Кіріспе

Теңіз құстарының туысы (Fregatidae)

Фрегат құстары – барлық тропикалық және субтропикалық мұхиттарда кездесетін Fregatidae деп аталатын теңіз құстарының туысы. Қазіргі кездегі бес түрі бір тұқымға, Fregata деп бөлінеді. Олардың барлығы негізінен қара түстес, ұзын, терең тілімделген құйрықтары және ұзын, иілген тұмсықтары бар. Аналықтарының құрсақ бөлігі ақ, ал аталықтарында ұрық шағылысу маусымында аналықтарды тартып үшін ісінетін қызыл жамбас қабы бар. Қанаттары ұзын және сүйір, ең көп қанат ауданына шаққандағы дене салмағының арақатынасы бар, ол дейін жетеді. Жел ағысымен апталар бойы тікұшақтап ұша алатын фрегат құстары күнінің көп бөлігін азық іздеумен өткізеді және түнде ағаштарда немесе жартастарда қонақтайды. Олардың негізгі жемтігі – балық және кальмар, оларды тунец сияқты ірі жыртқыштар су бетіне қуғанда аулайды. Фрегат құстары клептопаразиттер деп аталады, себебі олар кейде басқа теңіз құстарынан тамақ ұрлайды және тіпті ұядан теңіз құстарының балапандарын ұрлап алады. Маусымдық моногамды фрегат құстары отарлық түрде ұялайды. Дөңгелектелген ұя төменгі жатқан ағаштарда немесе шалқары аралдардағы жерде салынды. Әр көбейту маусымында бір жұмыртқа салынады. Ата-аналық күтімнің ұзақтығы барлық құс түрлерінің арасында ең ұзақтарының біріне жатады; фрегат құстары тек екі жылда бір рет көбейе алады. Fregatidae – Suloidea тобының туыс тобы, ол құзғындар, дартерлер, ганеттер және бубилерден тұрады. Фрегат құстарының қазіргі кездегі бес түрінің үшеуі кең таралған (керемет, үлкен және кішкентай фрегат құстары), ал екеуі жойылу қаупі төнген (Рождество аралы мен Ассенсия аралы фрегат құстары) және олардың көбейетін ортасы әрқайсысы бір кішкентай аралмен шектелген. Ең көне қазбалар шамамен 50 миллион жыл бұрынғы эоцен дәуірінің басына жатады. Limnofregata тұқымдасына жататын үш түрдің тұмсығы қысқарақ, иілгені аз және аяқтары ұзын, олар тұщы сулы ортада өмір сүрген.

Этимология

Фрегат құсы деген терминді 1738 жылы ағылшын табиғаттанушы және суретші Элеазар Альбин өзінің «Құстардың табиғи тарихы» атты еңбегінде қолданған. Кітапта қызыл жұтқыншақ қапшығы бейнеленген ата құстың суреті де бар. Ағылшынша термин де француз теңізшілерінің құсқа берген «la frégate» атауынан алынған – фрегат немесе жылдам соғыс кемесі. Этимологияны француз табиғаттанушысы Жан Батист Дю Тертр 1667 жылы құсты сипаттағанда атап өткен. Дю Тертр былай деп жазды: «Loyseau que les habitants des Indes appellent Fregate (à cause de la vistesse de son vol) n'a pas le corp plus gros qu'une poule» («Индия тұрғындары «фрегат» деп атаған құстың (ұшу жылдамдығына байланысты) денесі тауықтан үлкен емес»). 1492 жылы Атлантика мұхитын алғаш рет кесіп өтетін Кабо-Верде аралдарынан өтіп бара жатқанда Христофор Колумб фрегат құстарына тап болды. 29 қыркүйектегі күнделігіне жазған жазбасында ол «rabiforçado» сөзін қолданды, қазіргі испан тілінде «rabihorcado» немесе «forktail» сөздерімен мағынасы бірдей. Колумбтың күнделігі 1530 жылдары Бартоломе де лас Касас жазған нұсқасында сақталған. Ағылшын тілінде жазылған жазбада былай делінген: «Олар фрегат құсы деп аталатын құсты көрді, ол өздері жегендерін құсып тастайды, содан кейін оны жейді және басқа ештеңемен қоректенбейді. Бұл теңіз құсы, бірақ ол теңізге қонбайды және 20 лигаға дейін құрлықтан кетпейді. Кейп-Верде аралдарында олардың көптеп кездесетінін көрді». «Соғыс кемесі» (ағылшынша атауы) – бұл құс сияқты, бірақ қара түсті, ал мойны қызыл. Ол балықпен қоректенеді, бірақ ешқашан суға қонбайды, керісінше, құс сияқты биікке көтеріліп, олжасын көргенде, басын алға тікелей суға сүңгіп, өте жылдам түрде мұңқасымен олжасын ұстап алады және бірден соншалықты жылдамдықпен қайта көтеріледі, мұңқасы суға тимейді. Оның қанаттары өте ұзын, аяқтары басқа құстардың аяқтары сияқты, және ол ағаштарда, егер таба алса, немесе ағаштар болмаса жерде ұя салады. Фрегата тұқымдасын француз табиғаттанушысы Бернард Жермен де Ласепед 1799 жылы енгізген. Түрлік белгісін 1802 жылы француз зоологы Франсуа Мари Даудин Ассенсия фрегат құсы деп атады. Луи Пьер Вьейо 1816 жылы үлкен фрегат құсы үшін Tachypetes тұқымдасын сипаттады. Атаген тұқымдасының атауын 1752 жылы неміс табиғаттанушысы Пол Мёринг енгізген, бірақ ол Линней таксономиясының ресми басталуына дейін болғандықтан жарамсыз. 1874 жылы ағылшын зоологы Альфред Генри Гаррод құстардың әртүрлі топтарын зерттеген және таңдалған бес топтың (ambiens, fermorocaudal, accessory femorocaudal, semitendinosus және accessory tendinosus) бұлшық еттерін тіркеген зерттеуін жариялады. 1947 жылы Ланхам фрегат құстарының қаңқалық ерекшеліктерінің Procellariiformes-ке қарағанда Pelecaniformes-ке көбірек ұқсас екенін байқады, бірақ олар соңғы топқа (Fregatae кіші тобы ретінде) тиесілі екенін, бірақ ерте бұтақ ретінде қорытындылады. Мартин Кеннеди және әріптестері дәстүрлі Pelecaniformes мінез-құлық ерекшеліктеріне негізделген кладограмманы жасады, фрегат құстарын пеликандардан гөрі, баулар мен корморанттардың негізгі тобынан және тропикалық құстардан гөрі алыс екенін көрсетті. Бұл топты дәстүрлі Pelecaniformes деп жіктеу, барлық төрт саусағы торлы қабықшамен байланысқан аяқтарымен (тотипалматты) және жұтқыншақ қапшығының болуымен 1990 жылдардың басына дейін сақталды. Чарльз Сибли мен Джон Эдвард Ахквисттің ДНК-ДНК гибридтеу зерттеулері фрегат құстарын пингвиндер, гагаркалар, петрелдер және альбатростармен бірге жіктеді. Кейінгі генетикалық зерттеулер фрегат құстарын Suloidea тобының бауырлас тобы ретінде анықтады, оған қуыстар мен бұқалар, құсқарлар мен дартерлер кіреді. Молекулалық зерттеулер үнемі көрсеткендей, пеликандар, Pelecaniformes-тің атаулары, іс жүзінде қалған түрлерге қарағанда, құйрық, ибис және қасық, мысқал және аяқ киіммен тығыз байланысты. Осыны ескере отырып, фрегат құстары мен Suloidea-дан тұратын топ 2010 жылы Suliformes деп қайта аталды. 1994 жылы француз табиғаттанушылары Коме Дамиен Дегланд пен Зефирин Гербе 1867 жылы сипаттаған Fregatidae туысы атауын Иоганн Фридрих фон Брандт жазған 1840 жылғы Tachypetidae сипаттамасына қарағанда Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің 40 (b) бабы бойынша сақтап қалды. Бұл атаулар 1961 жылға дейін Atagen және Tachypetes атаулары Fregata-мен синонимдестірілгендіктен, отбасы мен туыс атаулары сәйкес келді.

Қалдық деректері

Эоцен дәуіріндегі фрегаттар туысы Limnofregata құстарын қамтиды, олардың қазба қалдықтары заманауи туыстарының теңізді мекендеуінен өзгеше, ежелгі тұщы су орталарынан табылды. Оларда қысқа, иілмеген тұмсықтары, ұзын аяқтары және ұзын, тік сызықты мұрын тесіктері болған. АҚШ-тың батысындағы қазба орындарынан үш түр сипатталған: екі түрі – L. azygosternon және L. hasegawai – Грин-Ривер формациясынан (48–52 миллион жыл бұрын), ал біреуі – L. hutchisoni – Уасатч формациясынан (53–55 миллион жыл бұрын). Плейстоцен және голоцен дәуірлеріне жататын, тірі түрлерден ажыратылмаған қазба материалдары Ассенсия аралынан (F. aquila), Сент-Елена аралынан (Оңтүстік Атлант мұхитында) және Тынық мұхитындағы әртүрлі аралдардан (F. minor және F. ariel) табылған. Классикалық Pelecaniformes және оларға жақын туыстардың қаңқа және сүйек морфологиясын зерттеу нәтижесінде фрегаттардың Limnofregataмен бірге клада құрайтыны анықталды. Екі туысқа жататын құстардың 15 мойын омыртқасы бар, ал барлық басқа Ciconiiformes, Suliformes және Pelecaniformes құстарында 17 омыртқа болады. Limnofregataның жасы осы туыстардың эоцен дәуірінде бөлініп шыққанын көрсетеді.