Кіріспе

Айхоле (ಐಹೊಳೆ), сондай-ақ Айвали, Ахиволал немесе Арияпура деп те аталады, бұл Карнатакадағы ежелгі және ортағасырлық будда, индуист және джайнизм ескерткіштерінің тарихи орны. Бұл орынды 6-12 ғасырлар аралығында салынған. Сақталған ескерткіштердің көпшілігі 7-10 ғасырларға жатады. Айхоле шағын ауылдың маңында, егістік жерлермен және құмтас төбелермен қоршалған жерде орналасқан. Айхоле – Бағалакоте ауданындағы Малапрабха өзені аңғарының бойында орналасқан, 120-дан астам тас және үңгір ғибадатханаларын қамтитын маңызды археологиялық орын. Айхоле Бадами қаласынан жақын және Паттадакалдан шалғай орналасқан, екеуі де тарихи маңызы бар Чалукия ескерткіштерінің маңызды орталықтары. Айхоле, жақын орналасқан Бадами (Ватапи) қаласымен бірге, 6 ғасырда ғибадатхана архитектурасы, тас өнері және құрылыс техникалары бойынша тәжірибелердің алғашқы ошағы ретінде қалыптасты. Осының нәтижесінде 16 түрлі жеке тұрған ғибадатханалар және 4 түрлі жартастан қашалған киелі орындар пайда болды. Айхоледе басталган архитектура және өнер саласындағы тәжірибелер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Паттадакал ескерткіштер тобын құрады. Айхоледегі 100-ден астам ғибадатхана индуист дініне, бірнешеуі джайнизмге, ал біреуі буддизмге арналған. Бұл ғибадатханалар бір-біріне жақын салынған және бірімен-бірі қатар өмір сүрген. Орынның ауданы шамамен белгілі бір шаманы құрайды. Индуист ғибадатханалары Шива, Вишну, Дурга, Сурья және басқа индуист құдайларына арналған. Джайнизмнің Басади ғибадатханалары Махавира, Паршванатха, Немината және басқа джайни тиртханкараларына арналған. Буддист ескерткіші – ғибадатхана және шағын монастырь. Индуист және джайнист ескерткіштері монастырларды, сондай-ақ ірі ғибадатханалардың жанындағы көркем ою-өрнектермен безендірілген, сатылы құдықтар сияқты әлеуметтік инфрақұрылымды қамтиды.

Орналасқан жері

Айхоле ескерткіштері Үндістанның Карнатака штатында, Белгаумның оңтүстік-шығысында және Гоаның солтүстік-шығысында орналасқан. Ескерткіштер Бадамиден шамамен 14 миль (23 км) және Паттадакалдан шамамен 6 миль (10 км) қашықтықта, ауылдық жерлерде, шаруашылықтардың арасында, құмтасты төбелермен және Малпрабха өзенінің аңғарының ішінде жатыр. Айхоледе 4-12 ғасырлар аралығында салынған 120-дан астам индуист, джайнист және буддалық ескерткіштер сақталған. Айхоледе жақын орналасқан әуежай жоқ, Самбра Белгаум әуежайына (IATA коды: IXG) дейін шамамен 4 сағаттық жолмен жетуге болады, онда Мумбай, Бангалор және Ченнаи қалаларына күнделікті рейстер бар. Бадами – Карнатака және Гоаның ірі қалаларымен теміржол және тас жол желісі арқылы байланысқан ең жақын қала.

Тарих

Айхоле IV-XII ғасырлардағы жазуларда және индуистік мәтіндерде Айяволе және Арияпура деп аталады, ал отарлық британдық дәуірдегі археологиялық есептерде Айвалли және Ахиволал деп кездеседі. Онда ол, зорлық көрсеткен кшатрийлерді өлтірген соң, балтасын жуып, жерге қызыл түс берген Вишнудың алтыншы аватары ретінде сипатталады. XIX ғасырдағы жергілікті дәстүр бойынша, өзендегі тас іздер Парашурамаға тиесілі деп есептелген. Айхоле қаласының тарихы 6 ғасырда Ерте Шалқайя әулетінің өркендеуімен байланысты. Ол, жақын орналасқан Паттадакал және Бадамимен бірге, сәулет өнеріндегі жаңалықтар мен идеяларды сынаудың маңызды мәдени және діни орталығы болды. Шалқайлар шеберлерді демеушілік етіп, 6-8 ғасырларда осы аймақта көптеген храмдар салды. 4 ғасырға жататын ағаш және кірпіштен салынған храмдардың қалдықтары қазба жұмыстары кезінде табылған. Айхоле 5 ғасырдың аяғында тас сияқты басқа материалдармен тәжірибелер жүргізуді бастады, бұл Үндістан субконтиненті Гупта империясының билеушілері тұсында саяси және мәдени тұрақтылық кезеңін бастан өткерген кезге сәйкес келді. Бадами оны 6 және 7 ғасырларда жетілдірді. Тәжірибелер 7 және 8 ғасырларда Паттадакал қаласында жемісті нәтиже берді, ол Оңтүстік және Солтүстік Үндістанның идеяларының бірігу ошағына айналды. Аймақ 9-12 ғасырларда елорда болмаса да, жазу, мәтіндік және стильдік деректерге сүйене отырып, индуизм, джайнизм және буддизмнің жаңа храмдары мен монастырлары салынуын жалғастырды. Мишеллдің сөзіне сүйенсек, бұл аймақтың өркендеуіне, көптеген халқы мен мол байлығы себеп болды. Айхоле 11-12 ғасырларда, шамамен дөңгелек пішінде, Кейінгі Шалқайя патшаларымен бекітілді. Бұл Айхоленің патшалар үшін стратегиялық және мәдени маңызға ие екенін көрсетеді. Осы кезеңде Айхоле индуистік храм өнерінің орталығы болды, мұнда Аяволе 500 деп аталатын қолөнершілер мен саудагерлердің гильдиясы жұмыс істеді. Олар Декан және Оңтүстік Үндістанның тарихи мәтіндерінде өздерінің таланты мен жетістіктерімен атақты болды. 13 ғасырда және одан кейін Малпрабха аңғары, Деканның көп бөлігімен бірге, Дели сұлтандығының әскерлерінің шабуылы мен тонауына ұшырады. Бұл қиратудан Виджаянагара империясы пайда болды. Алайда, аймақта Виджаянагара индуист патшалары мен Бахмани мұсылман сұлтандары арасында бірқатар соғыстар болды. 1565 жылы Виджаянагара империясы құлағаннан кейін Айхоле Бижапурдан Адил Шахи билігіне қарасты. Мұсылман қолбасшыларының кейбіреуі храмдарды тұрғын үй ретінде, ал олардың аулаларын қару-жарақ пен жабдықтар сақтау үшін гарнизон ретінде пайдаланды. Шиваға арналған индуист храмы Лад-Хан храмы деп аталды, ол өзінің штаб-пәтері ретінде пайдаланған мұсылман қолбасшысының есімімен аталды және содан бері осы атпен белгілі. 17 ғасырдың аяғында Аурангзеб басқарған Моғол империясы Адил Шахиден аймақты басып алды, содан кейін Маратха империясы аймақты басып алды. 18 ғасырдың аяғында Хайдер Әли мен Типу Сұлтан оны жаулап алды, одан кейін Типу Сұлтанды жеңіп, аймақты аннексиялаған британдықтар билікке келді. Айхоле, Бадами және Паттадакал қалаларындағы ескерткіштер ертедегі солтүстік және оңтүстік индуист өнерінің қатар өмір сүргенін және өзара әрекеттескенін көрсетеді.

Археологиялық нысан

Айхоле британдық Үндістан шенеуніктері оны анықтап, өз байқауларын жариялағаннан кейін маңызды археологиялық орынға айналып, ғалымдардың назарын өзіне тартты. Қазба жұмыстарынан табылған ежелгі және орта ғасырлық заттар мен сынған ғибадатхана бөліктері, соның ішінде туған кездегі жалаңаш Ладжа Гауридің толық мөлшердегі мүсіні және лотос гүл тәрізді басы, қазір Айхолдағы Дурга ғибадатханасының жанындағы ASI мұражайында сақталуда. Көптеген ғибадатханалар мен монастырлар әлі де тар көшелер мен тығыз елді мекендердің арасында орналасқан. Айхоле орыны мен өнер туындылары – Үндістан субконтинентіндегі үнді діндері мен өнер тарихын салыстырып зерттеуге арналған маңызды эмпирикалық деректер көзі. Айхоленің ежелгі тарихы, 5-9 ғасырлардағы Бадами, Паттадакал, Махакутешвара және Алампур сияқты тағы төрт ірі орын археология мен дінтану саласындағы зерттеулер үшін маңызды. Джордж Мичеллтің айтуынша, бұл орындар "әр түрлі ғибадатхана стильдерінің қалыптасуы мен фрагментациясы және жергілікті ерекшеліктердің пайда болуы" процесін көрсетеді. Бұл өнер мен идеялардың бірігуі және зерттелуі кейін Солтүстік және Оңтүстік Үндістан сәулет өнерінің құрамына енді.

Хронологиясы

Айхоле ескерткіштері Солтүстік Үндістан ғибадатханаларының сәулет өнерінің ерекше стильдерін сақтайды, олар басқа жерде кездеспейді. Гаудар Гуди ғибадатханасы таспен ағаш ғибадатхананың дизайнын дәл көшіреді, жоғары құрылысы жоқ, бірақ баспалдақпен, шаршы киелі орынмен, айналмалы жолмен және оңтүстік стиліндегі бағандармен тірелген, жалпақ ғибадатхана. Шатыры еңіс ағаш үлгісін қайталайды және ағаш жолақтарын еске түсіретін тас жолақтары бар. Чикки ғибадатханасы да осыған ұқсас, ғибадатхана ішінде жарық беру үшін тас экрандарды қосу арқылы жаңашылдық танытады. Тас ғибадатханалар V ғасырдың бірінші тоқсанына жатса, бұрынғы ғибадатханалар бірнеше ғасыр бұрын салынғанын көрсетеді. Айхоле стильдердің қанағаттандырылатын орны болған, бірақ б.з. 6-шы ғасырында даму жолында болған көптеген стильдердің бірі. Олар Айхоледе сақталған, себебі 12-шы ғасырдың соңында құрылыс және мәдени өмір тоқтаған. Гарле айтқандай, қазба жұмыстары ғалымдардың мерзімдерді анықтаудағы келіспеушіліктерін көрсетсе де, Айхоледегі ең көне сақталған ғибадатханалар 6-шы ғасырдан кейін салынған болуы мүмкін. Кристофер Тадгелдің пікірінше, Айхоледегі апсидалық ғибадатханалар буддалық чайтья грихадан әсер алған, бірақ тікелей емес. Бұлардың тікелей үлгісі 5-шы ғасырдың ортасында Чикка Махакутадағы индуист ғибадатханасында табылады, онда суретшілер мен сәулетшілер ғибадатхана құрылысының идеяларын зерттеген. Айхоле аймағының шеберлері мен сәулетшілері индуизм теологиясын тасқа бейнелеу үшін 16 түрлі жеке тұрған ғибадатхана мен 4 түрлі жартастан қашалған киелі орынның прототиптерін жасады. Айхоледе джайнизм ескерткіштері де кездеседі, бірақ ғибадатханалар мен рельефтік өнер көбінесе индуизмге қатысты. Алғашқы ғалымдар ғибадатхананы 5-шы ғасырға жатқызса, кейіннен бұл мерзім 6-шы ғасырдың соңы мен 8-шы ғасырдың басына немесе 6-шы мен 8-шы ғасырлар аралығына түзетілді. Ғибадатхана, оның құрылысынан шамамен мың жыл өткен соң, мұнда қысқа уақытқа тоқтаған Адил Шахи сұлтанның әскербасшысының құрметіне аталған. Ол аймақтағы әскери науқанын жоспарлау үшін оны пайдаланған. Ғибадатхана үш концентрлі шаршыдан тұрады, олар киелі орынға, онда Шива лингасы орналасқан, қарап тұрады. Ішкі үшінші шаршының ішінде отырған Нанди бар. Оны қоршаған екі шаршы мантапалар саба мантапасын немесе қоғамдық зал құрайды, бұл жамағат пен қауымның жиналуына кең орын береді. Екінші концентрлі шаршы 12 мүсінмен өрнектелген бағаналармен тіреледі. Қабырғаларында гүлдік суреттер бейнеленген. Ғибадатхананың іші солтүстік үнді стиліндегі терезелер арқылы табиғи күн сәулесімен жарықтандырылған. Ғибадатхана төбесіндегі тастар арасында ескі ағаш ғибадатхана құрылысын еліктеуге тырысқандай көрінетін, бөшке пішіндес тас жолақтары бар. Чакрагуди өзінің сақталған 7-ші немесе 8-ші ғасырғы Нагара стиліндегі мұнаралық құрылысымен ерекшеленеді. Ғибадатханада кейінірек қосылған мантапаның белгілері бар, оның стилі 9-шы ғасырғы Раштракута кеңейтуін көрсетеді. Дурга ғибадатхана кешенінің оңтүстік-батысында Бадигаргуди (кейде Бадигергуди деп те жазылады) ғибадатханасы орналасқан, оның пирамида пішіндес мұнарасы төртбұрышты, біртіндеп кішірейетін шаршылардан тұрады және үстінде үлкен төртбұрышты суканаса орналасқан, онда Сурья (Күн құдайы) бейнесі бар. Бадигаргудидің көптеген рельефтік өнері зақымдалған және тозып кеткен. Дурга ғибадатхана кешеніндегі Айхоле мұражайы мен өнер галереясын Үндістан археологиялық зерттеуі басқарады. Мұражайда қазбадан табылған мүсіндер, өнер туындылары, батырлар тастары және бұрын қиратылған ғибадатханалардың бөліктерінен ашық көрме ұйымдастырылған. Сондай-ақ, аймақта табылған ең жақсы сақталған мүсіндер мен ғибадатхана бөліктерінен тұратын жабық коллекция да бар. Коллекцияда Шива, Парвати, Вишну, Лакшми, Брахма, Сарасвати, Дурга, Саптаматрика, Сурья, Индра және басқа да бейнелер бар. Айхоледе табылған лотос басы бар Ладжа Гаури мүсіні жабық коллекцияның бір бөлігі болып табылады.

Равана Фади үңгірі

Раванафади – Айхоледегі ең көне тасқа қашалған үңгір ғибадатханаларының бірі. Ол Дурга ғибадатхана кешенінен солтүстік-шығысқа қарай шамамен бір километр жоғарыда орналасқан. Ғибадатхана 6 ғасырға дейін салынған. Кіреберісінде эрозияға ұшыраған жолақты бағана және ғибадатхананың қасиетті ортасына қарап отырған Нанди мүсіні, сондай-ақ бірнеше кішкентай ескерткіштер бар. Үңгірдің ішінде үш дерлік шаршы пішіндес мандапа орналасқан, ең ішкісінде Шива лингасы орналасқан және кіреберіс мандапасымен тіктөртбұрышты кеңістік арқылы байланысқан. Раванафади үңгірінің кіреберісінің екі жағында Нидхи мен күзетші отыр. Сол жақта, еркек Шиваның сол жағы мен әйел Парватидің оң жағының теңдігі мен бір-біріне тәуелділігін бейнелейтін Ардханаришвараның бейнесі бар. Осы біріккен бейнеден кейін сол жақтағы алғашқы мандапада ойылған орын бар. Онда 6 ғасырға тән өнер туындылары бейнеленген: Парватимен билейтін Шива (Натараджа), Шактизм дәстүріндегі жеті ана – Саптаматрикалар, Ганеша және Картикея. Бас мандапаның оң жағында Шаивизм мен Вайшнавизмнің біріккен бейнесі – Харихара бейнеленген, сол жағында Шива, оң жағында Вишну. Харихараның қарама-қарсы қабырғасында үш негізгі индуистік өзен құдайымен бірге Шива, сондай-ақ Парвати мен аскетик Бринги тұр. Негізгі мандапа екі басқа, дерлік шаршы пішіндес мандапалармен байланысқан. Оның солтүстігінде қасиетті орын орналасқан, кіреберісінде Шаива күзетшілері, ал сол жағында Вайшнава Вараха – Вишнуның Жер анасын құтқаратын шошқа аватары тұр. Оң жақта, бифло-шайтанға найза ұстаған Махишасурамардини бейнесіндегі Шакти Дурганың мүсіні орналасқан. Бас мандапаның шығысында монастырь сияқты бос бөлме бар. Үңгірдің төбесінде бейнелер бар. Мысалы, біреуінде қанатты Гарудада ұшып бара жатқан Вишну мен Лакшми бейнеленген, екіншісінде Веда құдайы Индра мен Индрани піл үстінде бейнеленген. Джеймс Харлдың сөзіне сәйкес, Раванафади үңгірі Айхоле аймағында стильдік жағынан ерекше, ал ең жақын өнер және стиль солтүстік Махараштрадағы Эллорадағы Рамешвара үңгірінде кездеседі. Пиа Бранкаччоның пікірінше, Раванафади үңгірі «Деканның тасқа қасу дәстүрі мен Тамил Надудың» стилі мен дизайнын байланыстырады.

Хуччаппая мата

Хучаппая махта ғибадатханасы Айхоле ауылының екінші жағында, Дурга ғибадатхана кешенінен оңтүстікке қарай шамамен бір шақырым жерде орналасқан, басқа ғибадатханалар тобынан салыстырмалы түрде оқшауланған. Ол екі индуистік ескерткіштен тұрады: алдыңғы, үлкені – Шива ғибадатханасы, ал екіншісі – қазір пайдаланылмайтын монастырь. Ғибадатхананың барлық жағы таспен қоршалған, мандапаның есігіне апаратын баспалдақтары бар. Ғибадатхана күн шығысына қарай бет бұрады, көбінесе қарапайым және әсемдемесіз, бірақ әрқайсысында махаббатпен байланысты жұптар бейнеленген төрт бағаны бар. Олар танысудың және митунаның әртүрлі сатыларында көрсетілген. Жұптардың бірінің мүсінінде ат басты әйел ер адамның назарын аударуға тырысады, ал ол таңғалыс білдіреді. Есіктің ішінде мандапа орналасқан, оның төбесінде үш үлкен, күрделі және дөңгелек ою-өрнектер бар, олардың әрқайсысында Брахма, Вишну және Шива өздерінің ваханаларында бейнеленген. Нанди мандапаның ортасында, Шива линга орналасқан қасиетті орынға қарап отыр. Ғибадатханада ескі каннада тілінде екі жазу, сондай-ақ тұрған Шива және тұрған Ганеша мүсіні бар. Мандапа қабырғаларында түрлі фриздер мен рельефтер, оның ішінде махаббатпен байланысты жұптар бейнеленген. Ғибадатхананың үсті жалпақ, үстіне қосымша құрылыс салынбаған. Бұл ғибадатхана шамамен 7-ші ғасырда салынған болуы мүмкін.

Құшақтай құдай

Хучаппая гуди – ауылдан шалқап жатқан өзенге қарай, шаруашылық жерлерінде, Хучаппая матасынан оңтүстік-батысқа қарай бірнеше жүз метр жерде орналасқан индуисттік ғибадатхана. Бұл қарапайым, шығысқа қараған 2x2 шаршы құрылысты ғибадатхана, алдыңғы портигі шаршы, шаршы Сабха мандапа (негізгі қауымдық салтанат залы, 24'x24') және дерлік шаршы киелі орын. Портикада төрт бағана, сондай-ақ Сабха мандапасында да төрт бағана бар. Негізгі зал портикпен бірдей өлшемдегі төрт бағанамен тіреліп тұр. Ғибадатхана Солтүстік Үндістан стиліндегі Реханагара мұнарасына ие, оның айналмалы шарлары қисық сызықты және тегіс түрде аспанға қарай көтеріледі. Мұнара зақымдалған, жоғарғы амалака және калаша жоқ. Ғибадатхана портиктегі және ішкі жағындағы күрделі бағаналы өрнектерімен, сондай-ақ ішкі қабырғалары мен төбесіндегі суреттерімен ерекшеленеді. Оймалар діни тақырыптарды көрсетеді (қабырғада Вишнудың аватары Нарасимха және Шива Натараджа, Шайва дварапала, екі жыланды қысып тұрған Гаруда құсы), сондай-ақ адамдардың күнделікті өмірін (бишілер, музыканттар, Намасте позындағы адамдар, дұғаға арналған сыйлықтарды әкелген жұбайлар, гүлдер мен жануарлар). Кейбір панельдерде қызық көріністер бар, мысалы, шығыс портигінің бағанасында сақалды қарт ерлерді құшақтаған жылқы басы бар жас әйелдер бейнеленген. Сыртта Шактізм индуизм дәстүрінің Саптаматрикалары (жеті ана) бейнеленген тақташа бар. Ғибадатхананың басты залындағы бір бағанада көне каннада тілінде жазу бар. Хучаппая гуди ерте Шалукия кезеңіне (6-7 ғасырлар) жатады.

Амбигергуди ғибадатханалар кешені

Амбигергуди тобы – Дурга ғибадатхана кешенінің батысында, оның кіреберіс кассасының жанында орналасқан, археологиялық тұрғыдан маңызды Айхоле кешендерінің бірі. Ол үш ескерткіштен тұрады, олардың барлығы шығыс-батыс оспен бойымен созылған. Шығысқа қарайғы ескерткіш шығыс, солтүстік және оңтүстік жағынан қабырғалармен қоршалған, төртбұрышты құрылыс. Ол ортаңғы ескерткішке қарап тұр, ол үшеуінің ең ірісі. Ортаңғы ескерткіш ашық веранда дизайнын, шатыр жабу үшін көлбеу плиталарды пайдаланумен тәжірибелеп көрген. Ішінде зақымдалған Сурья (Күн құдайы) мүсіні орналасқан, оның тәжі көзге көрінеді. Бұл шығыстағы екі ескерткіш 6-8 ғасырларға, яғни ерте Шалукия кезеңіне жатады. Амбигергуди кешеніндегі үшінші ескерткіш шамамен 11 ғасырға жатқызылатын, кеш Шалукия стилінде салынған. Оның құрылымы мен орналасуы индуист ғибадатханасының барлық элементтерін қамтиды, бірақ ол зақымдалған, киелі орындағы мүсін жоқ, ал қабырғалардағы күрделі өрнектердің беттері, мұрындары мен дене мүшелері бұзылған. Құрылымда шаршы және текше пішінді элементтер, кеңістіктің әртүрлі орналасуы қолданылған. Дравида стиліндегі дизайн киелі орын қабырғаларынан жоғары көтеріліп, мұнараның қайталама пішінімен көзге түседі. Бұл ғибадатхананың басқа элементтері сияқты, шатыры мен қыры жоқ. Амбигергуди ғибадатханасының археологиялық маңызы – ғибадатхана іргесінің артқы қабырғасына жақын жерде жүргізілген шектеулі қазба жұмыстарының нәтижесінде анықталды. Қазбалар нәтижесінде біздің заманымыздың 1 және 3 ғасырларына жататын қызыл керамикалық ыдыстар, сондай-ақ, тас ғибадатхананың орнына салынған, бір бөлмелі ежелгі кірпіш ғибадатхананың контуры табылды. 6-8 ғасырлардағы Шалукия ғибадатханаларындағы жазбаларда бұрынғы ғибадатханалар туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Жётирлинг ғибадатханалар кешені

Жётирлинг ескерткіштері тобында он алты индуистік ескерткіш бар, соның ішінде үлкен сатылы су жинағыш құрылыс бар. Ол Дурга ғибадатханасы кешенінен шығысқа қарай, жолдан өте жақын және Раванафади үңгірінен оңтүстікке қарай орналасқан. Ғибадатханалар Шиваға арналған, көптеген ескерткіштер кішкентай немесе орташа өлшемді. Кешеннің көп бөлігі қираған, бірақ Нанди мандапалары мен ғибадатханалар ішіндегі тік бағаналар сақталған. Олардың кейбіреулерінде Ғанеша, Картикея, Парвати және Ардханаришвараның (жартылай Шива, жартылай Парвати) әсем ойылған, бірақ зақымдалған суреттері бар. Бұл ғибадатханалар ерте Шалукия және Раштракута индуистік династиялары тұсында салынған болуы мүмкін.

Малликарджуна ғибадатханалар кешені

Малликарджуна ғибадатхана кешенінде бес индуистік ескерткіш бар. Бұл кешендегі басты ғибадатхана ерте Шалукия дәуірінде, шамамен 700 жылға дейін салынған. Ғибадатхана мұнарасы аспанға қарай көтерілгенде концентрлі түрде жинақталған, көлемі азая түсетін шаршы пішінді қалыптармен эксперимент жасады. Оның үстінде амалака және каласа (индуистік мерекелер мен өмірлік кезеңдерде қолданылатын құмыра) орналасқан. Бұл кешендегі кішігірім ғибадатханалар, әлдебір кеш Шалукия дәуірінде салынған болуы мүмкін. Мұндағы ғибадатханалардың сыртқы қабырғалары қарапайым, тегіс беттерден тұрады. Шива ғибадатханасының ішкі қабырғалары, әсіресе бағаналары діни тақырыптармен, мысалы, Вишнудың адам-арыстан бейнесіндегі Нарсима аватары, Ганеша және Падманидхи, сондай-ақ күнделікті өмірден көріністермен – екі әйел музыканттың сүйемелдеуімен билеген әйел бейнесі және олардың музыкалық аспаптарымен әсем өрнектелген. Бағаналарда махаббат пен құдалықтың әртүрлі сатыларындағы жұптардың суреттері де бейнеленген.

Буддистік ескерткіштер

Аихоле қаласында Мегути төбесінде бір буддалық ескерткіш бар. Бұл жартылай жартастан қашалған, екі қабатты ғибадатхана, төбенің биігінен және джайнистік Мегути төбе ғибадатханасынан бірнеше қадам төмен орналасқан. Ғибадатхананың алдында зақымдалған Будда мүсіні тұр, басы жоқ, бұл мүсін ғибадатхананың ішінен алынған болуы мүмкін. Ғибадатхананың екі деңгейі де ашық, екі қабырғасында төрт толық пішіндегі шаршы бағана және екі жартылай бағана бар. Бағаналардың әр жұбы төбеге еніп, кішкентай монастырь сияқты бөлме құрайды. Төменгі деңгейдегі бөлмеге кіретін есік күрделі өрнектермен кесілген, ал жоғарғы деңгейдегі орталық бөлігінде Будда бейнесі бейнеленген, ол шатыр астында отырған күйін көрсетеді. Ғибадатхана 6 ғасырдың соңына жатқызылады.

Джайнистік ескерткіштер

Айхоледе 6-12 ғасырлар аралығындағы, Міне Бастимен (Мина Басады деп те аталады) байланысты шамамен он джайнистік ескерткіштердің төрт тобы сақталған. Олар Мегути төбесінде, Чанранти махтасында, Йогинараяна кешенінде және ерте джайналық үңгір ғибадатханасында орналасқан.

Мегути төбесі

Мегути джайнистік ғибадатханасы Айхоле бекінісімен қоршалған Мегути төбесінде орналасқан. Солтүстікке қарап тұрған ғибадатхана джайни Тиртханкарасы Махавираға арналған. "Мегути" сөзі "Мегуди" сөзінің өзгеруінен пайда болған және "жоғарғы ғибадатхана" деген мағынаны білдіреді. Ғибадатханада ашық портик бар, ол сыйынушыны мандапаға және киелі орынға бастап әкеледі. Бүкіл ғибадатхана, ауылдағы көптеген индуист ғибадатханалары сияқты, көтеріңкі платформада орналасқан. Дегенмен, ішкі құрылымы ерекше. Онда бағаналы шаршы мұкхья мандапа (негізгі зал) бар, ол әртүрлі деңгейдегі екі бөлікке бөлінген тар шаршы антаралаға айналады. Біршама жоғары деңгейге баспалдақ арқылы өтесіз, ол үлкен шаршы пішіндес бөлмеге және киелі орынға жетелейді. Бұл бөлім екі концентрлі шаршыдан тұрады, ішкі шаршы – киелі орын, ал сыртқы және ішкі шаршылар арасындағы кеңістік – прадаксина пата (айналып жүру жолы). Бірақ, осы жолдың арт жағында кейінірек салынған құрылыс айналып жүруге арналған жолды жауып, оны сақтауға ыңғайлы еткен. Ішкі шаршының ішінде Тиртханкараның салыстырмалы түрде қарапайым мүсіні бар. Осы мүсіннің қарапайымдылығына қарамастан, қазір Айхоледегі ASI мұражайында сақталған, әйел джайна құдайлары мен оның арыстанының астында бейнеленген Амбиканың күрделі мүсіні бар. Джайни Эллора үңгірлерінде Махавираның қасында осыған ұқсас мүсін табылды, сондықтан бұл ғибадатхана Махавираға арналған болуы мүмкін. Ғибадатхана төменгі және жоғарғы деңгейлерді байланыстыратын тас баспалдаққа ие. Көп зақымданған болса да, жоғарғы деңгейде джайни бейнесі сақталған. Бұл жерден қамалдың үстінен және төмендегі Айхоле ауылын көруге де болады. Ғибадатхананың негізіндегі қалыптар ғибадатхананың жабынған қабырғаларын ритмикалық түрде көрсетеді. Ғибадатхана толыққанды емес, себебі мүсіндер орналастырылуы тиіс нишалар мен қабырғалар кесілген, бірақ бос қалған немесе мүлдем кесілмеген және көтеріңкі қалпында қалған. Ғибадатханада мұнара болған, бірақ ол жоғалып, көп уақыттан кейін салынған шатырға орналасқан күзет бөлмесімен алмастырылған, ол ғибадатхананың қалған бөлігімен үйлеспейді. Негіздің айналасындағы мүсіндерде отырған және медитация жасап отырған Джиналар сияқты джайна мотивтері бейнеленген.

Мегути Айхоле жазуы

Мегути ғибадатханасы Айхоле Прашасти жазуы үшін тарихи маңызға ие. Ғибадатхананың сыртқы шығыс қабырғасындағы тақташада санскрит тілінде және көне канада әрпімен жазылған. Ол Сака 556 (634 жыл) күні жазылған, және бұл джайнизм ақыны Равикиртидің өлеңі. Ол Пулакешин II патшаның сарайында болған. Жазу – джайнизм ақынының өзінің демеушісі Пулакешин II-ді құштарлықпен мақтап, оны индуист құдайларымен және Калидаса жырларымен салыстырып, Мегути джайнизм ғибадатханасын салуға көмектескені үшін ризашылығын білдірген мақтау өлеңі.

Джайналық үңгір ғибадатханасы

Джайналық үңгір ғибадатханасы ауылдың оңтүстігінде, Мегути төбесінде орналасқан. Ол, шамасы, 6 ғасырдың соңына немесе 7 ғасырдың басына жатады. Сырт жағы қарапайым, бірақ ішкі жағы күрделі өрнектермен безендірілген. Тұрған мүсіндерде жайн дініне тән символикалық мотивтер бейнеленген, мысалы, мифтік алып макаралардың кішкентай адамдарды шығарып тастауы және лотос гүлдерінің жапырақтарымен әшекейленуі. Ішкі бөлімінің екі жағында да жыланның қанаты астындағы Паршванатта мен екі аяғы жүзімдермен оралған Бахубалидің екі ірі бедерлі суреті орналасқан. Екі суреттің де жанында әйелдер тұр. Алдыңғы бөлме киелі орынға апарады, оның екі жағында лотос ұстаған қарулы сақшылар тұрады, ал ішінде таққа отырған адам бар. Үңгірдің ішінде тағы бір бөлме бар, онда да құрбандықтар шалып, құлшылық ететін, көбінесе әйелдерден құралған ізбасарлар отырған.

Йогинараяна тобы

Джайнизмнің тағы бір ескерткіштер тобы – Гаури ғибадатханасының жанындағы Йогинараяна тобы. Ол Махавира мен Паршванатхаға арналған төрт ғибадатханадан тұрады. Екеуі солтүстікке, біреуі батысқа, ал екіншісі шығысқа қараған, бәрі де шамамен 11 ғасырға жатады. Ғибадатханалардың тіректерінде күрделі өрнектер бар. Олардың мұнаралары Айхолдағы индуистік пирамидалық стильдегі шикараларда кездесетін сатылы төртбұрыштармен ұқсас. Бұл жинақта Паршванаттың жылтыратылған базальттан жасалған мүсіні бар, оның бесеуі басы бар жылан қалқаншасы бар. Ол арыстан бейнелері ойылған платформада отырған. Осы джайни ғибадатханаларынан тағы бір мүсін қазір Айхолдағы АСИ мұражайында сақтаулы.

Шаранти мата тобы

Шаранти мата тобы үш джайни ғибадатханасынан тұрады және 12-ші ғасырға (біздің заманымыздың 12-ші ғасырына) жатады. Ол Кеш Чалукия стилімен ерекшеленеді. Шаранти мата тобындағы басты джайни ғибадатханасы солтүстікке қарап тұр. Оның екі жағында екі кішкентай ғибадатхана орналасқан, ал ол портиктен, шамамен шаршы пішіндес мандападан (16 фут × 17 фут), антараладан және киелі орыннан тұрады. Мандапаның кіреберісінде екі әйел көмекшісімен бірге Махавираның бейнесі бейнеленген, ал ішінде шаршы үлгіде орналасқан төрт бағана бар, олардың дизайны жақын жердегі индуист ғибадатханаларындағы бағаналарға ұқсас. Антараланың кіреберісінде Махавираның тағы бір бейнесі орналасқан. Шаршы пішіндес антарала киелі орынға апарады, онда Падмасана йога позында отырған Махавираның бейнесі, арыстан тағында және екі көмекшісімен бірге бейнеленген. Кішкентай ғибадатханаларда да Махавира бейнеленген. Шаранти мата тобының үстіндегі мұнаралар пирамида тәрізді, концентрлі шаршылардың сатылап төмендейтін пішінінде салынған. Шаранти мата тобындағы екінші және үшінші ғибадатханалар оңтүстікке қарап тұр. Олардың ортақ верандасы бар. Ғибадатханалар монахтардың қасиетті орындарына ұқсайды. Осы екі ғибадатханаға алты бөліктен тұратын веранда жалғасқан, ал есіктердің жоғары жағында кішкентай Джиналар бейнеленген. Бұл ғибадатханалардың бағаналары әсем ою-өрнектермен безендірілген, және екеуі де Махавираға арналған. Матада екі бөлік бар, әрқайсысында 12 Тиртханкар орналасқан. Мұндағы жазуда құрылыс жылы 1120 жыл деп көрсетілген.

Айхоль дольмендері мен жазулары

Мегути ғибадатханасының артында, тарихи алдындағы дәуірде салынған мегалитикалық орында шамамен 45 дольмен таралған. Олардың көбі қазына іздеушілердің салдарынан қиратылған. Жергілікті халық оны Морера мане (Мора татте) немесе Десара мане деп атайды. Әр дольменнің үш жағы тік, төртбұрышты тақталармен, ал үстінде үлкен, жалпақ тақта шатыр құрайды. Алдыңғы жақтағы тік тақтада дөңгелек тесік бар.

Жазулар

Айхоледе көптеген жазулар табылады, Мегути ғибадатханасындағы жазу, көпке танымал Айхоле жазуы немесе Айхоле Прашасти, ең маңыздысы болып табылады және ол Чалкуя патшасы Пулакеши II-ні мақтайтын мақтау өлеңі. Патшаның ақыны Равикрити жазған бұл жазуда Чалкуя патшасы өлеңмен мақталған. Санскрит тілінде жазылғанмен, жазуда каннада әрпі қолданылған. Бұл жазу Пуликеши II-нің әскери жеңістерін егжей-тегжейлі баяндайды. Оның Харшавардана патшасын жеңісі, Паллаваларға қарсы жеңісі, Мангалешаның (Парамабхагава) Калачурилерге қарсы жеңісі және Реватидвипаны (қазіргі Реди порты) бағындыруы туралы мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ Пуликеши II-нің астананы Айхоледен Бадамиге көшіруі де айтылады. Жазуда ақын Калидаса да есімдері аталады. Айхоледегі тағы бір жазуда Амогаварша I және оның жаңа басқару жүйесі (navarajyam geyye) туралы айтылған.

Маңыздылығы

Джордж Мичеллдің айтуынша, Айхоледегі индуистік ғибадатханалар "көшпелі және фрагменттелген стильдердің" үйлесімін көрсетеді, бұл құрылыс және сәулет салаларында жаңа тәжірибелер үшін шығармашылық ортаға айналды, нәтижесінде жергілікті ерекшеліктері пайда болды. Бұл идеялар ақырында индуизм өнерінің солтүстік және оңтүстік стильдеріне әсер етті және олардың бір бөлігіне айналды. Олар сондай-ақ, табиғи шіруі таспен жаңашылдықтарға әкелген алғашқы ағаштан жасалған ғибадатханалардың мүмкін көрінісі болып табылады, онда алғашқы тас ғибадатханалар өздерінің ағаштан жасалған ата-бабаларының мұрасын, пішінін және функциясын сақтап қалды. Айхоледегі ертедегі ғибадатханалар ежелгі Үндістан қоғамына терезе болуы мүмкін, онда ғибадатханалар "сантагара ауылдық жиналыс залы" мандапа ретінде салынды және оған біріктірілді. Айхоле ғибадатханалары әртүрлі деңгейлерде салынған, себебі Малапрабха өзені тасып, тарих барысында оның арнасы өзгерген. Ескі ғибадатханалар төменгі деңгейде орналасқан. Бұған Раоның бірнеше таңдамалы ғибадатханалардың негізінде жүргізген шектеулі қазба жұмыстары куә болады, онда қызыл жылтыр керамикалық бұйымдар табылған. Бұл керамикалық бұйымдар б.з.б. 1-ші ғасыр мен б.з. 4-ші ғасыр аралығында жасалған, және өзен тасқыны кезінде ескі ғибадатханалардың айналасына шөгіндімен бірге орналасқан болуы мүмкін. Айхоледе кең ауқымды қазба жұмыстары жүргізілмеген, бірақ қазірге дейін жасалған зерттеулер осы жерде археологиялық тұрғыдан маңызды ақпарат сақталғанын көрсетеді. Айхоледегі джайнистік ғибадатханалар Деккан аймағындағы джайнизм және индуизм дәстүрлерінің таралуын, әсерін және өзара байланысын анықтауға көмектеседі. Лиза Оуэннің сөзіне сәйкес, Айхоле-Бадами джайнистік ескерткіштеріндегі және Эллара үңгірлері сияқты басқа да орындардағы өнер туындыларын, әсіресе қызметшілердің, құдайлардың және демонның бейнелерін салыстыру, джайнистік мифологияның дамуын және ортақ иконографияның маңыздылығын түсіндіруге мүмкіндік береді.