Кіріспе

Тюдор архитектуралық стилі — Англия мен Уэльсте ортағасырлық архитектураның Тюдор дәуірінде (1485–1603) және одан кейінгі кезеңдердегі соңғы дамуы, сонымен қатар Ұлыбританияға Ренессанс архитектурасының алғашқы енгізілуі. Ол соңғы готикалық перпендикуляр стилінен кейін пайда болды және бірте-бірте континенттегі үрдістерге сәйкес келетін эстетикаға айналды, мұны басқа елдердің Солтүстік Ренессанспен айналысқанынан көруге болады. Италия, әсіресе Францияда өнер, сәулет және ой-пікірде революция болды. Тюдор архитектурасының бір түрі — 1560–1600 жылдар аралығындағы Елизавета архитектурасы, ол Стюарт дәуірінің басындағы Якоб архитектурасының жалғасы болып табылады. Халықтық сәулеттің баяу дамыған стилінде «Тюдор» термині жартылай ағаштан жасалған ғимараттарды белгілеу үшін қолданылды, бірақ 1485 жылға дейін және 1603 жылдан кейін де осы стильдегі басқа да ғимараттар салынды. Ғимараттың жасын анықтау үшін сарапшының тексеруі қажет. Көптеген аймақтарда жақсы үйлер үшін әдеттегі нұсқа — фасадта ашық ағаш жоқ тас архитектура болды, ал кедейлер барлық жерде ағаш каркасты және битуммен араласқан саздан жасалған бір қабатты үйлерде тұрды, олардың төрт ғасырға сақталуы мүмкін емес еді. Осы формада Тюдор стилі ұзақ уақыт бойы ағылшын талғамында сақталды. Дегенмен, «Тюдор стилі» — бұл стильдік белгілеудің қиындығы, ол Тюдор әулетінің кезеңі бойындағы сабақтастық туралы және 1603 жылы Джеймс I-нің, Стюарт әулетінің бірінші өкілінің билікке келуі кезінде стиль үзілді деген қате түсінік береді. Дұрыс диагностика — құрылымдық арқалықтар мен муллиондармен шектеліп, тік бағыттағы тіктөртбұрышты терезелердің «көлеңкелі» жиегі, әдетте тас немесе қайың сияқты ағаштан жасалған. Тюдордың төменгі, көп орталықты аркасы да ерекшелік болды және осы кезеңде Төмен елдерден әкелінген кірпіш архитектурасының алғашқы үлгілері пайда болды. Осы кезеңдегі ең танымал терезелердің бірі — оріел терезесі. 1487 жылы Генрих ливрея мен күтіп ұстауға қарсы заңдар қабылдады, бұл дворяндардың патшадан тәуелсіз әскерлер құру мүмкіндігін шектеді және сенімді кеңесшісі Джон Мортон арқылы дворяндарға салықтарды арттырды. Тюдор архитектурасының барлығы да тұрғын үйлерден тұрған жоқ, Портсмуттағы құрғақ док Генрих VIII және Елизавета I кезінде салынған басқа да азаматтық жобалардың негізін қалады, сондықтан ол өте маңызды. Генрих VII кезінде салынған ол ортағасырлық кезеңдегі мүмкіндіктермен салыстырғанда айтарлықтай жетістік болды: сол кездегі кемелер жағалаудан тыс жерлерге сауда жасауға жарамсыз болды және Солтүстік теңіз сияқты сулардың күшті толқындарына төтеп бере алмады, тіпті Атлант мұхитын кесіп өтуге де болмады. Алайда, Генрих Тюдор таққа отырғаннан кейін үш жыл ішінде Бартоломеу Диаш бүгінгі Оңтүстік Африканың болашақ ұшын айналып өтті және осылайша әлемді түгелдей өзгертті: ол Азияға теңіз жолын ашты және Жібек жолына және оны бақылаған түркілерге тәуелділікті жойды. Кемелер жылдамдап, ұзақ сапарларға шыға бастады. Барлаушыларға демеу беру Генрихтің ересектегі өмірінің басты тақырыбы болды, сондықтан ол кемелерді жөндеуге, жаңаларын салуға, барнаклдар мен кеме құрттарын жоюға, ескі кемелерді бөлшектеуге және қайта өңдеуге болатын Еуропадағы жалғыз орынға ие болуды пайдаланды. Сегіз акр жер сатып алып, ол құрғақ докты Сэр Реджинальд Брейге салуды тапсырды. 17 ғасырға жататын бір кітапқа сәйкес, құрғақ док әр жағынан 330 фут, доктың түбі 395 фут, ал жалпы тереңдігі 22 фут болды. Док орналасқан жерді белгілеген іргетастардың сыртындағы кемежай әр жағынан 40 фут, тереңдігі 22 фут болды. Док жұмыс істеу үшін шарнирлі қақпаларды ашып, кемеге кіруге рұқсат берілді, содан кейін су атпен жұмыс істейтін шелек және тізбек сорғысымен шығарылды. Генрих Тюдордың билігінің басында Темза өзеніндегі екі орынды таңдады, бірақ олар бір-біріне қарама-қарсы бағытта болды, бірі Вестминстердің батысында, екіншісі шығысында. Билікке келгеннен кейін ол көптеген қамалдарды мұра етті, бірақ оларға көп өзгеріс енгізбеді. Соңғы деректер оның басқа да мүліктерге, соның ішінде Плацентия сарайы деп белгілі Гринвич сарайына елеулі жақсартулар жасағанын көрсетеді. Бүгінде Ескі Корольдік теңіз колледжі сарайдың орнында тұрса да, Генрих таққа отырғаннан кейін көп ұзамай оны кеңейтуге және оның билігінен бұрын салынған күзет мұнарасын аяқтауға көп ақша жұмсағанына дәлелдер бар; оның патшайымы Елизавета осы сарайда Генрих VIII мен оның інісі Эдмундты дүниеге әкелді. Генрих Тюдордың Темз...

Генрих VIII және одан кейінгі кезеңдер

Генрих VII-ден кейін оның екінші ұлы Генрих VIII таққа отырды, ол әкесінен мүлдем өзгеше мінезді адам болды. Ол көптеген сарайлар салуға зор ақша жұмсады, олардың көпшілігі қазір жойылған, сондай-ақ басқа да қымбатты көркемдік заттарға шығын кетті. Хэмптон-Корт сарайының ауласына тойларда шарап құятын фонтан орнатты. Ол Англияның оңтүстік жағалауында және Шотландиямен шекарада әскери бекіністер салды, Шотландия сол кезде жеке мемлекет болған. Генрих VIII-нің ең жосқарлы сарайы Лондонның оңтүстігіндегі Нонсуч сарайы болды, ол қазір жойылған. Бұл сарай сол заманғы француз патшалық сарайларымен бәсекелесуге жасалған әрекет болды және олар сияқты итальяндық шеберлердің қызметін пайдаланды, бірақ архитектурасы солтүстік Еуропадан шабыт алған. Хэмптон-Корт сарайында Тюдор сарайының көп бөлігі сақталған, оны Генрих өзінің құлдыраған кеңесшісі кардинал Уолсиден алған және кеңейткен. Бұл қазір Тюдор патшалық сарайының ең жақсы сақталған үлгісі. Уақыт өте келе төртбұрышты, H немесе E пішіндес жоспарлар жиі қолданылатын болды, ал H пішіні Генрих VII-нің ұлы мен мұрагері тұсында толыққанды дамыды. Сондай-ақ, мұндай ірі ғимараттарға иесінің зиялылығын көрсету және қонақтарды қуанту үшін ғимараттың құрылысына «құрылғылар» немесе жұмбақтар енгізу әдеттес болды. Кейде бұл католик символдары, мысалы, үшбұрышты, үшбұрышты немесе Y пішіндес жоспарларда, жобаларда немесе мотивтерде көрінетін үштікке жасалған сілтемелер болатын. Алдыңғы діни ғимараттарда Мәсіхті құрметтеу үшін айқыш пішінді крест орналастырылған, мысалы, Ескі Сент-Пол және сақталған Йорк соборында, бірақ барлық діни ғимараттардағыдай, бұл Генрих VIII реформасының тудырған үлкен хаос пен төңкеріс кезі болды. Генрих билікке келген кезде «сенімді қорғаушы» атағын алды. Бұл атақты оған 1520 жылы папа Лео X берді, бірақ одан бұрын ол католик дініне терең берілгендігін көрсеткен. Оның ата-анасы да шын католиктер болды, тіпті бір әпкесі, Йорктік Бриджит, монах болды. Британдық корольдік мұрағаттарында Генрих VII мен оның патшайымы саяси істерден тыс уақыттарын қалай өткізгендері туралы көптеген мәліметтер сақталған. Полидор Вергилийдің айтуынша, Генрих VII күн сайын миссаға қатысып, өте діндар адам ретінде танымал болған. Елизавета Йорктік қайырымдылықпен белсенді айналысты, бұл сол кезде де, қазір де католик шіркеуінің үш үлкен ізгілігінің бірі болып табылады. Мұны корольдің оған кедейлер мен жетімдерге жұмсаған ақшасы үшін ақша қарыздағаны дәлелдейді, бұл туралы сақталған есеп кітаптарында жазылған. Генрихтің үлкен ағасы Артур билікке талапкер болғандықтан, оның ата-анасы оны шіркеуге дайындайтын білім беруді таңдады: ол теологияны жан-жақты оқыды. Бұл шешім өмірінің кейінгі кезеңінде діни қызметкерлердің патшадан тыс жер мен билікке ие болуының пайдалылығын талқылауға және қорғаған сенімінің қай нұсқасын өзгертуге мүмкіндік берді. Генрих VIII саясатының бір бөлігі монастырларды жою болды, ал орта ғасырлардың көптеген ескерткіштері қазір қираған күйде жатыр, өйткені ақсүйектер олардан құрылыс материалдарын, алтынды және ақшалай құндылығы бар нәрселерді тонады: көптеген адамдар үшін жойылудан құтылудың жалғыз жолы монархтың абатты немесе соборды сақтап қалуға жеке мүдделі болуы болды (Вестминстер абатханасы керемет мысал). Бұған ең танымал мысалдардың бірі - Шығыс Англияда, Уолсингэм ауылының жанында. Нормандар басып алғанға дейін қазіргі Ұлыбританияның бұл аймағы Мәсіхтің анасы - Марияға арналған маңызды қасиетті орын болған. Ғасырлар бойы бұл жерде августиндік монастырь салынды, ол паломниктік саяхатшылардың сыйлықтарынан байыды және сол дәуірде Англиядағы ең танымал қасиетті орындардың бірі болды: 1510 жылға дейін бес ғасыр бұрынғы монархтар осы жерде ғибадат етті. Эразм сияқты атақты адамдар да келді, ал католик дәстүрі бойынша табиғи бұлақ емдік қасиетке ие болды. Алайда Генрих VIII реформациясы кезінде Уолсингэмдегі монахтар көшеге шығарылып, монастырь шіркеуі қорланды, ал сәулет өнерінің алтын мен күміс әшекейлері тоналды. Қасиетті орынның ортасындағы Уолсингэм әйелінің мүсіні Лондонға жойылатын трофей ретінде қайтарылды, ал мүлік патшаның жақын адамына берілді, содан кейін оның тасын қазып алды. Протестанттар мақұлдамаған бейнелердің басым көпшілігі мен шіркеу жиһаздарының элементтері Генрих VIII, Эдуард VI және кейіннен ағылшын одақтастығы кезінде жойылды. Мысалы, Эдуард VI билік құрған кезде шіркеушілер патшаның жарлығы бойынша әр шіркеудегі қызыл экранды жыртып тастады: олардың ешқайсысы қазір сақталмаған, сонымен қатар көптеген құрбандық үстелдері өртелген. Генрих VIII әлі тірі кезінде көптеген мүсіндер мен қасиетті заттар қиратылды немесе өртелді: олар көптеген адамдар үшін «бұзылған бейнелер» және түрлі құдайларға табыну болып саналды. Жаңа шіркеулер салу азайды, нәтижесінде Англияда Еуропаның көп бөлігінен гөрі орта ғасырлық шіркеулердің негізгі бөлігі сақталған. Өкінішке орай, Жервокс немесе Фаунтейнс сияқты ірі ғимараттар, Париж Notre Dame соборымен бәсекелесуге арналған байлық пен сәні жойылған, тіпті олардың әйнек терезелері де жойылған. Басқа жерлердегі ғимараттар толығымен қиратылды және олардың қалдықтары ғана сақталды. Генрих пен Эдуард мәдени мұрада үлкен зиян келтірді, көптеген қолжазбалар, олардың көпшілігі безендірілген, жойылды, олардың көпшілігі өртелді. Олардың кейбіреулері англосаксон дәуіріне дейін сақталған, бірақ корольдің өзі қоса алғанда, көптеген адамдар руналық жазуды оқи алмағандықтан, олар жойылды және олардың күміспен әшекейленген қабықтары тоналды. Діни металлдан жасалған, шарап тостағандары, епископтардың таяқтары, табақтары және құмыралары корона үшін балқытылды. Осы кезеңде мұржалардың пайда болуы және жабық ошақтардың пайда болуы ерте орта ғасырлық архитектураның ерекшелігі болған ашық ошаққа негіделген үлкен залдардың төмендеуіне әкелді. Оның орнына камин енді жоғары қабатқа орналастырылып, үйдің бүкіл ұзындығында екінші қабат салу мүмкін болды. Тюдор каминдері иесінің осы жаңа технологияны қабылдағанын көрсету үшін үлкен және әсем жасалған.

Тюдорлар дәуірі

XIX ғасырда кеш готика, Тюдор және Елизавета стильдерінің еркін үйлесімі қонақ үйлер мен теміржол станциялары сияқты қоғамдық ғимараттардың, сондай-ақ тұрғын үйлердің құрылысында қолданылды. Тұрғын үй салудағы бұл танымалдылық XX ғасырда да сақталды. Ренессанс жаңғыруының осы архитектуралық түрі "Тюдор", "Мок-Тюдор", "Тюдор жаңғыруы", "Елизавета", "Тюдорбеттан" және "Якобеттан" деп аталады. Тюдор және Елизавета дәуірлері АҚШ және Ұлыбритания Достастығы елдеріндегі XIX және XX ғасырлардағы көптеген сәнді шатырлы үйлерге нақты шабыт көзі болды. Мектептер мен ауруханалардағы қайта жаңғыру стиліндегі институционалдық ғимараттарды салуға бағытталған XIX және XX ғасырлардағы қозғалыс көбінесе Колледждік готика сәулет стилі сияқты танымал Тюдор үлгілеріне сүйенді.