725 АҚШ долларына жетеді. Америка құрлығының осы аймақтарында Гватемала мен Гондурас ғана халықтың 1%-дан астамының ВИЧ жұқтырғанын көрсетеді. Бұл елдерде ВИЧ жұқтырған ерлердің саны әйелдерден шамамен 3:1 артық. Орталық Америкада ВИЧ/ЖИТС ауруының таралуының өсуіне байланысты, білім беру осы аурудың таралуын бақылаудағы ең маңызды қадам болып табылады. Орталық Америкада көптеген адамдар емдік препараттарға қол жеткізе алмайды, нәтижесінде Гондураста ЖИТС-тен өліп қалғандардың саны 8–14% құрайды. ВИЧ/ЖИТС ауруының таралу деңгейін төмендету үшін білім беруді және дәрі-дәрмектерге қол жеткізуді жақсарту қажет. Еуропаға сапар шегетін иммигранттарды зерттеу барысында, барлық симптомсыз адамдар түрлі жұқпалы ауруларға тексерілді. Латын Америкасынан келген 383 иммигранттың арасында ВИЧ таралуы төмен болды, тек бір адамда ғана ВИЧ инфекциясы анықталды. Бұл мәліметтер иммигранттар тобынан жиналды, олардың көп бөлігі Боливия, Эквадор және Колумбиядан келген.

Америка Құрама Штаттары

Эпидемия 1980 жылдардың басында басталғаннан бері АҚШ-та 1 216 917 адамға ЖИТС диагнозы қойылды. 2016 жылы 13 жастан асқан және ВИЧ-пен өмір сүретін 1,1 миллион адамның 14%-ы инфекциясы туралы хабардар емес еді. CDC-нің соңғы АИТВ мониторингі бойынша 2017 жылы АҚШ-та 38 281 жаңа АИТВ жағдайы тіркелді, бұл 100 000 адамға шаққанда 11,8 жағдайды құрады. Еркектер арасында АИТВ диагнозы қойылғандардың шамамен 8-і 10 еркекпен жыныстық қатынас жасайды. Аймақтық деңгейде 2015 жылы АИТВ инфекциясы диагнозы қойылған адамдардың көрсеткіші (100 000 адамға шаққанда) Оңтүстікте ең жоғары болды (16,8), одан кейін Солтүстік-Шығыс (11,6), Батыс (9,8) және Орта Батыс (7,6) аймақтары келді. 2015 жылдан бері ВИЧ инфекциясы 8%-ға төмендеді, 2020 жылы 30 635 жаңа жағдай тіркелді. Ең жоғары ауру көрсеткіші Оңтүстікте байқалады, халықтың шамамен 13%-ы өздерінің ВИЧ-пен ауыратындығын білмейді. ВИЧ жұқтырудың ең көп таралған жолы – еркектер арасында гомосексуалдық жыныстық қатынас. Жалпы, соңғы зерттеулер көрсеткендей, әр 6 гей және бисексуалдың біреуі ВИЧ-пен жұқтырған. 2014 жылы АҚШ-та 13 және одан үлкен жастағы барлық еркектер арасында жаңа АИТВ диагнозы қойылғандардың 83%-ы және барлық жаңа диагноздың 67%-ы гомосексуалдар мен бисексуалдар арасында болды. 13-24 жас аралығындағы еркектер де осы жас тобындағы барлық еркектер арасында жаңа АИТВ диагнозы қойылғандардың шамамен 92%-ын құрады. Трансгендер әйелдер арасында ВИЧ-пен ауыратындығын анықтаған зерттеулерге сәйкес, олардың шамамен 11,8%-ы өздерінің жұқтырғандығын мәлімдеді. Бұл зерттеулермен қатар, трансгендер әйелдердің басқа әйелдерге қарағанда 34 есе көп ВИЧ жұқтыруға бейім екені анықталды. Ұлттық трансгендерлік дискриминация бойынша сауалнамада қара нәсілді жауап берушілердің 20,23%-ы ВИЧ-пен ауыратындығын, ал 10%-ы өздерінің статусын білмейтіндігін айтты. АҚШ-та 25-54 жас аралығындағы афроамерикалық еркектер мен 35-44 жас аралығындағы афроамерикалық әйелдер арасындағы өлімнің үш негізгі себебінің бірі – ЖИТС. АҚШ-та афроамерикандықтар ВИЧ-позитивті халықтың шамамен 48%-ын құрайды және жаңа ВИЧ жағдайларының жартысынан астамын құрайды, бірақ олар халықтың барлық 12%-ын ғана құрайды. Әйелдер үшін инфекцияның басты жолы – қорғанышсыз гетеросексуалдық қатынас. Африка-американдық әйелдер басқа әйелдерге қарағанда 19 есе көп ВИЧ жұқтырады. 2008 жылға қарай, жас афроамерикандық әйелдердің ВИЧ инфекциясына шалдығу қаупі жоғары екеніне көбірек мән берілді. 2010 жылы афроамерикандықтар халықтың 10%-ын құраса, бүкіл ел бойынша ВИЧ/ЖИТС жағдайларының жартысына жуығы олардың үлесіне тиді. Бұл теңсіздіктің себебі – ЖИТС туралы ақпараттың жетіспеуі, олардың осал емес екендігі туралы түсінік, сондай-ақ денсаулық сақтау ресурстарына қолжетімділіктің шектеулі болуы және қауіпті жыныстық серіктестермен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінің жоғары болуы. 1985 жылдан бері әйелдер арасында ВИЧ инфекциясының таралуы тұрақты түрде өсіп келеді. 2005 жылы жаңа ВИЧ инфекциясының кем дегенде 27%-ы әйелдерде тіркелді. ВИЧ жұқтырған әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың күшеюіне алаңдаушылық артты. 2012 жылы жүргізілген мета-талдау көрсеткендей, ВИЧ-позитивті әйелдердегі психологиялық жарақаттар, оның ішінде отбасылық зорлық-зомбылық және ПТСР деңгейі ұлттық орташа көрсеткіштен бес және екі есе жоғары. 2013 жылы Ақ үй ВИЧ жұқтырған әйелдер мен зорлық-зомбылық мәселесін шешу үшін Агенттіктер аралық федералдық жұмыс тобын құрды. АҚШ-та ЖИТС таралуының географиялық айырмашылықтары да бар, ол Калифорнияның ірі қалаларында, әсіресе Лос-Анджелес және Сан-Францискода, сондай-ақ Шығыс жағалауда, мысалы, Нью-Йорк қаласында және Оңтүстік Американың қалаларында ең көп кездеседі. Юта, Техас және Солтүстік Флорида штаттарында көрсеткіштер төмен.

Канада

2016 жылы Канадада шамамен 63 100 адам ВИЧ/ЖҚС-пен өмір сүрді. 2016 жылдың соңында 9090 адамның ВИЧ жұқтырғаны анықталмаған деп есептелді.

Шығыс Еуропа және Орталық Азия

Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда қарқынды өсіп келе жатқан эпидемияға байланысты алаңдаушылық күшейіп келеді, 2011 жылдың желтоқсанына қарай шамамен 1,23–3,7 миллион адам жұқтырған. Ересектер арасындағы (15–49) таралу көрсеткіші төмен – 1,1%. 1990 жылдардың ортасынан бастап ХИВ инфекциясының таралуы әлеуметтік және экономикалық құлдырау, вена ішіне есірткі салудың көбеюі және секс-жұмыскерлер санының артуы салдарынан жылдам өсті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, 2010 жылы Ресейде тіркелген қалпы 450 000-нан асты, ал 1995 жылы 15 000, 2002 жылы 190 000 болған. 2021 жылдың маусым айында Ресейде ХИВ-пен өмір сүретін адамдардың саны 1,1 миллионнан асты. Украина мен Эстонияда да жұқтырғандардың саны артып келеді, 2018 жылы олардың саны тиісінше 240 000 және 7 400-ге жетті. Сондай-ақ, жастар арасында (<30 жас) жыныстық қатынас және есірткі қолдану арқылы ХИВ жұқтыру жағдайлары көбейіп келеді. Бұл аймақта 2021 жылы 130 000 мен 180 000 аралығында жаңа ХИВ жұқтырғандар тіркелді.

Батыс Еуропа

Батыс Еуропаның көптеген елдерінде ЖИТС-ке шалдыққандардың саны алғашқы жарылыстан бері көрілмеген деңгейге дейін төмендеді; көптеген адамдар осы тенденцияны белсенді білім беру кампанияларына, қан құюды тексеруге және презервативтерді кеңінен қолдануға байланысты деп есептейді. Сондай-ақ, Батыс Еуропада ЖИТС-тен болатын өлім-жітім көрсеткіші күрт төмендеді, себебі жаңа ЖИТС-ке қарсы емдер ВИЧ-ті басудың тиімді (бірақ қымбат) құралы болып табылды. Осы аймақта ВИЧ жұғу жолдары алуан түрлі, оның ішінде ақылы жыныстық қатынас, инъекциялық есірткілерді пайдалану, анадан балаға, еркектер арасындағы және гетеросексуалдық жыныстық қатынас.