Кіріспе
Ағаш түрі. Илама немесе илама ағашы (Annona macroprophyllata) – Орталық Америкада өсетін тропикалық жеміс ағашы. Атау науатль тіліндегі ilamatzapotl сөзінен шыққан, оның шамамен мағынасы – "қарт әйелдің сапоты". Бұл атау сокоя немесе cabeza de negro (Annona purpurea) сияқты ұқсас жеміске де қолданылады. Илама жемісін жартылай кесіп, қабығынан етін қасып жейді, әдетте салқындатылған күйінде ұсынады. Дәмін күшейту үшін кейде оны қаймақ пен қантпен берсе, қышқыл және ащы дәмін ашу үшін лимон немесе лайм шырынының бір тамшысын қосады. Илама кейде жазық жерлердің шеримоясы деп те аталады.
The ilama or ilama tree (Annona macroprophyllata) is a tropical fruit tree found in Central America. The name is derived from the Nahuatl ilamatzapotl, of which the rough translation is "old woman's sapote". The name is also applied to a similar fruit, soncoya or cabeza de negro (Annona purpurea). The ilama fruit is eaten halved, by scooping the flesh out of the rind, and usually chilled when served. It is sometimes served with cream and sugar to intensify the flavor, or with a drop of lime or lemon juice to highlight a tart and bitter note. The ilama is sometimes termed the cherimoya of the lowlands.
Жемістер
Иламаның жемісі күрделі, конустық, жүрек пішіндес немесе жұмыртқа тәрізді болады. Керимояға ұқсас, шамамен 15-20 см ұзын болып, салмағы 1-2 кг жетеді. Жалпы алғанда, иламаның беті көбінесе айқын үшбұрышты жаңқалармен жабылған, бірақ бір ағаштағы жемістердің кейбіреулері дөңгелек немесе тегіс болуы мүмкін. Иламаның екі түрі бар: жасыл және қызғылт. Жасыл түрінің еті ақ түсті және тәтті, ал қызғылт түрінің еті қызғылт түсті және қышқылтым дәмі бар. Иламаның қабығы ашық жасылдан алып, қою қызғылт немесе күлгін түске дейін өзгереді, беті жұмсақ, күлгін жабынмен қапталған. Оның қалыңдығы шамамен 6 мм, былғары тәрізді, жұмсақ және зердалы беткейлі. Жемістің ортасына қарай еті біршама талшықты, ал қабығына жақын жерде тегіс және құрғақ тәрізді. Еті құрғақтан шырындыға дейін әр түрлі болуы мүмкін, және 25-80 қатайған, тегіс, қоңыр, цилиндр пішіндес, шамамен 2-3 см ұзын және 0.5-1 см енді тұқымдарды қамтиды. Әр тұқым тығыз жабысқан қабықшамен оралған, ол жарылғанда тұқымның оңай шығуына мүмкіндік береді.
Ағаш
Илама ағашы шамамен 8 метр (25 фут) биіктікте тік өседі және көбінесе жер бетінен бұтақталады. Ол хош иісті, ашық қоңыр-сұр, терең сызықты қабығымен және жылтыр, жұқа, эллипстік немесе кері-жұмыртқа пішіндес немесе ұзынша жапырақтарымен ерекшеленеді. Гүл шоғырларының тамырында бір немесе екі жапыраққа ұқсас, дерлік дөңгелек, тегіс жапырақшалар шамамен ұзындығында болады. Жаңа өркендер қызғылт немесе мысқылы түспен боялған. Жалғыз гүлдерде үш өте ұсақ түкті, ұзын және тар жапырақтары бар, олар бор түсті, кішкентай, қызыл қоңыр түсті, түкті тостаған жапырақтарымен және тозаңды тасымалдайтын, жіпше тәрізді ішкі жапырақтарымен жабдықталған.
Өсіру
Мексикада илама ағашының жемістерін жинау маусымның соңында басталады және шамамен екі аптаға созылады. Гватемалада егін жинау маусымы шілде айының аяғынан қыркүйекке дейін, ал Флоридада шілдеден желтоқсанға дейін жалғасады. Дәстүр бойынша, жемістерді жарылып ашылғанға дейін жинамау керек, бірақ оларды сәл ертерек жинап, үш күнге дейін қойып жұмсартуға болады. Егер илама тым ерте жиналса, ол піспейді. Иламаның өнімділігі көбінесе аз болады. Әдеттегі жеміс беру кезеңінде кейбір ағаштарда жеміс болмайды, ал кейбіреулерінде 3-10 жеміс ғана болады, бірақ өте жақсы ағаштар маусым ішінде 85-100 жеміс бере алады.
Тарих
Франсиско Эрнандес иламаны алғашқылардың бірі болып сипаттаған. Ол 1570 жылы Испания королі Филипп II тарапынан Мексиканың пайдалы өнімдерін тіркеу үшін жіберілді. Көп жылдар бойы оны аскөк немесе құрма алмасымен шатастырып келді. Илама Мексиканың оңтүстік-батыс жағалауындағы төбелерде және Гватемала мен Сальвадордың Тынық мұхиты жағалауында өсіп, табиғи түрде кездеседі. Бұл қатаң түрде тропикалық өсімдік. Мексикада ол 610 метрден биікке табиғи түрде өспейді, бірақ Сальвадорда 1524 метрге дейін, ал Гватемалада 1798 метрге дейін өсіріледі. Илама ұзақ құрғақшылықтан кейін мол жауын-шашын болатын климатта жақсы өседі. Жауын-шашын мерзімді түрде жаумайтын аймақтарда ағашқа су беріледі.
Қызықты деректер
Илама жемісі 1997 жылы Раджив Анчал режиссерлік еткен "Гуру" атты малаялам фильмінде сюжеттік элемент ретінде пайдаланылды. Бұл фильм 1997 жылғы "Оскар" сыйлығына Үндістанның ресми өтініші болды, ол "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылуы мүмкін еді. Фильмде көрсетілгендей, илама жемісінің ішкенінен адам соқыр болмайды, және оның дәні де соқырлықты емдемейді.