Қытай пандасы: сипаттамасы, өмір салты және сақтау шаралары

Кіріспе

Аюлардың түрлері

Гигант панда (Ailuropoda melanoleuca), сондай-ақ панда аюы немесе жай ғана панда деп те аталады, Қытайға ендемик аюлардың бір түрі. Ол қара және ақ түсті терісімен және дөңгелек денесімен сипатталады. "Гигант панда" атауы кейде оны жақын туыс мустелоид – қызыл пандадан ажырату үшін қолданылады. Ересек жеке тұлғалардың орташа салмағы , ал ұзындығы әдетте болады. Бұл түрде жыныстық диморфизм байқалады, себебі еркектер әдетте 10-20% үлкен болады. Жүні ақ, ал көздерінің, құлақтарының, аяқтарының және иықтарының айналасында қара дақтар бар. Аюдың алдыңғы аяғында бамбукты ұстап тұруға көмектесетін бас бармақ бар. Гигант пандалардың тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін үлкен молярлары және кеңейтілген уақытша шұңқыры (temporal fossa) бар. Гигант пандалар тек бірнеше провинциядағы алты таулы аймақта ғана кездеседі. Олардың биіктігі дейін жетеді. Олардың рационында негізінен бамбук болады, бұл аюды көбінесе шөпқоректі жануарларға жатқызады, бірақ олар етқоректілер отрядына жатады. Бамбук сабағы маңызды энергия көзі болып табылады, себебі оның құрамында крахмал бар және 32% белоктан тұрады, сондықтан пандалар крахмалды тиімді қорыту қабілетін дамытқан. Олар жалғыз өмір сүреді, тек көбейтілу кезінде ғана жиналады. Аналықтары балапандарын орташа есеппен 18-24 ай бойы бағады. Жас пандалардың потенциалды жыртқыштарына барыс аюлары жатады. Гигант пандалар бір-бірімен байланыс үшін негізінен иіс сезу қабілетін пайдаланады; иіс іздері химиялық сигналдар ретінде және тас, ағаштар сияқты белгілі орындарда қолданылады. Гигант пандалар ұзақ өмір сүреді, ең қарт жеке тұлға 38 жасында қайтыс болған. Ауыл шаруашылығы, орманды жою және басқа да даму салдарынан гигант пандалар бір кезде мекендеген жазық жерлерден ығыстырылды және олар қорғауға мұқтаж болатын осал түрге жатады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша Қытайда 239 панда тұтқындықта, ал елден тыс жерлерде тағы 27 панда өмір сүреді. Кейбір мәліметтер жабайы табиғаттағы гигант пандалардың саны да артып бара жатқанын көрсетеді. 2015 жылдың наурыз айына қарай жабайы гигант пандалардың саны 1864 жеке тұлғаға жетті. 2016 жылы IUCN Қызыл тізімінде "жою қаупі төнген" санатынан "зардап шеккен" санатына қайта жіктелді, бұл панданы сақтауға жұмсаған он жылдық күш-жігердің нәтижесін көрсетті. 2021 жылдың шілдесінде Қытай билігі де гигант панданы зардап шеккен түр ретінде қайта жіктеді. Гигант панда көбінесе Қытайдың ұлттық символы ретінде танылады, 1982 жылдан бері Қытайдың алтын панда монеталарында бейнеленген және 2008 жылғы Пекинде өткен жазғы Олимпиаданың бес Fuwa талисманының бірі болды.

The giant panda (Ailuropoda melanoleuca), also known as the panda bear or simply panda, is a bear species endemic to China. It is characterised by its black and white coat and rotund body. The name "giant panda" is sometimes used to distinguish it from the red panda, a neighboring musteloid. Adult individuals average , and are typically long. The species is sexually dimorphic, as males are typically 10 to 20% larger. The fur is white, with black patches around the eyes, ears, legs and shoulders. A thumb is visible on the bear's forepaw, which helps in holding bamboo in place for feeding. Giant pandas have adapted larger molars and expanded temporal fossa to meet their dietary requirements. The giant panda is exclusively found in six mountainous regions in a few provinces. It is also found in elevations of up to Its diet consists almost entirely of bamboo, making the bear mostly herbivorous, despite being classified in the order Carnivora. The shoot is an important energy source, as it contains starch and is 32% protein, hence pandas evolved the ability to effectively digest starch. They are solitary, only gathering in times of mating. Females rear cubs for an average of 18 to 24 months. Potential predators of sub adult pandas include leopards. Giant pandas heavily rely on olfactory communication to communicate with one another; scent marks are used as chemical cues and on landmarks like rocks or trees. Giant pandas live long lives, with the oldest known individual dying at 38. As a result of farming, deforestation, and other development, the giant panda has been driven out of the lowland areas where it once lived, and it is a conservation reliant vulnerable species. A 2007 report showed 239 pandas living in captivity inside China and another 27 outside the country. Some reports also show that the number of giant pandas in the wild is on the rise. By March 2015, the wild giant panda population had increased to 1,864 individuals. In 2016, it was reclassified on the IUCN Red List from "endangered" to "vulnerable", affirming decade long efforts to save the panda. In July 2021, Chinese authorities also reclassified the giant panda as vulnerable. The giant panda has often served as China's national symbol, appeared on Chinese Gold Panda coins since 1982 and as one of the five Fuwa mascots of the 2008 Summer Olympics held in Beijing.

Жіктеу

Көптеген онжылдықтар бойы алып панданың дәл таксономиялық жіктелуі күмәнде болды, себебі ол екі аюлар мен егермендердің белгілерін бөліседі. 1985 жылы молекулалық зерттеулер алып панданың нағыз аю екенін, Ursidae тұқымдастығының бір бөлігі екенін көрсетті. Бұл зерттеулер оның Ursidae ортақ ата-тегінен шамамен бөлініп шыққанын көрсетті; ол осы тұқымдастықтың ең төменгі мүшесі және барлық басқа қазіргі аю түрлерінен бірдей қашықтықта тұр. Алып панданы "тірі қазба" деп атайды.

Этимология

Панда сөзі ағылшын тіліне француз тілінен қабылданған, бірақ француз сөзі «панда»ның шығу тегі туралы нақты түсінік табылмаған. Ең жақын нұсқа – непал тіліндегі «ponya» сөзі, ол, мүмкін, Непалда өсетін қызыл панданың бейімделген білезік сүйегін білдіреді. Көптеген ескі дереккөздерде «панда» немесе «жалпы панда» деген атау шамамен 40 жыл бұрын сипатталған және сол кезде «панда» деп аталатын жалғыз жануар болған қызыл пандаға (Ailurus fulgens) қатысты. Қытай жазуларының ең алғашқы жинақтарынан бастап, қытай тілі аюға көптеген әртүрлі атаулар берген, оның ішінде mò (貘, алып панданың ежелгі қытайша атауы), huāxióng (花熊; «дақты аю») және zhúxióng (竹熊; «бамбук аю»). Қытайдағы ең танымал атаулар – dàxióngmāo (大熊貓; ) немесе жай ғана xióngmāo (熊貓; ). Ағылшын тіліндегі «панда» сөзі сияқты, xióngmāo (熊貓) бастапқыда қызыл панданы сипаттау үшін қолданылған, бірақ түрлерді ажырату үшін dàxióngmāo (大熊貓) және xiǎoxióngmāo (小熊猫; ) сөздері пайда болған.

Кіші түрлер

Гигант панданың екі түршесі бас сүйегінің өлшемдері, түс үлгілері және популяциялық генетика негізінде анықталды. А. м. melanoleuca атаулы түршесі гигант панданың қазіргі кездегі көптеген популяцияларын қамтиды. Бұл жануарлар негізінен Сычуаньда кездеседі және ерекше қара және ақ түстерге ие. А. м. qinlingensis түршесі Шэньси провинциясының Цинлинг тауларында ғана таралған, биіктігі 2200 метрге дейін. Сычуань гигант пандаларының әдеттегі қара және ақ түс үлгісі, осында ақшыл қоңыр және ақ түс үлгісімен алмастырылған. А. м. qinlingensis-тің бас сүйегі туысқандарына қарағанда кішірек, ал азу тістері ірілеу. 2012 жылдан бері жүргізілген гигант панданың генетикалық тарихына қатысты терең зерттеулер, Цинлинг популяциясының шамамен 300 000 жыл бұрын бөлінгенін растады, сондай-ақ Цинлинг емес популяцияның шамамен 2800 жыл бұрын Миншан және Цинлай Дасянлинг-Сяосянлинг-Ляншань тобы деп аталатын екі топқа бөлінгенін көрсетті.

Филогения

Арық тұқымдасына жататын сақталған сегіз түрдің арасында алып панданың эволюциялық тамыры ең ерте бөлініп шықты.

Тарату

Үлкен панда Қытайға ендемик. Ол елдің алты таулы аймағында, негізінен Сычуаньда, сондай-ақ көршілес Шэньси және Ганьсуда шағын, фрагменттелген популяцияларда кездеседі. Жертөлесін сақтаудағы табыс пандалар санын арттырды, бірақ адам қызметінен туындаған жерсіздік оларға ең үлкен қауіп төндіреді. Орташа және ірі сүтқоректілердің, мысалы, үй малдарының (ірі қара мал) саны көп аймақтарда, олар ландшафттің құлдырауына себеп болатын жануарлар, алып пандалардың саны көбінесе аз болады. Бұл негізінен панданың түрлер аралық бәсекелестіктен қашуымен байланысты. Даксианглинг тауындағы популяциясы қылқан және жапырақты ормандарда мекендейді. Олар бамбуқтың жеткілікті мөлшерде өсетін жерлерді ұнатады, әдетте біріншілік ормандарда, бірақ екіншілік ормандарда да кездеседі. Бұл түрлер теңіз деңгейінен жоғары биіктікте тіркелген. Алып пандалар бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған, негізінен Солтүстік Вьетнам және Мьянмада мекендеген. Қытайдағы олардың ареалы оңтүстік-шығыс аймақтың көп бөлігін қамтыды. Плейстоцен дәуірінде климаттың өзгеруі пандалар популяциясына әсер етті, ал адамдардың үстемдігіне байланысты кең ауқымды жерсіздіктер пайда болды. 2001 жылы алып панданың ареалы бұрынғы мыңжылдықтардағы ареалының шамамен 99% - ға азайғаны есептелді.

Сипаттама

Ересектердің ұзындығы шамамен 1,5 метр, оның ішінде 1,5 метрлік құйрығы бар, ал иығынан биіктігі 1,2 метрдей. Еркектердің салмағы 125 кг-ға дейін жетеді, ал ұрғашылар (әдетте еркектерден 10–20% кішірек) 75 кг-ға дейін салмақ тарта алады, бірақ 125 кг-ға дейін де жетеді. Ересектердің орташа салмағы 90 кг шамасында.

Үлкен панданың дене пішіні аюларға тән. Оның құлақтарында, көз айналасында, аяқ-қолдары мен иықтарында қара түсті жүн бар. Жануардың қалған бөлігі ақ түсті. Аңқақты панданың ерекше түсі қыста да, жазда да жасырынуға көмектеседі, себебі олар қыстап ұйықтамайды. Ақ бөліктері қарда жасырынуға, ал қара иықтары мен аяқтары көлеңкеде көрінбеуге мүмкіндік береді. Қара құлақтары агрессияны көрсету үшін қолданылуы мүмкін, ал көз айналасындағы қара дақтар бір-бірін тануға көмектеседі. Үлкен панданың қалың, жұмсақ жүні оны өсіп-өнімді ормандарда жылы ұстайды. Бір зерттеуде үлкен панданың тістеу күші күрек тістерінде 1298,9 Ньютон (BFQ 151,4), ал карнассиал тістерінде 1815,9 Ньютон (BFQ 141,8) екені анықталды. Үлкен панданың алақанында бас бармаққа ұқсас саусағы және бес саусағы бар; бас бармаққа ұқсас саусақ – іс жүзінде өзгертілген сезамоидтық сүйек – бамбукты жеу кезінде ұстауға көмектеседі. Үлкен панданың 2 метрлік құйрығы аюлар тұқымдасында жалқау аюдан кейін екінші ең ұзын құйрық болып табылады. Jia Jia есімді ұрғашы тұтқындық жағдайындағы ең үлкен панда болды; ол 1978 жылы дүниеге келіп, 2016 жылдың 16 қазанында 38 жасында қайтыс болды.

Диета

Таксономиялық жіктелуі етқоректілер болып саналуына қарамастан, алып панданың диетасы негізінен өсімдікқоректі, оның рационының шамамен 99% бамбуктан тұрады. Осылайша, бамбуктан алатын энергия мен ақуыз мөлшері өте аз. Целлюлоза мен лигнинді ыдырату қабілеті нашар, негізгі қоректік заттар крахмал мен гемицеллюлозадан түседі. Бамбук диетасының ең маңызды бөлігі – бамбук сабақтары, олар крахмалға бай және 32% дейін ақуыз қамтиды. Сәйкесінше, пандалар қатаң етқоректілерге қарағанда крахмалды жақсырақ қорыта алады. Шикі бамбук уытты, оның құрамында цианидтік қосылыстар бар. Пандалардың дене тіндері өсімдіктермен қоректенетін жануарларға қарағанда цианидті залалсыздандыру қабілеті төмен, бірақ олардың ішек микробиомы цианидті ыдыратуға қатысты ферменттерді кодтайтын гендерге бай, бұл олардың цианидті қорытатын ішек микрофлорасы бар екенін көрсетеді. Ересек панда күніне диетасы арқылы шамамен цианид сіңіреді. Уланудың алдын алу үшін олар өздерін қорғау үшін антитоксикалық механизмдерді дамытқан. Цианидтің 80% -ы аз зиянды тиоцианатқа айналып, зәрмен шығарылады, ал қалған 20% -ы басқа, аз маңызды жолдармен залалсыздандырылады. Сабақтардың өсу маусымында (сәуір-тамыз) пандалар бамбук жапырақтарымен қоректенетін кезеңнен кейін келетін айларға дайындық ретінде көп мөлшерде азық жинайды. Алып панда – ерекше бейімделген, бірегей жануар, ол миллиондаған жылдар бойы бамбук ормандарында өмір сүрген. Орташа алып панда күніне энергия тапшылығын толықтыру үшін бамбук сабақтарынан мөлшерін жейді. Мұндай үлкен көлемдегі материалды қабылдау және қорыту қажеттілігі, өйткені сіңірілмейтін өсімдік материалдары қысқа, тік асқазан-ішек жолынан тез өтеді. Алайда, дигестаның осылайша жылдам өтуі асқазан-ішек жолындағы микробиалдық қорытудың тиімділігін шектейді. Диетасынан туындаған энергияның шектеулі түсуі панданың мінез-құлқына әсер еткен. Алып панда әлеуметтік өзара әрекеттесуді шектеуге және энергия шығындарын азайту үшін тік беткейлі жерлерден аулақ болуға бейім. Панданың ең ерекше екі белгісі – үлкен денесі мен дөңгелек беті – бамбук диетасына бейімделудің нәтижесі. Антрополог Рассел Сиочон байқағандай: «Вегетариандық горилла сияқты, алып панданың дене көлеміне қарағанда бетінің ауданы аз болуы метаболизмнің төмендеуін көрсетеді. Бұл төмендеген метаболизм және жай өмір салты алып пандаға бамбук сияқты қоректік заттары аз ресурстармен күшін сақтауға мүмкіндік береді». Алып панданың жойылып кеткен туыстарының морфологиялық ерекшеліктері, ежелгі алып панда 7 миллион жыл бұрын (мжж) барлық жейтін болса, ол тек 2–2,4 мжж бұрын A. microta пайда болғаннан кейін өсімдікқоректіге айналғанын көрсетеді. Алып панданың геномдық тізбектелуі диеталық өзгеріс TAS1R1 және TAS1R3 гендерімен кодталған жалғыз умами дәм рецепторының жоғалуынан басталуы мүмкін екенін көрсетті (сонымен қатар T1R1 және T1R3 ретінде белгілі), бұл T1R1 экзондарының ішіндегі екі фреймшифт мутациясының нәтижесінде болған. Ailuropoda-дағы умами дәм рецепторының псевдогендеуі (псевдогенге айналуы) диеталық өсімдікқоректілікке ауысумен сәйкес келсе де, бұл диеталық өзгерістің себебі емес, нәтижесі болуы мүмкін. және Fargesia rufa. Пандалар қазір мекендейтін биік жерлерде тек бірнеше бамбук түрлері ғана кең таралған. Бамбук жапырақтарында ақуыздың ең жоғары деңгейі бар, ал сабақтарында азырақ. Бір түрдегі бамбуктың бір синхронды гүлдеуі, өлуі және жаңаруы салдарынан, аспаннан құтылу үшін алып панданың ареалында кем дегенде екі түрлі бамбук болуы керек. Негізінен өсімдікқоректі болғанымен, алып панда әлі де айқын аю терісіне ие және мүмкіндігі болғанда ет, балық және жұмыртқа жейді. Тұтқындықта зоопарктар әдетте алып панданың бамбук диетасын сақтайды, бірақ кейбіреулері арнайы жасалған печеньелер немесе басқа диеталық қосымшалар береді. Пандалар қажет болған жағдайда әртүрлі орталар арасында жүреді, осылайша оларға қажетті қоректік заттарды алуға және репродукция үшін диеталарын теңестіруге мүмкіндік береді.

Despite its taxonomic classification as a carnivoran, the giant panda's diet is primarily herbivorous, with approximately 99% of its diet consisting of bamboo. and thus derives little energy and little protein from consumption of bamboo. The ability to break down cellulose and lignin is very weak, and their main source of nutrients comes from starch and hemicelluloses. The most important part of their bamboo diet is the shoots, that are rich in starch and have up to 32% protein content. Accordingly, pandas have evolved a higher capability to digest starches than strict carnivores. Raw bamboo is toxic, containing cyanide compounds. Pandas' body tissues are less able than herbivores to detoxify cyanide, but their gut microbiomes are significantly enriched in putative genes coding for enzymes related to cyanide degradation, suggesting that they have cyanide digesting gut microbes. It has been estimated that an adult panda absorbs of cyanide a day through its diet. To prevent poisoning, they have evolved anti toxic mechanisms to protect themselves. About 80% of the cyanide is metabolized to less toxic thiocyanate and discharged in urine, while the remaining 20% is detoxified by other minor pathways. During the shoot season (AprilAugust), pandas store a large amount of food in preparation for the months succeeding this seasonal period, in which pandas live off a diet of bamboo leaves. The giant panda is a highly specialised animal with unique adaptations, and has lived in bamboo forests for millions of years. The average giant panda eats as much as of bamboo shoots a day to compensate for the limited energy content of its diet. Ingestion of such a large quantity of material is possible and necessary because of the rapid passage of large amounts of indigestible plant material through the short, straight digestive tract. It is also noted, however, that such rapid passage of digesta limits the potential of microbial digestion in the gastrointestinal tract, The limited energy input imposed on it by its diet has affected the panda's behavior. The giant panda tends to limit its social interactions and avoids steeply sloping terrain to limit its energy expenditures. Two of the panda's most distinctive features, its large size and round face, are adaptations to its bamboo diet. Anthropologist Russell Ciochon observed: "[much] like the vegetarian gorilla, the low body surface area to body volume [of the giant panda] is indicative of a lower metabolic rate. This lower metabolic rate and a more sedentary lifestyle allows the giant panda to subsist on nutrient poor resources such as bamboo." The morphological characteristics of extinct relatives of the giant panda suggest that while the ancient giant panda was omnivorous 7 million years ago (mya), it only became herbivorous some 2–2.4 mya with the emergence of A. microta. Genome sequencing of the giant panda suggests that the dietary switch could have initiated from the loss of the sole umami taste receptor, encoded by the genes TAS1R1 and TAS1R3 (also known as T1R1 and T1R3), resulting from two frameshift mutations within the T1R1 exons. Although the pseudogenisation (conversion into a pseudogene) of the umami taste receptor in Ailuropoda coincides with the dietary switch to herbivory, it is likely a result of, and not the reason for, the dietary change. and Fargesia rufa. Only a few bamboo species are widespread at the high altitudes pandas now inhabit. Bamboo leaves contain the highest protein levels; stems have less. Because of the synchronous flowering, death, and regeneration of all bamboo within a species, the giant panda must have at least two different species available in its range to avoid starvation. While primarily herbivorous, the giant panda still retains decidedly ursine teeth and will eat meat, fish, and eggs when available. In captivity, zoos typically maintain the giant panda's bamboo diet, though some will provide specially formulated biscuits or other dietary supplements. Pandas will travel between different habitats if they need to, so they can get the nutrients that they need and to balance their diet for reproduction.

Түрлер аралық өзара әсерлесулер

Ересек алып пандалардың адамдардан басқа табиғи жыртқыштары аз болғанымен, жас балапандар қар барысы, сары мойынды мысық, бүркіт, жабайы иттер және Азия қара аюларының шабуылына осал. Салмағы 1,5 кг-ға дейін жететін жас ересек пандалар да барыс шабуылына ұшырауы мүмкін. Алып пандалар басқа ірі сүтқоректілермен және бамбукпен қоректенетін такиндермен (Budorcas taxicolor) бірге тіршілік етеді. Такин мен алып панданың экологиялық нишасы ұқсас, олар бірдей ресурстарды тұтынады. Тамақ үшін бәсекелестік күшейген кезде пандалар такиндердің таралу аймағының шетіне таралады. Басқа мүмкін бәсекелестерге еуразиялық жабайы шошқа (Sus scrofa), қытайлық горал (Naemorhedus griseus) және Азия қара аюы (Ursus thibetanus) жатады, бірақ олармен шектелмейді. Алып пандалар өсімдік жамылысын кемітетін малдың орташа немесе жоғары тығыздығы бар аймақтардан қашып жүреді. Тибет жотасы – алып және қызыл пандалардың кездесетін жалғыз аймағы. Экологиялық нишалары шамалы айырмашылыққа ие болғанымен, екі түрдің арасындағы бәсекелестік сирек байқалады. Олардың таралу аймақтарының шамамен 50% бір-бірімен беттеседі, ал табысты қатар өмір сүруі ерекше орта таңдауы арқылы қамтамасыз етіледі. Олар таңертеңнен бастап, кешкі кезде тамақтануға бейімделіп, мінез-құлқында өзгерістер жасайды.

Патогендер мен паразиттер

Тұтқында ұсталған аналық Toxoplasma gondii деген міндетті түрде жасуша ішінде паразиттенетін протозойдың қоздырған токсоплазмозынан қайтыс болды. Бұл паразиттік протозой адамдарды қоса, жылы қанды жануарлардың көпшілігін жұқтырады. Олар Baylisascaris schroederi-дің қоздырған ауруларына да осал болуы мүмкін, ол алып панданың ішегін паразиттенетін нематода. Бұл нематода түрі пандаларда бейлисаскариазды тудырады, бұл өте қауіпті ауру, ол басқа себептерге қарағанда жабайы пандалардың көбірек өліміне себеп болады. Сонымен қатар, популяцияға иттің құрт вирусы (CDV), иттің парвовирусы, ротавирус, иттің аденовирусы және иттің коронавирусы да қауіп төндіреді. Clostridium welchii, Proteus mirabilis, Klebsiella pneumoniae және Escherichia coli сияқты бактериялар да қауіпті болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Үлкен панда – құрлықта тіршілік ететін жануар, және өмірінің көп бөлігін Цинлинг тауларының бамбуқ ормандарында және Сычуань провинциясының төбелі аймақтарында аралап, тамақтанады. Үлкен пандалар көбінесе жалғыз өмір сүреді. Жұптасқаннан кейін аталық панда аналықты баласын тәрбиелеуге жалғыз қалдырып кетеді. Белсенділігі маусым айында ең жоғары деңгейге жетеді, жаздың соңынан күзге қарай төмендейді, ал қарашадан келесі наурызға дейін қайтадан артады. Белсенділік сондай-ақ суық күндерде күн сәулесінің мөлшерімен тікелей байланысты. Пандалар көбінесе визуалды емес, кеңістіктік жадқа сүйенеді. Панданың мінезі тыныш деп жиі айтылғанымен, олардың сирек жағдайларда адамдарға шабуыл жасағандары белгілі. Пандалар суықтан қорғану үшін аттың тыңайғағымен жабынады.

Әндіктер

Бұл түр негізінен ерекше дауыс арқылы қарым-қатынас жасайды. Үлкен пандалар осы дауыстың көмегімен бейбіт өзара әрекеттесуге жетеді. Ана пандалар жыныстық қызығушылық кезінде қысқа дауыс шығарады. Қарсыласу кезінде немесе төбелеске түскенде, гигант панда арыстандай аңырау немесе өксіп айқайлайды. Ал, шырылдаулар көбінесе дау кезінде бағыну және әлсіздікті көрсетеді. Басқа да дыбыстарға мұңлдау және зарлау жатады.

Иіс сезу арқылы қарым-қатынас

Үлкен пандалар бір-бірімен қарым-қатынас жасау үшін негізінен иіс сезу арқылы байланысады. Иіс белгілері осы химиялық сигналдарды тарату үшін қолданылады және олар тас, ағаш сияқты көзге түсетін жерлерге қойылады. Үлкен пандалардың химиялық байланысы олардың әлеуметтік өмірінде маңызды рөл атқарады. Иіс белгілері мен иістер жыныстық дайындық туралы, яғни аналықтың еструде (ұрықтануға дайын) екендігі немесе жоқтығы, жасы, жынысы, ерекшелігі, аумақтағы үстемдігі және қоныстанған жері туралы ақпаратты тарату үшін пайдаланылады. Үлкен пандалар иіс белгілерін қалдыру үшін ерекше позалар қолданады. Еркектер артқы аяғын көтеріп, денесін сүртіп немесе анатомиялық безін тасқа тигізу үшін тік тұрып иіс белгілерін немесе зәрді қалдырады. Ал аналықтары төңкеріліп немесе жыныстық мүшелерін тасқа сүртіп иіс белгілейді. Маусымдық өзгерістер химиялық байланыста маңызды рөл атқарады. Аналықтары зәр арқылы иіс белгілерін қалдырады, бұл еркектерде андроген деңгейінің жоғарылауына себеп болады. Пандалар сигналдың қашан қалдырылғанын да анықтай алады, бұл оларға әлеуетті серікті табуға көмектеседі. Қоныстану орындары ұқсас пандалар "иіс станциялары" деп аталатын ерекше жерлерде жинақы түрде иіс белгілерін қалдырады. Ірі жануарлар биік жерге иіс белгілерін қоя алатындықтан, жоғары орналасқан иіс белгісі жоғары бәсекеге қабілеттілікті көрсетеді. Бәсекелес жануардың күшін бағалау кезінде жасын да ескеру қажет. Мысалы, ересек панда жас, жетілмеген пандадан ірі болады және төбелес кезінде үстемдік етеді. Үлкен пандалар 4-8 жас арасында жыныстық жарақатқа жетеді және 20 жасқа дейін көбейе алады. Жұптасу маусымы наурыз бен мамыр аралығында болады, осы кезде аналық 2-3 күнге созылатын еструге енеді және жылына бір рет ғана болады. Жұптасу кезінде аналық басын төмен салып, бүгіліп тұрады, ал еркек оны артынан жақындастырады. Жұптасу 30 секундтан 5 минутқа дейін созылуы мүмкін, бірақ еркек сәтті ұрықтануды қамтамасыз ету үшін аналыққа бірнеше рет жақындасуы мүмкін. Жүктілік мерзімі 95-160 күн аралығында өзгереді, себебі ұрықтанған жұмыртқа жатыр қабырғасына ену алдында репродуктивтік жүйеде біраз уақыт қалуы мүмкін. Егер егіздер туылса, табиғатта көбінесе біреуі ғана тірі қалады. Анасы күштірек балапанды таңдайды, ал әлсіз балапан аштықтан өледі. Анасы май жинамайтындықтан, екі балапанға жеткілікті мөлшерде сүт бере алмайды. Әкесі балапанды өсіруге қатыспайды. Балапан анасының сүтінен күніне 6-14 рет, әр ретінде 30 минутқа дейін емшектенді. Анасы 3-4 сағатқа азық іздеу үшін ұяны тастап кетеді, бұл балапанды қорғанышсыз қалдырады. Туғаннан кейін 1-2 аптадан соң балапанның терісі шашы өсетін жерінде сұр түске айналады. Балапанның жүні анасының сілекейімен химиялық реакция нәтижесінде ақшыл қызғылт түске боялуы мүмкін. Туғаннан кейін бір ай өткен соң балапанның жүнінің түсі толыққанды қалыптасады. Оның жүні өте жұмсақ, ал жасы ұлғайған сайын қатаңдайды. Балапан 75-80 күнде жүруге бастайды.

Giant pandas heavily rely on olfactory communication to communicate with one another. Scent marks are used to spread these chemical cues and are placed on landmarks like rocks or trees. Chemical communication in giant pandas plays many roles in their social situations. Scent marks and odors are used to spread information about sexual status, whether a female is in estrus or not, age, gender, individuality, dominance over territory, and choice of settlement. Giant pandas have unique positions in which they will scent mark. Males deposit scent marks or urine by lifting their hind leg, rubbing their backside, or standing in order to rub the anogenital gland onto a landmark. Females, however, exercise squatting or simply rubbing their genitals onto a landmark. The season plays a major role in mediating chemical communication. Females deposit scent marks through their urine which induces an increase in androgen levels in males. Pandas are also able to determine when the signal was placed, further aiding in the quest to find a potential mate. Pandas whose habitats are in similar locations will collectively leave scent marks in a unique location which is termed "scent stations". Since larger animals can place higher scent marks, an elevated scent mark advertises a higher competitive ability. Age must also be taken into consideration when assessing a competitor's fighting ability. For example, a mature panda will be larger than a younger, immature panda and possess an advantage during a fight.]] Giant pandas reach sexual maturity between the ages of four and eight, and may be reproductive until age 20. The mating season is between March and May, when a female goes into estrus, which lasts for two or three days and only occurs once a year. When mating, the female is in a crouching, head down position as the male mounts her from behind. Copulation time ranges from 30 seconds to five minutes, but the male may mount her repeatedly to ensure successful fertilisation. The gestation period is somewhere between 95 and 160 days the variability is due to the fact that the fertilized egg may linger in the reproductive system for a while before implanting on the uterine wall. If twins are born, usually only one survives in the wild. The mother will select the stronger of the cubs, and the weaker cub will die due to starvation. The mother is thought to be unable to produce enough milk for two cubs since she does not store fat. The father has no part in helping raise the cub. It nurses from its mother's breast six to 14 times a day for up to 30 minutes at a time. For three to four hours, the mother may leave the den to feed, which leaves the cub defenseless. One to two weeks after birth, the cub's skin turns grey where its hair will eventually become black. Slight pink colour may appear on the cub's fur, as a result of a chemical reaction between the fur and its mother's saliva. A month after birth, the colour pattern of the cub's fur is fully developed. Its fur is very soft and coarsens with age. The cub begins to crawl at 75 to 80 days;

Бастапқыда, пандаларды тұтқындықта көбейтудің негізгі әдісі жасанды ұрықтандыру болды, себебі олар тұтқынға алынғаннан кейін жұптасуға қызығушылық танытпаған. Бұл кейбір ғалымдарды пандалардың жұптасу видеоларын көрсету және еркектерге силденафил (көбінесе Виагра деп аталады) беру сияқты әдістерді сынауға итермеледі. 2000-шы жылдары ғалымдар тұтқындықта көбейту бағдарламаларында сәттілікке жетті және алып пандалардың көбею қабілеті гүлденген американдық қара аю популяцияларымен салыстыруға болатынын анықтады. 2009 жылдан бастап Сан-Диего (АҚШ) және Мехико қаласы сияқты зоопарктар өздерінің спермаларын көбірек алып пандаларды ұрықтандыру үшін беруге мүмкіндік алады деп күтілуде. Сондай-ақ, басқа түрлердің жануарларының жатырына клондалған панда эмбрионын имплантациялау арқылы түрлер аралық жүктілік арқылы алып пандаларды көбейтуге талпыныстар жасалды. Бұл панда ұрықтарына әкелді, бірақ тірі туылған жағдайлар болған жоқ.

Алғашқы сілтемелер

Ежелгі Қытайда адамдар пандаларды сирек кездесетін және құрметті жандар деп санайтын. Императрица Бо өзінің мазарында панда бас сүйегімен жерленген. Тан императоры Тайцзунның немересі Жапонияға жақсы ниет белгісі ретінде екі панда мен панда терісін сыйлаған деседі. Ежелгі Қытайдағы көптеген басқа жануарлардан өзгеше, пандаларды медициналық мақсатта қолданған деп санау сирек болған. Белгілі болған аз ғана пайдаланулардың бірі – Сычуань тайпаларының кездейсоқ жұтқан инелерді еріту үшін панда зәрін қолдануы, ал Цинь династиясының энциклопедиясы Эряда айтылғандай, панда терісін етеккірді реттеу үшін пайдалану. Кейбір көне кітаптардағы мо (貘) деп аталатын жануарды алып панда деп түсіндіреді. Шууэнь Цзези (Шығыс Хан әулеті) сөздігінде моның Шу (Сичуань) жерінен шыққан, аюға ұқсас, бірақ сары және қара түсті екені айтылады, ал көне Эря моны жай ғана "ақ барс" деп сипаттайды. Аңыз бойынша қатал жануар пиксиу (貔貅) алып панданы білдіреді деген түсінік те кең таралған. Юнле императорының билігі кезінде (15 ғасырдың басында) оның Кайфенгтен келген туысы оған тұтқынға алынған зую (騶虞) жіберді, ал Шаньдун провинциясында тағы бір зую көрінді. Зую – бұл аңыз бойынша "әділ" жануар, ол қилин сияқты, тек қайырымды және адал монархтың билігі кезінде ғана пайда болады.

Тұтқында

Пандалар Қытайдағы Батыс Хан әулетінің кезінде жануарлар бағында ұсталған. Жазушы Сима Сяньру панданың елордадағы императордың экзотикалық жануарлар бағында ең бағалы жануар екенін атап өтті. 1950 жылдарға дейін Қытайдың зоопарктарында пандалар көрсетілгені туралы жазбалар жоқ еді. Лондон зоопаркындағы Чи Чи пандасы өте танымал болды. Бұл Дүниежүзілік жабайы табиғат қорына панданы өзінің символы ретінде пайдалануға түрткі болды. 2006 жылы New York Times газетінде пандаларды ұстаудың экономикалық жағын жариялаған мақала жарық көрді, онда панданы ұстау ең қымбат жануар – пілді ұстаудан бес есе қымбат екені айтылды. Американ зоопарктары әдетте Қытай үкіметіне 10 жылдық келісімшарт аясында жылына 1 миллион доллар төлейді. Сан-Диего зоопаркінің Қытаймен жасасқан келісімі 2008 жылы аяқталуға тиіс еді, бірақ бұрынғы жылдық төлемнің жартысына бес жылға ұзартылды. Соңғы келісімшарт 2013 жылы Теннесси штатының Мемфис қаласындағы Мемфис зоопаркімен аяқталды. Дегенмен, 1984 жылдан бастап пандаларды сыйға беру тоқтатылды. Оның орнына Қытай басқа елдерге пандаларды 10 жылға несиеге беруді ұсынды, олар жылына 1 миллион долларға дейін төлем жасап, несие кезеңінде туған кез келген балапандар Қытайдың меншігі болып саналады. Осы саясаттың өзгеруіне байланысты әлемдегі пандалардың көбі Қытайға тиесілі, шетелдік зоопарктарға жалға берілген пандалар мен олардың балапандары ақыры Қытайға қайтарылады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Мексика қаласындағы Чапультепек зоопаркіндегі Син Син соңғы тірі панда болып табылды, ол сыйға берілген пандалардың ұрпағы еді. 1998 жылдан бері WWF-тің сот процесі нәтижесінде АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі АҚШ зоопарктарына панданы импорттауға рұқсат береді, егер зоопарк Қытайдың ірі пандалар мен олардың мекендеу орындарын сақтауға жұмсайтын қаржысының жартысынан астамын қамтамасыз ете алса. 2005 жылдың мамыр айында Қытай Тайваньға көбейтуге арналған жұпты ұсынды. Бұл мәселе екі жақ арасындағы қарым-қатынасқа қатысты болды, себебі бұл ұсыныс символикалық мәніне және техникалық мәселелерге, мысалы, трансфер «ішкі» немесе «халықаралық» болып есептеле ме, немесе алмасудың нақты сақтау мақсаты бар ма, деген сияқты сұрақтарға байланысты болды. 2006 жылы пандаларға ат қою үшін материкте сайыс өткізілді, нәтижесінде саяси мағынасы бар Туан Туан және Юань Юань (tuanyuan – қайта бірігуді білдіреді) аттары таңдалды. Қытайдың ұсынысын Тайваньның сол кездегі президенті Чэнь Шуйбянь қабылдамады. Алайда, 2008 жылы Ма Ин Чжоу президент болып сайланғаннан кейін ұсыныс қабылданды және пандалар сол жылдың желтоқсан айында Тайваньға жеткізілді.

Pandas have been kept in zoos as early as the Western Han Dynasty in China, where the writer Sima Xiangru noted that the panda was the most treasured animal in the emperor's garden of exotic animals in the capital Chang'an (present Xi'an). Not until the 1950s were pandas again recorded to have been exhibited in China's zoos. Chi Chi at the London Zoo became very popular. This influenced the World Wildlife Fund to use a panda as its symbol. A 2006 New York Times article outlined the economics of keeping pandas, which costs five times more than keeping the next most expensive animal, an elephant. American zoos generally pay the Chinese government $1 million a year in fees, as part of a typical ten year contract. San Diego's contract with China was to expire in 2008, but got a five year extension at about half of the previous yearly cost. The last contract, with the Memphis Zoo in Memphis, Tennessee, ended in 2013. By 1984, however, pandas were no longer given as gifts. Instead, China began to offer pandas to other nations only on 10 year loans for a fee of up to US$1,000,000 per year and with the provision that any cubs born during the loan are the property of China. As a result of this change in policy, nearly all the pandas in the world are owned by China, and pandas leased to foreign zoos and all cubs are eventually returned to China. As of 2022, Xin Xin at the Chapultepec Zoo in Mexico City, was the last living descendant of the gifted pandas. Since 1998, because of a WWF lawsuit, the United States Fish and Wildlife Service only allows US zoos to import a panda if the zoo can ensure China channels more than half of its loan fee into conservation efforts for giant pandas and their habitat. In May 2005, China offered a breeding pair to Taiwan. The issue became embroiled in cross Strait relations – due to both the underlying symbolism and technical issues such as whether the transfer would be considered "domestic" or "international" or whether any true conservation purpose would be served by the exchange. A contest in 2006 to name the pandas was held in the mainland, resulting in the politically charged names Tuan Tuan and Yuan Yuan (from hp=tuanyuan, implying reunification). China's offer was initially rejected by Chen Shui bian, then President of Taiwan. However, when Ma Ying jeou assumed the presidency in 2008, the offer was accepted and the pandas arrived in December of that year.

Қорғау

Үлкен панда – қауіпті түр, оның тіршілік ету ортасының жоғалуы мен фрагментациясына, сондай-ақ жабайы және тұтқындалғандағы өте төмен туу деңгейіне қауіп төндіреді. Олар 1988 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заңмен қорғалған және 1-санатқа жатқызылған. Үлкен панда ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындардың және, батысқа танысқаннан кейін шетелдіктердің браконьерлік нысанасы болған. 1930 жылдардан бастап, екінші Қытай-жапон соғысы мен Қытай азаматтық соғысының салдарынан шетелдіктер Қытайда алып пандаларды аулаудан бас тарды, бірақ пандалар жергілікті тұрғындар үшін жұмсақ терінің көзі болып қала берді. 1949 жылдан кейін Қытайда халық санының өсуі пандалардың тіршілік ету ортасына күш түсірді, ал одан кейінгі ашаршылықтар жабайы жануарларды, соның ішінде пандаларды аулауды күшейтті. Қытай экономикалық реформасынан кейін Гонконг пен Жапониядан панда терісіне деген сұраныс қара нарықта заңсыз браконьерлікке алып келді, бұл әрекеттер сол кездегі жергілікті билік өкілдері тарапынан көбінесе назарсыз қалды. 1963 жылы ҚХР үкіметі пандалардың азайып бара жатқан популяциясын сақтау үшін Волонг ұлттық табиғи қорығын құрды. Үлкен панда – әлемдегі ең сүйікті және қорғалатын сирек кездесетін жануарлардың бірі, және табиғи ортасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген азау жануарлардың бірі. Сычуань провинциясының оңтүстік-батысында орналасқан және жеті табиғи қорықты қамтитын Сычуань гигант пандасының қорықтары 2006 жылы Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. 2015 жылғы зерттеуде гигант панданың «қолдаушы түр» ретінде қызмет ете алатыны анықталды, өйткені оның тіршілік ету ортасын сақтау Қытайдағы басқа да эндемикалық түрлерге, соның ішінде елдің 70% орман құстарына, 70% сүтқоректілеріне және 31% қосмекенділеріне көмектеседі. 2012 жылы Earthwatch Institute, ғалымдармен еріктілерді біріктіріп, маңызды экологиялық зерттеулер жүргізетін, коммерциялық емес ұйым «Гигант панданың ізімен» бағдарламасын іске қосты. Волонг ұлттық табиғи қорығында орналасқан бұл бағдарлама еріктілерге тұтқындалған пандалармен тығыз жұмыс істеуге, оларды жабайы табиғатта өмір сүруге бейімделуге көмектесуге мүмкіндік береді, осылайша олар көбейіп, ұзақ және сау өмір сүре алады. Қытайда панда популяциясын сақтауға жасалған күш-жігер аймақтағы басқа жануарлар, соның ішінде қарлы барыс, қасқыр және дхольдар есебінен жүзеге асты. Пандалардың фрагменттелген популяцияларының өмір сүру және жұптасу жағдайларын жақсарту үшін 2020 жылы 70-ке жуық табиғи қорықтар біріктіріліп, Гигант панда ұлттық паркі құрылды. 10,500 шаршы мильді құрайтын бұл парк Йеллоустоун ұлттық паркінен үш есе үлкен және Волонг ұлттық табиғи қорығын қамтиды. Шағын, оқшауланған популяциялар инбридингке ұшырау қаупіне ұшырайды, ал генетикалық әртүрлілік төмендесе, жекелеген организмдер әр түрлі кемшіліктерге және генетикалық мутацияларға бейім болады.

The giant panda is a vulnerable species, threatened by continued habitat loss and habitat fragmentation, and by a very low birthrate, both in the wild and in captivity. They have been protected and placed in category 1, by the 1988 Wildlife Protection Act. The giant panda has been a target of poaching by locals since ancient times and by foreigners since it was introduced to the West. Starting in the 1930s, foreigners were unable to poach giant pandas in China because of the Second Sino Japanese War and the Chinese Civil War, but pandas remained a source of soft furs for the locals. The population boom in China after 1949 created stress on the pandas' habitat and the subsequent famines led to the increased hunting of wildlife, including pandas. After the Chinese economic reform, demand for panda skins from Hong Kong and Japan led to illegal poaching for the black market, acts generally ignored by the local officials at the time. In 1963, the PRC government set up Wolong National Nature Reserve to save the declining panda population. The giant panda is among the world's most adored and protected rare animals, and is one of the few in the world whose natural inhabitant status was able to gain a UNESCO World Heritage Site designation. The Sichuan Giant Panda Sanctuaries, located in the southwest province of Sichuan and covering seven natural reserves, were inscribed onto the World Heritage List in 2006. A 2015 paper found that the giant panda can serve as an umbrella species as the preservation of their habitat also helps other endemic species in China, including 70% of the country's forest birds, 70% of mammals and 31% of amphibians. In 2012, Earthwatch Institute, a global nonprofit that teams volunteers with scientists to conduct important environmental research, launched a program called "On the Trail of Giant Panda". This program, based in the Wolong National Nature Reserve, allows volunteers to work up close with pandas cared for in captivity, and help them adapt to life in the wild, so that they may breed, and live longer and healthier lives. Efforts to preserve the panda bear populations in China have come at the expense of other animals in the region, including snow leopards, wolves, and dholes. In order to improve living and mating conditions for the fragmented populations of pandas, nearly 70 natural reserves have been combined to form the Giant Panda National Park in 2020. With a size of 10,500 square miles, the park is roughly three times as large as Yellowstone National Park and incorporates the Wolong National Nature Reserve. Small, isolated populations run the risk of inbreeding and smaller genetic variety makes the individuals more vulnerable to various defects and genetic mutation.

Халық саны

2006 жылы ғалымдар жабайы табиғатта өмір сүретін пандалардың саны шамамен 1000 деп есептелгенін кемсіткен болуы мүмкін екенін хабарлады. Бұрынғы халық санағында пандалардың жабайыдағы санын бағалау үшін дәстүрлі әдістер қолданылған, бірақ пандалардың нәжісінен алынған ДНК-ны талдау арқылы жаңа әдіс пайдаланып, ғалымдар жабайыдағы пандалардың саны 3000-ға жетеді деп болжады. 2016 жылдан бері түр "құрып бара жатқан" санатынан "қауіпті" санатына қайта жіктелгендіктен, қорғау шаралары тиімді болып жатыр деп есептеледі. Бұл қайта жіктеуге жауап ретінде Қытайдың Мемлекеттік орман шаруашылығы басқармасы пандаларға қатысты қорғау деңгейін төмендетпейтінін, керісінше қорғау жұмыстарын күшейтетінін мәлімдеді. 2020 жылы жаңа ұлттық парктегі пандалардың саны 1800-ден асып, Қытайдағы пандалардың жалпы санының шамамен 80 пайызын құрады. Сычуань провинциясында жаңа қорғалатын аймақты құру, сибір жолбарысы сияқты құрып бара жатқан немесе қауіп төндіретін басқа да түрлерге мекендеу ортасын ұсынып, өмір жағдайларын жақсартуға мүмкіндік береді. Олардың мекендеу ортасын қорғаудан қарлы барс, алтын мұрынды маймыл, қызыл панда және күрделі тісті ұшқыр да пайда көреді. Қытай түрді қорғау жөніндегі жұмысы үшін халықаралық деңгейде мақтау алды, бұл елге құрып бара жатқан түрлерді қорғау саласындағы көшбасшылық позицияны бекітуге көмектесті.