Кіріспе

Покуття, сондай-ақ Покутия немесе Покутия деп те аталады, (Покуття; Покуція; Pocuția) – Шығыс Орталық Еуропаның тарихи аймағы, Днестр және Черемош өзендері мен Карпат таулары арасында, қазіргі Украинаның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Аймақтың тарихи орталығы Коломия болғанымен, атаудың өзі Кути қаласынан шыққан, ол шамамен "бұрышта" ("Кут" сөзінің өзі "бұрыш" деген мағынаны білдіреді) дегенді білдіреді. Қазіргі уақытта аймақтың көп бөлігін украиндықтар мекендейді.

Тарих

Киев Русінің және одан кейін ерте ортағасырлық кезеңдегі оның мұрагері – Галич-Волынь княстығының бір бөлігі болған бұл аймақ 1325 жылы Польша Корольдігі тарапынан басып алынып, 1349 жылы Казимир III Польшаға қосылды. Тевтон орденына қарсы күреске қаржылық қолдау қажет болған Владыслав II Ягелло, 1388 жылы аймақты өзінің бақылауына алған Молдавия князі Петру II-ден алған қарыз үшін кепіл ретінде пайдаланды. Петру Польша Корольдігінің ішкі саясатына ықпал етуге ниеттеніп, өзінің ұзақ мерзімді одақтастары – Литва Ұлы Герцогтығының Ягеллоларының мүддесін қолдады. Осылайша, Покутия Молдавия князьдерінің феодалдық меншігіне айналды, бірақ Польша Корольдігі құрамында қалды. Орта ғасырлық Еуропадағы басқа да белгілі келісімдердегідей (мысалы, Фуа немесе Дофине), жергілікті феодалдар белгілі бір аумақ үшін патшаға адалдық серт беруге міндетті болды, тіпті ол өзі басқа мемлекеттің тәуелсіз билеушісі болған жағдайда да. Осының салдарынан, аймақ екі ел арасындағы сот және әскери даудың нысанына айналды, себебі Польша қарызын толық төлемеді. 1485 жылы Молдавия князі Ұлы Степан, өткен жылы Қара теңізге шығу мүмкіндігінен айырылғаннан кейін одақтастарға зәру болды және Покутия үшін Польша Королі Казимир IV Ягеллоға адалдыққа ант берді. 1490 жылы украиндарға қарсы поляктардың күшті қысымына байланысты, украин батыры Петро Муха басшылығымен казактар мен гуцулдар, сондай-ақ молдавандықтар қатысқан бірнеше сәтті көтерілістер болды. Муха көтерілісі деп аталатын бұл шайқастарды Молдавия князі Ұлы Степан қолдады және ол поляк үстемдігіне қарсы украиндықтардың ең ерте көтерілістерінің бірі болды. Көтерілістер Покутияның әртүрлі қалаларын басып алды және Львовқа дейін жетті. Сонымен қатар, Казимирдің орнын басып алған Польша Королі Ян I Альберт 1497 жылы Молдавияға шабуыл жасау үшін аталған келісімді сылтау ретінде пайдаланды. Төрт айлық қоршаудан кейін де ол Степанның астанасы Сучава бекінісін ала алмады, қоршаудан бас тартып, оның әскері тұзаққа түсіп, көптеген ақсүйектері қаза тапты (Космин орманы шайқасына қараңыз). 1498 жылы Покутия Ұлы Степан тарапынан басып алынды, 1531 жылғы Обертын шайқасына дейін Молдавияда сақталды, содан кейін Польша гетманы Ян Тарновский оны қайта басып алып, Степанның ұлы Петру Рарешты жеңді. Покутия үшін Польша-Молдавия арасындағы ұсақ қақтығыстар Петру Рарештің өліміне дейін келесі 15 жыл бойы жалғасты. Орта ғасырлар бойы Обертын Покутияның маңызды бекінісі болды, ал Коломия аймақтың негізгі сауда орталығы және жәрмеңкесі болып табылды. 1772 жылы Польшаның бөлінуінен кейін Покутия Габсбург монархиясының құрамына кірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Австро-Мажарстанның құлауынан кейін ол Польша мен қысқа ғұмырлы Батыс Украина Халық Республикасы арасында даулы аймаққа айналды, ол Львовты ұстай алмағаннан кейін Станиславта (Ивано-Франковск) қаласында үкімет орнатылды. 1919 жылдың мамыр айында поляк және румын әскерлері Польша мен Румыния арасында дәліз құру үшін Покутияны басып алды. 1919 жылдың тамызында Румыния армиясы Шығыс Покутияны Польшаға тапсырды. Польша-Кеңес соғысынан кейін ол Польшада қалды. 1939 жылдың қыркүйек айының ортасында, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Польшаға шабуыл жасалған кезде, Польшаның алтын қоры Варшавадан эвакуацияланып, Польша үкіметі Снятын қаласында сақталды, содан кейін ол Румыния арқылы Польшаның одақтас Франциясына жеткізілді. 1939 жылы нацистік Германия мен Кеңес Одағының Польшаны басып алуы және бөлуі нәтижесінде аймақ бастапқыда Украина Кеңес Социалистік Республикасына қосылды, Барбаросса операциясы басталғаннан кейін 1944 жылға дейін нацистік басқаруға көшті. Содан кейін ол Ивано-Франковск облысының кеңестік бақылаудағы Батыс Украина облысына қосылды, бұл облыстың оңтүстік жартысына сәйкес келеді. Покутия халқының арасында бүгінгі күні де румындар мен украин гуцулдарының қауымдастықтары сақталған. 2001 жылғы халық санауы бойынша 600 румын мен молдаван тіркелген.

Тіл

Покутия аумағы 14 ғасырдан бері Молдавия құрамында болды. Молдавия мемлекеті 14 ғасырдың ортасында пайда болып, аймағын Қара теңізге дейін кеңейтті. Буковина және көршілес өңірлер Молдавия княздығының негізін құрады, оның астанасы 1388 жылдан бастап Яссы қаласы болды (Бая және Сиреттен кейін). Румын тілі жергілікті халықтың тіліне әсер етті, нәтижесінде Покутия-Буковина диалектісі қалыптасты. Бұл диалекті басқа украин диалектілерінен өзгеше, себебі олардың көпшілігі славян тілдерінің ықпалында дамыды, ал Покутия-Буковина диалектісі роман тілдерінің ықпалымен қалыптасқан. Диалекті бірнеше ежелгі жұрнақтарды және жұмсақ есімдерді, сондай-ақ руманизмдерді қоса алғанда, белгілі бір сөздік ерекшеліктерді сақтап қалды. 14-16 ғасырларда Батыс Подолияда ежелгі Покутия фонетикалық ерекшеліктерінің кеңеюі Днестр диалектілерінің кең тобының қалыптасуына себепкер болды.