Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавай ғибадатханасы
Hawaiian temple
А heiau ('/h//eɪ//.//aʊ/) – Гавай ғибадатханасы. Олар мақсатына және орналасқан жеріне байланысты әртүрлі сәулеттік стильдерде салынған, қарапайым жер төсектерінен бастап, күрделі тас платформаларға дейін жетеді. Heiau ауруларды емдеу (heiau hōola), алғашқы жемістерді сыйлау, алғашқы аулаудың өнімін сыйлау, жаңбыр шақыру, жаңбыр тоқтату, халықты көбейту, ұлттың денсаулығын сақтау, алыс сапарларда табысқа жету, бейбітшілікке қол жеткізу және соғыста (luakini) жеңіске жету үшін пайдаланылған. Адамдық құрбандық арқылы тек luakini ғибадатханаларына ғана құлшылық етуге болады. Luakini екі түрлі болған: ohia ko және hakuohia. 1819 жылы Гавайи дінінің ресми түрде тоқтатылуынан кейін, сондай-ақ христиан миссионерлерінің (алғаш 1820 жылы келген) ықпалымен, көптеген ғибадатханалар қасақана қиратылды, ал қалғандары уақыттың өтуімен тозығы жетті. Гавайи тұрғындарының көпшілігі heiau-ды қасиетті санайды және кейбіреулеріне кіруге рұқсат жоқ. Ежелгі заманда кейбір heiau-ға басшылар мен дін қызметкерлері ғана кіре алатын. Гавайи халық аңыздарында осы ғибадатханалардың құрылысын менхундар – аңызға толы кішкентай халық жасаған деген әңгімелер бар. Кейбір heiau құрылыстары толыққанды қалпына келтіріліп, XXI ғасырда туристерді тартатын орындар ретінде жұмыс істейді.
A heiau ('/h//eɪ//.//aʊ/) is a Hawaiian temple. Made in different architectural styles depending upon their purpose and location, they range from simple earth terraces, to elaborately constructed stonen platforms. There are heiau to treat the sick (heiau hōola), offer first fruits, offer first catch, start rain, stop rain, increase the population, ensure the health of the nation, achieve success in distant voyaging, reach peace, and achieve success in war (luakini). Only the luakini was dedicated through human sacrifice. There are two types of luakini. They were called the ohia ko and hakuohia. After the official end of Hawaiian religion in 1819 and with later pressure from Christian missionaries (who first arrived in 1820), many were deliberately destroyed, while others were left into disrepair. Heiau are still considered sacred by many of the inhabitants of Hawaii, and some are not open to the public. In ancient times, only chiefs and priests were allowed into some of these heiau. There are even stories from Hawaiian folklore attributing the creation of these temples to the menehunes, a group of legendary dwarf people. Some heiau structures have been fully restored physically and are operated in the 21st century as public attractions.
Сәулет
Хеиу мақсатына байланысты әр түрлі пішінде жасалды, қарапайым тас белгілерден бастап үлкен тас платформаларға дейін өзгерді және көбінесе ашық орталық алапты қоршап тұрған биік үйілген тас қабырғаларды қамтыды. Олардың пішіні төртбұрышты, шаршы немесе дөңгелек болуы мүмкін. Кейбіреуі қарапайым топырақ террасаларынан тұрды, ал басқалары күрделі түрде салынған тас платформалар болды. Оларды төбелерге, жартастарға, тегіс жерлерге, аңғарларға және теңіз жағалауына, тіпті теңізге жанасқан жерлерге де орналастыруға болатын. АҚШ миссионері Хайрам Бингем Мауна-Кеа және Хуалалай тауларының арасындағы жолда кездескен хейауды сипаттады. Үйілген лава тастарынан салынған, ол 30 метрлік (100 фут) шаршы алаңды құрады, қабырғалары 2,5 метр (8 фут) биіктікте және 1,3 метр (4 фут) қалыңдықта болды. Солтүстік қабырғаның ортасынан кіретін есік болды. Храмның сыртын сегіз пирамида қоршап тұрды. Олар да үйілген лава тастарынан салынған, диаметрі 4 метр, ал биіктігі 3,7-4,5 метр (12-15 фут) аралығында болды.
Heiau were made in different shapes depending upon their purpose, varying from simple stone markers to large stone platforms and often included high stacked stone walls surrounding an open central enclosure. Their shapes could be rectangular, square, or rounded. Some consisted of simple earth terraces, while others were elaborately constructed stone platforms. They could be placed on hills, cliffs, level earth, valleys and on the coastline touching the sea. US missionary Hiram Bingham described a heiau he saw on route hiking between the summits of Mauna Kea and Hualalai. Made of piled lava rock, it was a square of 100 feet (30 m), with walls eight feet high and four feet thick (2.5 by 1.3m). A doorway led through the middle of the north wall. Eight pyramids surrounded the outside of the temple. Made also of piled lava rock, they were 12 feet (4 m) in diameter and 12 to 15 feet (5 m) high.
Heiau түрлері
Луакини пуоканакалар үлкен хайулар болатын. Мұндай хайуды тек аралдың Али нуи немесе моку ғана пайдалана алатын. Бұл типтегі хайуды салған басқа басшылар немесе макаайнаналар көтерілісшілер деп есептелді. Мұндай хайулар көбінесе жағалау бойында, құрлықтың ішкі бөлігінде немесе тау беткейлерінде салынды. Хеиаудың көне түрі Нихоа және Некер аралдарында сақталған. Бұл форма әдетте маре деп аталады, себебі бұл құрылымдар Полинезияның басқа аймақтарында ұқсас атаулармен белгілі құрылымдарға жақын, және осы аралдарды тастап кеткеннен кейін, аралдар тізбегінің қалған бөлігінде көрінетін, көбірек таралған формамен ауыстырылды. Жалпы алғанда, Гавайидегі маралар тас платформалармен бейнеленеді, кейде қабатталған, платформаның немесе қабаттың жиектеріне жақын орналасқан тік тас тіректері бар.
The luakini pookanaka were large heiaus. Only the Alii nui of an island or moku could use this type of heiau. Other chiefs or the makaainana that built this type of heiau were considered rebels. This type of heiau was usually built alongside coastlines, in the interior of the land, or on mountain sides. An older form of heiau is preserved on Nihoa and Necker Island. This form is typically referred to as marae as these structures more closely resemble structures referred to by similar names elsewhere in Polynesia and in general were replaced by the more common form visible in the rest of the island chain today after the abandonment of those islands. In general, maraes in Hawaii are represented by stone platforms, sometimes tiered, with stone uprights typically located near the edges of the platform or tier.
Сақталған жерлер
Ең көп сақталған хейаулар – тарихтың кейінгі кезеңдеріндегі соғыс ғибадатханалары (мысалы, Пу'укохола Хейау ұлттық тарихи орны). Олар үлкен тас платформалардан тұрады, олардың үстінде әртүрлі құрылыстар салынған. Бұл құрылыстар діни қызметкерлерге, қасиетті салтанатты барабандарға, қасиетті заттарға және сол ғибадатханамен байланысты құдайларды бейнелейтін мүсіндерге арналған. Сондай-ақ, құрбандық шалу үшін арналған құрбандық алаңдары (аху) болды, онда өсімдіктер, жануарлар және адамдар құрбандық етілді. Хейау қасиетті орындар еді; тек кахуналар (қасиетті діни қызметкерлер) және белгілі бір қасиетті али'илерге (жоғары басшылар) кіруге рұқсат етілді. Ең үлкен heiau, Hale O Pi'ilani Heiau, Мауи аралындағы Хана қаласында орналасқан, үш акрлық (12 000 шаршы метр) платформа, елу фут биіктіктегі тіреу қабырғалары бар. Пи'илани үшін салынған, ол 13 ғасырға дейін салынған. Егіншілік хейаулар, әдетте, құдай Лono үшін Хале о Лоно деп аталады, оларды бүгін Оахуда Макахада (Канеаки хейау толық қалпына келтірілген) және Гавайи Кайда (Пахуа хейау ішінара қалпына келтірілген) кездестіруге болады. Канеаки хейау 17 ғасырда салынған, онда шөптен жасалған және сабанмен жабылған шатырлар бар, олар дұға мен медитация үшін пайдаланылған бөлмелер еді. Емдік хейаудың қираған қалдықтары, Кеайва ("сырлы"), Айеадағы Кеайва мемлекеттік паркіне кіреберісінде орналасқан. Пуухонуа о Хоунауна, Гавай аралындағы Оңтүстік Конадағы паналық орын. Оның құрамында heiau кешені бар. Хейау жері қасиетті болғандықтан, кейінгі ұрпақтар бастапқы құрылымдарға қосымшалар жасауы және heiau мақсаты уақыт өте келе өзгеруі мүмкін еді. Мысалы, Оахудағы Кайлуадағы Улупо хейау, оны менхунилер салған деседі, яғни, өте қашқан заманда. Ол алдымен егіншілік хейау ретінде, кейіннен луакини ретінде пайдаланылған деп есептеледі.
The heiau most commonly preserved are war temples of the later period of history (e. g. Pu'ukohola Heiau National Historic Site). They are composed of large stone platforms with various structures built upon them. The structures were used to house priests, sacred ceremonial drums, sacred items, and cult images representing the gods associated with that particular temple. There were also altars (Ahu) on which to offer sacrifices (plant, animal and human). The heiau were sacred places; only the kahuna (priests) and certain sacred ali'i (high chiefs) were allowed to enter. The largest heiau known to exist, Hale O Pi'ilani Heiau, is a massive, three acre (12,000 square meter) platform with fifty foot retaining walls, located in Hāna on Maui. Built for Pi'ilani, it dates to the 13th century. Agricultural heiau, called generally Hale o Lono for the god of fertility, can be found today on Oahu at Makaha (Kaneaki heiau fully restored) and in Hawaii Kai (Pahua heiau partially restored). The Kaneaki heiau was built in the 17th century, containing grass and thatched huts that were chambers used for prayer and meditation. The ruins of a healing heiau, Keaiwa ("the mysterious"), are located at the entrance to Keaiwa State Park in Aiea. Puuhonua o Honaunau, in South Kona on the island of Hawaii, is a place of refuge. It incorporates a heiau complex within it. Because the land of heiau was sacred, it was not unusual for successive generations to add to original structures and the heiau purpose could change over time. An example is Ulupo heiau in Kailua on Oahu, which is said to have been built by the menehune, that is, a long time ago. It is thought to have been used first as an agricultural heiau and later as a luakini.
Жою
Капу немесе 'ай капу жүйесі 1819 жылы қазанда Камехамеха II (Лихолихо) тарапынан жойылды. Капу жүйесінің жойылуы хайаудың құдайға табыну және құрбан шалу орындары ретінде пайдаланылуын тоқтатты. Одан кейін "Ай Ноа" немесе "еркін тамақтану" деп аталатын кезең басталды. 1820 жылы миссионерлер келді, және Каахуману мен Кеопуолани сияқты көптеген алиʻи христиан дініне көшті. Каахуману жергілікті діни амалдарға қарсы заңдар қабылдауға 11 жыл жұмсады. Барлық хайаулар ресми түрде тастап кетілді; көпшілігі жылдар бойы қиратылды. Көбінесе олар бұзылып, қант қамысы егістігіне орын беру үшін жыртылды. Дегенмен, хайауға жауапты болған кейбір отбасылар оларға күтім жасау дәстүрін жалғастыруда.
The kapu or 'ai kapu system was abolished in October 1819 by Kamehameha II (Liholiho). The abolition of the kapu system ended the use of heiau as places of worship and sacrifice. A period referred to as the 'Ai Noa or "free eating" followed. Missionaries arrived in 1820, and most of the aliʻi converted to Christianity, including Kaʻahumanu and Keōpūolani. It took 11 years for Kaʻahumanu to proclaim laws against indigenous religious practices. All heiau were officially abandoned; most were destroyed over the years. Often they were broken up and plowed under to make way for fields of sugar cane. However, some of the families who were responsible for the heiau have continued the tradition of caring for them.