Кіріспе

Эволюциялық теория Қазалы маймыл теориясы немесе Қазалы маймыл гипотезасы - бұл соғыстың және жеке аралық агрессияның адам эволюциясының қозғаушы күші болғаны туралы теория. Оны 1950 жылдары Реймонд Дарт ойлап тапты; 1961 жылы Роберт Ардрей African Genesis-те одан әрі дамытты. Теорияға сәйкес, адамдардың ата-бабалары басқа приматтардан олардың агрессивтілігімен ерекшеленді, ал бұл агрессивтілік адамзаттың ішінде сақталған, ол көптеген кісі өлтіру инстинктілерін сақтайды. Бұл теория зорлық-зомбылық жасауға деген құмарлық адамның психологиясының негізгі бөлігі екенін білдіргені үшін танымал болды. Аңшылық гипотезасы көбінесе теориямен байланысты, өйткені ұқсастықтар және Роберт Ардрей екеуін де дамытты. Алайда, шимпанзелер мен боноболардың да адамдардан 100 есе жиі агрессивті мінез-құлық танытатыны байқалды.

Шолу

Теорияда эволюциялық катализатор ретінде қандай зорлық-зомбылық қызмет еткендігі туралы нұсқалар бар: бір-біріне немесе топқа негізделген агрессия. Теория бойынша, адамның екі аяқты болуының басты себебі - жүгіруді үйренгеннен кейін энергияны үнемдеу және жоғарғы аяқ-қолдарды еркін пайдалану. Қатыгез маймыл теориясы екі аяқтылықтың дамуына зорлық-зомбылық себепші болды деп болжайды, зорлық-зомбылық жоғары аяқ-қолдарды қаруды қолдауға итермеледі. Эрика Лорейн Миламның "Кайнның жаратылыстары: Америкадағы суық соғыстағы адам табиғатына аңшылық" (2018) еңбегінде ол "70-ші жылдары приматологтар шимпанзелер өз түрлерінің мүшелерін де өлтіретінін анықтаған кезде теория толығымен бұзылып кетті" деп мәлімдейді. Шымпанзелердің өз түрлеріне шабуыл жасауы адамның арасындағы зорлық-зомбылық биологиялық немесе әлеуметтік факторлардан туындайды ма деген сұрақ тудырады.

Қорытынды

"Қойшы маймыл" деген сөз айрықша агрессивті маймыл түрін білдірмейді; шын мәнінде, бұл термин адамның агрессиясына арналған антропологиялық талдауды білдіреді. Осыған байланысты, қастандық маймыл - біздің инстинкттерімізге негізделген айтарлықтай соғысушы түр, өйткені осы ата-баба өзінің ерекше агрессиясына байланысты өзін-өзі нығайта алды. Реймонд А. Дарт (18931988) бұл гипотезаны "Апийдан адамға деген жыртқыш ауысу" (1953) атты мақаласында ұсынды.

Қабылдау

Этолог Конрад Лоренц "Агрессия туралы" (1963) атты кітабында осыған ұқсас идеяларға қызығушылық танытты. Алғашқы сөзінде ол балықтардың өз аумақтарын қалай қорғағанын айтады. Осыдан кейін ол адамдар да өз ара қақтығысқа түседі ме деген сұрақ қояды. 1984 жылғы мақалада Дарттың дәлелдері аз деп айтылды және 1970-ші жылдардың басында палеонтологтар, әсіресе CK Brain және Elisabeth Vrba жоққа шығарды. 2008 жылы "Nature" журналында Дэн Джонстың мақаласында: "Психологтардың, нейробиологтардың және антропологтардың саны артып келеді, олар зорлық-зомбылық пен кісі өлтіруді қоса алғанда, антиәлеуметтік мінез-құлықтың көптеген аспектілерін түсіну үшін миды, гендерді және эволюцияны, сондай-ақ осы факторлар қалыптастырған қоғамдарды зерттеу қажет екендігіне дәлел жинақтады". Эволюциялық психологтар, әдетте, зорлық-зомбылық өздігінен жасалмайды, бірақ жоғары мәртебе немесе репродуктивті жетістік сияқты мақсаттардың қосымша өнімдері болып табылады деп айтады. Кейбір эволюциялық психологтар адамдарда асыраушы балаларға қарсы (Сәулеттаң әсері) сияқты зорлық-зомбылықтың белгілі бір түрлеріне арналған арнайы механизмдер бар деп айтады. Шымпанзелер топтар арасындағы зорлық-зомбылықпен айналысады, бұл шабуылдар мен мемлекет емес қоғамдардағы адамдар арасындағы зорлық-зомбылыққа ұқсас, және олар ұқсас өлім-жітім деңгейін тудырады. Екінші жағынан, топтағы зорлық-зомбылық шимпанзелерге қарағанда, шағын топтардағы адамдарда аз. Адамдар ингруппа мен аутгруппа арасында айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, бұл альтруистік және агрессивті мінез-құлыққа әсер етеді. Сонымен қатар, топтар арасындағы және топтар ішіндегі зорлық-зомбылық жақында ғана және тайпалық қоғамда кең таралған екендігіне дәлел бар. Бұл әлеуметтік әдеттер мақсатқа жету үшін зорлық-зомбылықты қолдану үрдісіне әсер ететінін көрсетеді. Теңсіздіктің азаюы, қол жетімді ресурстардың көбеюі және әділдік жүйелерінің жақсы жұмыс істеуі нәтижесінде қандастық қақтығыстардың азаюы топтағы зорлық-зомбылықтың азаюына ықпал еткен болуы мүмкін. Адамның табиғатынан соғысқа бейім екендігі туралы пікір, мысалы, Дуглас П. Фрайдың редакциялаған "Соғыс, бейбітшілік және адам табиғаты" (2013) кітабында сынға алынды. 1986 жылы ЮНЕСКО қамқорлығымен шығарылған "Зорлық-зомбылық туралы Севильский мәлімдемесі" зорлық-зомбылық пен соғыстың генетикалық негізін жоққа шығарады, бірақ қазіргі заманғы зерттеулер негізінде ескірген болып саналады. Қазіргі заманғы зерттеулер мен сын-пікірлер қазба деректерін дұрыс түсіндіруге, басқа маймылдарды зерттеудің жетіспеушілігіне және "салқын соғыстың" саяси климатына назар аударды.

Көркем шығармаларда

Адам эволюциясының кванттық серпілісімен түрлер арасындағы және түрлер арасындағы зорлық-зомбылықтың байланысын 2001: Ғарыш Одиссеясының алғашқы тізбегінде көруге болады. Теледидардағы "Слайдерлер" сериалыда кромагтарға қатысты сюжет желісінде қастандық маймыл теориясы кеңінен қолданылған.