Кіріспе
Құс түрлері
Антарктидалық қайың (Thalassoica antarctica) – Антарктидада, ең көп Росс және Уэдделл теңіздерінде кездесетін, қара қоңыр және ақ түсті ерекше көзге түсетін қайың. Олар Антарктидалық криль, балық және шағын кальмарлармен қоректенеді. Олар суда жүзгенде жем алады, бірақ су бетінен де, ауадан да сүңгіп түсе алады.
Таксономия және жүйелеу
Капитан Джеймс Кук Тынық мұхитының оңтүстігіне екінші сапарында Антарктида петрелін көрді. 1773 жылы Кук және табиғат зерттеушісі Георг Форстер өздерінің сапарлары туралы жеке есептерінде петрелді еске алды. Форстер былай жазды:
«17-сі күні таңертең біз Антарктика шеңберінен өтіп, осы уақытқа дейін барлық теңізшілерге жетпес болып келген оңтүстік мұздақ аймағына ендік. Осыған бірнеше күн бұрын біз қоңыр түсті, ақ қарны мен қауырсыны және қанаттарында үлкен ақ дағы бар жаңа петрел түрін көрдік. Біз оны Антарктида петрелі деп атадық, себебі осы маңдайда жиырма-отыз құстан тұратын үлкен топтарды көрдік, бірақ атып алғандарымыздың көптегені өкінішке орай кемеге түспеді. Бұл түрді Джон Латэм өзінің «Құстардың жалпы сипаттамасы» атты еңбегіне де қосты. 1789 жылы неміс табиғат зерттеушісі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жарамсалы жүйесін» жаңартқанда, Антарктида петрелінің қысқаша сипаттамасын қосты, Procellaria antarctica есімді екі атауын берді және бұрынғы авторларды сілтеді. Антарктида петрелі қазірде 1853 жылы неміс табиғат зерттеушісі Людвиг Райхенбах енгізген Thalassoica туысына жататын жалғыз түр болып табылады. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі «теңіз» деген мағынаны білдіретін thalassa және «үй» деген мағынаны білдіретін oikos сөздерінің қосындысынан құралған. Түр монотипті: кез келген түршелері танылмайды. Антарктида петрелі Procellariiformes қатарының Procellariidae тұқымдасына жатады. Олардың ортақ белгілері бар. Біріншіден, олардың жоғарғы мүсігіне жалғасқан мұрын жолдары – норикорндар бар. Дегенмен, петрелдерде мұрын тесіктері жоғарғы мүсіктің үстінде орналасқан. Procellariiformes тұқымдасының мүсіктері де ерекше, олар жетіден тоғызға дейін мүйізді пластиналарға бөлінген. Осы пластиналардың бірі жоғарғы мүсіктің иілген бөлігін құрайды. Олар балауыз эфирлері мен триглицеридтерден тұратын асқазан майын өндіреді, ол провентрикулда сақталады. Бұл майды жыртқыштардан қорғану үшін және балапандар мен ересектердің ұзақ ұшуларында энергияға бай азық ретінде ауыздарынан шашырата алады. Соңында, олардың мұрын жолынан жоғары орналасқан тұз безі бар, ол денелерін тұзсыздандыруға көмектеседі, себебі олар көп мөлшерде теңіз суын ішеді. Ол мұрындарынан жоғары концентрациялы тұзды ерітінді шығарады.
<blockquote>On the 17th, in the forenoon, we crossed the antarctic circle, and advanced into the southern frigid zone, which had hitherto remained impenetrable to all navigators. Some days before this period we had seen a new species of petrel, of a brown colour, with a white belly and rump, and a large white spot on the wings, which we now named the antarctic petrel, as we saw great flights of twenty on thirty of them hereabouts, of which we shot many that
unfortunately never fell into the ship. The species was also included by John Latham in his A General Synopsis of Birds. When the German naturalist Johann Friedrich Gmelin updated Carl Linnaeus's Systema Naturae in 1789 he included a brief description of the Antarctic petrel, coined the binomial name Procellaria antarctica and cited the earlier authors. The Antarctic petrel is now the only species placed in the genus Thalassoica that was introduced in 1853 by the German naturalist Ludwig Reichenbach. The genus name combines the Ancient Greek thalassa meaning "sea" with oikos meaning "house". The species is monotypic: no subspecies are recognised. The Antarctic petrel is placed in the family Procellariidae of the order Procellariiformes. They share certain identifying features. First, they have nasal passages that attach to the upper bill called naricorns. Although the nostrils on the petrels are on the top of the upper bill. The bills of Procellariiformes are also unique in that they are split into between seven and nine horny plates. On petrels, one of these plates forms the hooked portion of the upper bill. They produce a stomach oil made up of wax esters and triglycerides that is stored in the proventriculus. This can be sprayed out of their mouths as a defence against predators and as an energy rich food source for chicks and for the adults during their long flights. Finally, they also have a salt gland that is situated above the nasal passage and helps desalinate their bodies, due to the high amount of ocean water that they imbibe. It excretes a high saline solution from their nose.
Сипаттама
Антарктикалық үлкен құстың басы, бүйірлері, мойны және арқасы қоңыр түсті болады. Мұражайы қоңыр, ал аяқтары сұр. Көркемі ақ, ал қанаттарындағы құйрығы мен екінші қанаттары қоңыр ұштары бар ақ түсті. Бұл құстар қанаттарының ені , ұзындығы және орташа салмағы -дей болатын, басқа петрелдерге қарағанда орташа өлшемді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Антарктикалық петрел, атынан көрініп тұрғандай, Оңтүстік мұхитында және Антарктида аралдарында өмір сүреді және көбейеді. Олар қардан бос жартастар мен тас беткейлерде, жағалауда немесе жағалауға жақын аралдарда ұя салады. Октябрь-қараша айларында көбейтін олардың колониялары 200 мыңнан астам жұптан тұруы мүмкін.
Тамақ және азықтандыру
Петрелдің тамақтануы негізінен крилл, кальмар және ұсақ балықтардан тұрады. Құс су бетінде жүрген кезде әдетте тамақ ұстайды, бірақ сондай-ақ тамақ алу үшін суға сүңгіп те түседі. Әр жұп бір жұмыртқа салады, оны 45–48 күндей күтіп жатыр, одан кейін 42–47 күндей балапан өсіп-жетілу кезеңі болады. Ата-ана петрелдің физиологиялық жағдайы балапанына қанша тамақ беретінін анықтайды. Ата-ана петрелдердің тамақтандыруы өздерінің дене жағдайына және балапандарының қажеттіліктеріне байланысты. Денесі жақсырақ болған ата-ана петрелдердің балапандары тірі қалу ықтималдығы жоғары, және олар өсіп келе жатқан кішкентай балапанына көбірек тамақ беруге қабілетті. Балапандар жұмыртқадан шыққаннан кейін 11-ші күні жылуға тәуелсіз болады.
Мәртебе
Бұл қарашаянның таралу ареалы шамамен және 10-20 миллионға дейін ересек құстарды қамтиды. Өте кең ареалы мен көп санына байланысты Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қызығушылық тудыратын түр ретінде жіктеді.