Кіріспе

Теңіз ортасында өмір сүруге бейімделген құстар теңіз құстары деп те аталады. Теңіз құстары – теңіз ортасында өмір сүруге бейімделген құстар. Теңіз құстарының өмір салты, мінез-құлқы және физиологиясы әртүрлі болғанымен, олар көбінесе таңғажайсып келетін конвергентті эволюцияны көрсетеді, себебі бірдей экологиялық мәселелер мен тамақтану орындары ұқсас бейімделулерге алып келді. Алғашқы теңіз құстары бор дәуірінде пайда болды, ал қазіргі теңіз құстарының отбасылары палеоген дәуірінде қалыптасты. Теңіз құстары әдетте басқа құстарға қарағанда ұзақ өмір сүреді, кеш көбейеді және аз бала туады, бірақ олар балаларына көп уақыт жұмсайды. Көптеген түрлер ұзақ жылдық көші-қондарымен, экваторды кесіп өтуімен немесе кейбір жағдайларда Жер шарын айналып өтуімен белгілі. Олар мұхит бетінде де, астында да, тіпті бір-бірімен де қоректенеді. Теңіз құстары жоғары теңіздік, жағалаулық немесе кейбір жағдайларда жылдың бір бөлігін теңізден толығымен алыс өткізе алады. Теңіз құстары мен адамдардың тарихы тым ерте заманнан басталады: олар аңшыларды азықпен қамтамасыз етіп, балықшыларды балыққа жетеледі және теңізшілерді құрлыққа бағыттады. Көптеген түрлер қазіргі уақытта мұнай төгілуі, торлар, климаттың өзгеруі және ауа райының нашарлауы сияқты адам қызметінен құрылықа қауіп төндіреді. Қорғау шараларына жабайы табиғатты қорғау орындарын құру және балық аулау техникаларын бейімдеу кіреді.

Жіктеу

Теңіз құстарының қай топтары, туыстары және түрлері екендігіне нақты бір анықтама жоқ, және көптеген анықтамалар белгілі бір дәрежеде субъективті болып табылады. Екі теңіз құстары зерттеушісі, Элизабет Шрайбер мен Джоанна Бергер былай деді: "Барлық теңіз құстарының жалғыз ортақ белгісі – олар тұзды суда қоректенуі; бірақ, биологиядағы кез келген мәлімдемедей, кейбіреулері олай етпейді". Дегенмен, конвенция бойынша барлық Sphenisciformes (пингвиндер) және Procellariiformes (альбатростар мен петрелдер), Suliformes (ганеттер мен корморанттар) дартерлерден басқа, және Charadriiformes (шағалақайлар, скуалар, терндер, кайралар және скиммерлер) теңіз құстары ретінде жіктеледі. Фалароптар да әдетте оларға жатады, себебі олар Солтүстік Америкада "жағалау құстары" болғанымен, үш түрдің екеуі (қызыл және қызыл мойынды) жылдың тоғыз айын мұхитта өткізіп, экваторды кесіп, пелагикалық түрде қоректенеді. Көлдерде ұялайтын, бірақ қыста теңізде болатын лоондар мен гребтер әдетте теңіз құстары емес, су құстары ретінде жіктеледі. Anatidae тұқымдасына жататын теңіз қаздарының көпшілігі қыста теңізде жүргенімен, конвенция бойынша олар теңіз құстары тобына кірмейді. Сонымен қатар, көптеген жағалау құстары мен құсқұстар да теңіз жағасында (жағалауда) өмір сүретін болса да, теңіз құстары ретінде қарастырылмайды. Теңіз бүркіттері мен басқа да балық жейтін жыртқыш құстар да, теңіз ортасына байланысты болса да, әдетте оларға жатпайды. Неміс палеонтологы Джеральд Майр 2010 жылы "негізгі су құстары" кладасын Aequornithes деп атады. Бұл эволюциялық тармақтан Gaviiformes, Sphenisciformes, Procellariiformes, Ciconiiformes, Suliformes және Pelecaniformes пайда болды. Тропиктік құстар Eurypygimorphae туысының бір бөлігі болып табылады, бұл Aequornithes-тің туыс топтарының бірі.

Эволюция және қазбалар

Теңіз құстары геологиялық шөгінді жиналатын ортада (яғни, шөгінділердің оңай жиналатын теңізде) өмір сүргендіктен, палеонтологиялық жазбаларда жақсы сақталған. Бірақ оның мүңкісінде өткір тістер болған. Ұшатын кредалық теңіз құстарының қанаттары екі метрден аспайды; одан үлкен өлшемдерді балық жейтін птерозаврлар иеленген. Hesperornis-тің ұрпақтары қалмаған деп есептелсе де, ең ерте заманауи теңіз құстары да креда дәуірінде кездескен, олардың ішінде Tytthostonyx glauconiticus деген түрі бар, ол Procellariiformes және Fregatidae тобына тән белгілерге ие. Экоринфтер кладасы кредалық кезеңде бір рет теңіз құстарына айналған немесе пеликан мен фрегат құстары сияқты кейбір тармақтар тұщы суларда өмір сүрген ата-бабаларынан тәуелсіз түрде теңізге бейімделген. Палеогенде птерозаврлар мен теңіз рептилиялары жойылды, бұл теңіз құстарының экологиялық кеңеюіне жағдай жасады. Осы жойылғаннан кейінгі теңіздерде ерте Procellariidae, алып пингвиндер және екі жойылған отбасы – Pelagornithidae және Plotopteridae (пингвиндерге ұқсайтын ірі теңіз құстарының тобы) басымдық танытты. Қазіргі заманауи туыстар миоценде кең таралуын бастады, бірақ Puffinus туысы (бүгінгі Манкс каңбас және қара каңбас құстарын қамтиды) олигоценге дейін созылуы мүмкін.

Теңіздегі өмірге бейімделу

Теңіз құстары теңізде өмір сүру және одан қоректенуге бейімделудің көптеген жолдарын тапқан. Қанат морфологиясы әр түрдің немесе отбасының эволюциялық дамуымен қалыптасқан, сондықтан қанаттың пішіні мен жүктемесі ғалымға оның қоректену мінез-құлқы туралы мәлімет бере алады. Ұзын қанаттары және төмен қанат жүктемесі пелагикалық түрлерге тән, ал суға шомылушы түрлердің қанаттары қысқа болады. Мысалы, алып альбатрос сияқты, теңіздің үлкен аумақтарында азық іздейтін түрлердің өздігінен ұшу қабілеті төмендеген, олар желдің толқындармен бұрылып, көтерілуге мүмкіндік беретін динамикалық серуендеу (dynamic soaring) және беткейлік серуендеуге (slope soaring) тәуелді. Теңіз құстарының аяқтары көбінесе қанатты болып келеді, бұл су бетінде қозғалуға және кейбір түрлердің суға түсуіне көмектеседі. Procellariiformes құстары иіс сезу қабілетімен ерекшеленеді, бұл оларға кең аумақты мұхитта шашырап жатқан азықты табуға және таныс ұя иісін бейтаныс иістен ажыратуға көмектеседі. Теңіз құстары тұз бездерін пайдаланады, олар су ішу және қоректену арқылы (әсіресе, қабыршақтылармен) денеге түскен тұзды шығарып тастауға және осморегуляцияны сақтауға көмектеседі. Бұл бездерден шығатын сөл (құстардың басында орналасқан, мұрын қуысы арқылы шығады) таза натрий хлоридінен тұрады. Құсбақалар мен кейбір шағалалардың өзінен басқа, көптеген құстар сияқты, теңіз құстарының барлығының қауырсыны су өткізбейді. Дегенмен, құрлықтағы құстарға қарағанда, олардың денесін қорғайтын қауырсын қабаттары әлдеқайда көп. Бұл тығыз қауырсын құсты ылғалдан жақсы сақтайды, ал тығыз төселген қауырсын қабаты суықтан қорғайды. Құсбақалардың қауырсыны ерекше, ол басқа суға шомылатын құстарға қарағанда аз ауа ұстап тұрады, бірақ әйтсе де суды сіңіріп алады. Көптеген теңіз құстарының қауырсыны құрлықтағы құстарға қарағанда азырақ түсті болып келеді, көбінесе қара, ақ немесе сұр түстерінің түрленулерімен шектеледі.

Тамақ және тамақтандыру

Теңіз құстары әлемдегі теңіздер мен мұхиттардың әртүрлі тағамдық ресурстарын игеру үшін эволюцияланды, және олардың физиологиясы мен мінез-құлқы көбінесе олардың тамақтануымен қалыптасты. Бұл эволюциялық күштер әртүрлі тұқымдар мен тіпті қатарларға жататын түрлердің бірдей мәселелерге ұқсас стратегиялар мен бейімделулерді дамытуына себеп болды, нәтижесінде ауктар мен пингвиндер арасындағыдай таңғажайып конвергентті эволюция пайда болды. Теңізде тамақтанудың төрт негізгі стратегиясы немесе экологиялық топтары бар: беттік тамақтану, қуып жете тарту, суға сүңгіп тамақтану және жоғары сатыдағы омыртқалылардың кездігімен қоректену; осы топтардың ішінде осы тақырыптың көптеген вариациялары кездеседі.

Жер бетіндегі азықтандыру

Көптеген теңіз құстары мұхиттың бетінде тамақтанады, себебі теңіз ағындары көбінесе криль, жемдік балық, кальмар немесе басқа да жемдерді суға батырып алғанда қол жеткізілетіндей етіп шоғырландырады. Жер бетіндегі тамақтанудың өзі екі түрлі тәсілге бөлінеді: ұшу кезіндегі жер бетіндегі тамақтану (мысалы, кеудеқұстар, фрегаттар және дауыл құстары) және жүзу кезіндегі жер бетіндегі тамақтану (мысалы, шағалалар, фулмарлар, көптеген кеудеқұстар және кеудеқұстар). Ұшу кезінде тамақтанатын теңіз құстарының арасында судан жұмсақ жемді ұстап алатындары (фрегаттар мен кейбір шағалалар сияқты) немесе су бетінде "секіріп", қанат қағып, тіксіз ұшатындары (кейбір дауыл құстары сияқты) бар. Олардың көпшілігі суға қонбайды, ал фрегаттар сияқтылары, егер суға түсіп кетсе, қайтадан әуеге көтерілуіне қиындық туады. Тамақтанғанда суға қонбайтын теңіз құстарының тағы бір түрі – скиммер, олардың ерекше балық аулау әдісі бар: төменгі жағын суда ұстап, су бетімен ұшып жүреді, мұнда тұмсық судағы бір нәрсеге тигенде автоматты түрде жабылады. Скиммердің төменгі жағы жоғарғы жағынан ұзын болып келеді, бұл олардың ерекше өмір салтының көрінісі. Су бетінде тамақтанатын құстардың да ерекше тұмсықтары болады, олар өздерінің жемдеріне бейімделген. Приондардың тұмсықтарында планктонды судан сүзуге арналған ламелла деп аталатын сүзгілер бар, ал көптеген альбатростар мен петрелдердің тұмсықтары жылдам қозғалатын жемді ұстауға ыңғайлы. Алайда, көптеген шағалалар әмбебап және мүмкіндікті пайдаланатын жемшілер, олар теңізде де, құрлықта да алуан түрлі жемдерді жейді.

Жарысқа ұмтылу

Құйғын сүңгуірлік теңіз құстарына үлкен эволюциялық және физиологиялық қысым түсіреді, бірақ оларға сыртқы азықтанатындарға қарағанда азық іздеуге көбірек аумақ қол жетімді. Су астында жылдам қозғалысты қанаттар (пенгвиндер, кайралар, сүңгуірлер және кейбір басқа сүңгуірлер түрлері) немесе аяқтар (корморандар, гребтер, гагаралар және балық жейтін қаздардың бірнеше түрлері) қамтамасыз етеді. Қанатпен сүңгитін құстар әдетте аяқпен сүңгитін құстардан жылдам болады. Көптеген шұбар қайырмалар екеуінің арасындағы кезеңдік жағдайда болады, олардың қанаттары әдеттегі қанатпен сүңгитін құстарға қарағанда ұзын, бірақ басқа сыртқы азықтанатын процелларидтарға қарағанда қанат жүктемесі ауыр, бұл оларды ұзақ қашықтыққа тиімді түрде саяхаттай отырып, айтарлықтай тереңдікке сүңгуге мүмкіндік береді. Ұзын құйрықты шұбар қайырма шұбар қайырмалардың ең терең сүңгитіні болып табылады, олардың сүңгуі тіркелген. Альбатростардың кейбір түрлері де шектеулі сүңгуге қабілетті, ал жеңіл қанатты қара альбатростар рекордты ұстап тұр. Барлық қанатпен қуалайтын сүңгитін құстардың ішінде альбатростар ауада ең тиімділері, бірақ олар ең нашар сүңгитін құстар. Бұл полярлық және субполярлық аймақтардағы басым топ, бірақ жылы суларда энергетикалық тұрғыдан тиімсіз. Ұшу қабілеті нашар болғандықтан, көптеген қанатпен қуалайтын сүңгитін құстар басқа топтарға қарағанда азық іздеу аумағында шектеулі.

Суға секіру

Қарғалар, қарақұстар, тропикалық құстар, кейбір құсқұстар және қоңыр пеликандардың бәрі суға сүңгіп аң аулауға қатысады, ұшып бара жатқанда суға секіріп жылдам қозғалатын жемтіктерін ұстайды. Суға сүңгіп аң аулау құстарға табиғи икемділікке қарсы күресу үшін (қауырсындағы ауаның салдарынан туындайтын) сүңгігендегі импульсын пайдалануға мүмкіндік береді, соның салдарынан арнайы қуғынмен аң аулаушылардан аз энергия жұмсайды, мысалы, кедей тропикалық теңіздерде кеңінен таралған тағамдық ресурстарды пайдалануға мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, бұл теңіз құстары қолданатын ең мамандандырылған аң аулау әдісі болып табылады; басқа мамандар емес құстар (мысалы, шағалалар және скуалар) оны қолдана алады, бірақ оны аз шеберлікпен және төменірек биіктіктен жасайды. Қоңыр пеликандарда суға сүңгіп аң аулау дағдысын толық жетілдіруге бірнеше жыл қажет. Ересек болғаннан кейін, олар су бетінен жоғарыдан сүңгіп, денелерін соққыға дейін бұрып, жарақаттан сақтануы мүмкін. Суға сүңгіп аң аулаушылардың аң аулау аймағы таза сулармен шектелуі мүмкін, ол ауадан жемтіктерін көруге мүмкіндік береді. Олар тропиктерде басым түр болғанымен, суға сүңгіп аң аулау мен судың тазалығы арасындағы байланыс нақты емес. Кейбір суға сүңгіп аң аулаушылар (сондай-ақ кейбір беттік азықтандырушылар) дельфиндер мен тунецтерге балықты бетке қарай итеруге тәуелді.

Клептопаразиттік, қоқыс жеу және жыртқыш

Бұл жиынтық санаты келесі трофикалық деңгейді қамтитын теңіз құстарының басқа стратегияларына қатысты. Клептопаразиттер – басқа теңіз құстарының жемін ұрлап күнкөріс табатын теңіз құстары. Ең танымалдары – фрегаттар мен скуалар, бірақ шаяндар, қара балықшылар және басқа да түрлер мүмкіндігі соғып тұрғанда жемді ұрлайды. Кейбір теңіз құстарының түнде ұя салу әдеті осы әуе пираттығының салдарынан туындаған деп есептеледі. Клептопаразиттік ешқандай түрдің диетасында маңызды бөлігі болып табылмайды, ол аң аулау арқылы алынған тағамға қосымша ғана. Көптеген шаяндар түрлері, сондай-ақ алып петрелдер де мүмкіндік болғанда теңіз құстары мен теңіз сүтқоректілерінің өліктерін жейді. Альбатростардың кейбір түрлері де қоқыс іздеумен айналысады: құсықтан шығарылған кальмардың тұмсықтарын талдау көрсеткендей, көптеген кальмарлар тірідей ұстауға тым үлкен, және олардың арасында альбатростардың жете алмайтын терең су түрлері де бар. Кейбір түрлер басқа теңіз құстарымен де қоректенеді; мысалы, шаяндар, скуалар және пеликандар көбінесе ұялаған орындарынан жұмыртқа, балапандар және тіпті кішкентай ересек теңіз құстарын ұстап алады, ал алып петрелдер кішкентай пингвиндер мен иттіктердің балаларын өлтіре алады.

Өмірбаян

Теңіз құстарының өмір тарихы құрлықтағы құстардан күрт өзгеше. Олар, әдетте, K-типіне жатады, орташа өмірі ұзақ – жиырмадан алпыс жылға дейін, көбеюді кешіктіреді (он жылға дейін) және аз балаға көбірек күш салады. Көптеген түрлер жылына бір рет жұмыртқалайды, бірінші жұмыртқасы жоғалса, одан кейін тағы да жұмыртқалайды (Кассиннің құсқұйрығы сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа), ал көптеген түрлер (мысалы, түтік мұрындылар мен сулидтер) жылына бір жұмыртқадан аспайды. Әр балапан төрттен алты айдың ішінде ұшып кетеді, содан кейін тағы он төрт айға дейін күтім көреді. Күтімнің ұзақтығына байланысты, кейбір түрлер жылына емес, екі жылда бір рет көбейеді. Бұл өмірлік стратегия, теңізде өмір сүрудің қиындықтарына (шашыраңқы азықты іздеуге), қолайсыз теңіз жағдайларынан туындаған көбеюдің сәтсіздігіне және құрлықтағы құстарға қарағанда жыртқыштардың аз болуына байланысты қалыптасқан болуы мүмкін.

Көші-қон

Көптеген құстар сияқты, теңіз құстары да көбінесе көбейту маусымынан кейін қоныс аударады. Олардың арасында Арктикалық шағаланың сапары ең алысқа жетеді, ол Антарктидада Оңтүстік жазды өткізу үшін экваторды кесіп өтеді. Басқа да түрлер солтүстіктен оңтүстікке және оңтүстіктен солтүстікке қарай экваторлық сапарлар жасайды. Бая Калифорния жағалауында ұялайтын нәзік шағалалардың популяциясы көбейгеннен кейін екіге бөлінеді, бір бөлігі Калифорнияның орталық жағалауына дейін, ал екінші бөлігі Перу мен Чилиге дейін Хумбольдт ағынында тамақтану үшін саяхаттайды. Қара шегіршік жыл сайынғы көші-қон циклымен Арктикалық шағаланың сапарымен теңесе алады; Жаңа Зеландия мен Чилиде ұялайтын және Жапония, Аляска және Калифорния жағалауларындағы Солтүстік Тынық мұхитында тамақтанатын құстар жыл сайынғы дөңгелек сапарды жүзеге асырады. Басқа түрлер де көбейетін жерлерден қысқа қашықтыққа қоныс аударады, олардың теңіздегі таралуы тамақ қорының болуымен анықталады. Теңіз жағдайлары қолайсыз болған жағдайда, теңіз құстары өнімдірек аймақтарға көшіп кетеді, кейде құс жас болса, мұнда тұрақты қоныстанады. Ұшқаннан кейін жас құстар ересектерге қарағанда көбінесе әртүрлі аймақтарға таралады, сондықтан түрдің әдеттегі ареалынан алыс жерлерде кездеседі. Кейбір түрлер, мысалы, гагаркилер, ұйымдасқан көші-қонға түспейді, бірақ қыс жақындаған сайын оңтүстікке қарай илерілейді.

Теңізден алыс

Теңіз құстарының анықтамасы бойынша, бұл құстар өмірін мұхитта өткізеді, бірақ көптеген теңіз құстары отбасыларында көптеген түрлер өмірінің бір бөлігін, тіпті көп бөлігін теңізден алыс, құрлықта өткізеді. Ең қызығы, көптеген түрлер ондаған, жүздеген, тіпті мыңдаған шақырым қашықтықта көбейеді. Осы түрлердің кейбіреулері азық табу үшін мұхитқа қайта оралады. Мысалы, қарлы құстың ұялары Антарктида құрлығының ішкі бөлігінде табылды, олардың көбейетін жерлерінің жанында тамақ табуы екіталай. Мармаралы шұбарлар ескі өсімдіктердің ішкі бөлігінде ұя салады, үлкен бұталардың кең тармақтарын ұя салуға таңдайды. Калифорниялық шаян сияқты басқа түрлер көлдерде ұя салады және азықтанады, ал қыста жағалауға көшіп келеді. Кейбір құсқарға, пеликан, шаян және қашар түрлерінің жекелеген өкілдері мүлдем теңізге бармайды, көлдерде, өзендерде, батпақтарда, ал кейбір шаян түрлері қалаларда және ауыл шаруашылығы жерлерінде өмір сүреді. Осы жағдайларда, осы құрлықтағы немесе тұщы сулық құстар теңіздегі ата-бабаларынан пайда болған деп саналады. Петрел, аук және ганет сияқты теңізде өсетін түрлер өз әдеттерінде шектеулі, бірақ кейде құрлықтың ішкі аймақтарында кездеседі. Бұл көбінесе жас, тәжірибесіз құстарға орын береді, бірақ үлкен дауылдардан кейін шаршаған ересек құстар да көптеп кездеседі, бұл құрдым деп аталады.

Пайдалану

Теңіз құстарын аулау және теңіз құстарының жұмыртқаларын жинау көптеген түрлердің азаюына және бірнеше түрлердің, соның ішінде үлкен гагарка мен көзілдірік корморанның жойылуына себеп болды. Теңіз құстарын жағалаудағы халықтар тамақ үшін аулаған – ең ерте кездескен мысалдардың бірі Оңтүстік Чилиде, мұнда археологиялық қазбалар 5000 жыл бұрын альбатростар, корморандар және сулы құстарды аулауды көрсеткен. Бұл қысым кейбір түрлердің көптеген жерлерде жойылуына әкелді; атап айтқанда, бастапқы 29 түрдің кем дегенде 20-сы Пасха аралында енді көбеймейді. 19 ғасырда теңіз құстарын майлы тіндері үшін және киім-кешек саудасына қауырсындарын алу үшін аулау өнеркәсіптік деңгейге жетті. Судағы балапандарды жинау (muttonbirding) Жаңа Зеландия мен Тасманияда маңызды сала ретінде дамыды, ал бір түрдің аты – провиденс-петрель, Норфолк аралына керемет түрде келгенінен шыққан, онда ол аштықтан өлген еуропалық қоныс аударушыларға күтпеген көмек көрсетті. Фолкленд аралдарында жыл сайын жүздеген мың пингвин майы үшін ауланды. Теңіз құстарының жұмыртқалары да ұзақ теңіз сапарларында жүретін теңізшілер үшін маңызды тағам көзі болды, сондай-ақ қоныстар колонияларға жақын жерлерде өскен кезде жиналды. Сан-Францискодан келген жұмыртқа жинаушылар 19 ғасырдың ортасында Фараллон аралдарынан жылына жарты миллионға жуық жұмыртқа алды, бұл аралдар тарихындағы теңіз құстарының түрлері әлі де қалпына келіп жатқан кезең. Аң аулау және жұмыртқа жинау бүгінгі күні де жалғасуда, бірақ бұрынғы деңгейде емес, көбінесе бақыланатын тәртіппен. Мысалы, Стюарт аралы/Ракиура маорилері саңға толы судың балапандарын ғасырлар бойы дәстүрлі басқарушылық, каитиакитанга арқылы жинап алуды жалғастыруда, бірақ қазір Отаго университетімен бірлесіп популяцияны зерттеуде де жұмыс істейді. Алайда Гренландияда бақылаусыз аң аулау көптеген түрлерді құлдырауға алып келуде.

Басқа қауіптер

Адамның басқа да факторлары теңіз құстарының популяциясы мен түрлерінің азаюына, тіпті жойылуына алып келді. Олардың ішіндегі ең қауіптісі – жаңадан келген түрлер. Теңіз құстары, көбінесе шағын, оқшау аралдарда көбейетін болғандықтан, жоғарыда айтылған себептерге байланысты жыртқыштарға осал келеді, өйткені олар жыртқыштардан қорғануға қатысты көптеген мінез-құлықтарын жоғалтқан. Адамдардың көбейту ошағын (колониясын) бұзуы да жиі кездесетін мәселе – келушілер, тіпті жақсы ниетті туристер де, ұялап отырған ересек құстарды қорқытып, оларды ұядан қууы мүмкін, нәтижесінде жұмыртқалар мен балапандар жыртқыштардың қорегіне айналады. Теңіз құстарының денесіндегі уытты заттар мен ластаушылардың жиналуы да алаңдау тудырады. Теңіз құстары, тізбектегі жоғары тұрған жыртқыштар болғандықтан, қолданыстан тыйым салынғанға дейін DDT инсектицидінің зиянды әсерлеріне ұшырады; мысалы, DDT эмбрионның даму проблемаларына және Оңтүстік Калифорниядағы батыс шаяндардың жыныстық пропорциясының бұрмалуына себеп болды. Мұнай төгілуі де теңіз құстарына қауіпті: мұнай улы, ал құстардың қауырсыны мұнаймен қанығып, олардың су өткізбеу қабілетін жоғалтады. Әсіресе мұнай ластануы, ареалы шектеулі немесе саны азайған түрлерге қауіпті. Климаттың өзгеруі негізінен теңіз құстарының мекендеу ортасына түсетін өзгерістер арқылы әсер етеді: мұхиттағы түрлі процестер тамақ көзінің азаюына әкеледі, ал теңіз деңгейінің көтерілуі мен су тасқынының салдарынан ошақтар (колониялар) жиі су астында қалады. Шығымды температурадан туындаған жылу стресі де қосымша қауіпті құрайды. Кейбір теңіз құстары желдің өзгеруін пайдаланып, азық іздеуді әрі қарай және тиімдірек жүргізеді. 2023 жылы теңіз құстарынан пластикоз – пластик тудырған жаңа ауру анықталды. Ауруға шалдыққан құстардың асқазан-ішек жолдары пластикалық қоқыс жұтқаннан зақымдалған. "Құстар пластиктің ұсақ бөліктерін жұтқанда, ол асқазан-ішек жолын қабындыратынын анықтады. Уақыт өте келе, созылмалы қабыну тіндердің жаралануына және деформациялануына әкеледі, бұл ас қорыту, өсу және тіршілік етуге әсер етеді".

Қорғау

Теңіз құстарының қауіп-қатері ғалымдар мен табиғатты қорғау қозғалысынан да тыс қалған жоқ. 1903 жылы АҚШ президенті Теодор Рузвельт Флоридадағы Пеликан аралын құс колонияларын (соның ішінде ұя салатын қоңыр пеликандарды) қорғау үшін Ұлттық жабайы табиғат резерваты деп жариялау қажеттігіне көз жеткізді, ал 1909 жылы ол Фараллон аралдарын қорғады. Бүгінде көптеген маңызды теңіз құстарының колониялары қандай да бір деңгейде қорғаумен қамтылған, мысалы, Австралиядағы Херон аралынан Британдық Колумбиядағы Триангел аралына дейін. Жаңа Зеландияда пионерлік жасалған аралдарды қалпына келтіру әдістері экзотикалық түрлерді енгізушілерді барған сайын үлкен аралдардан жоюға мүмкіндік береді. Ассенсион аралынан жабайы мысықтар, Алеут аралдарындағы көптеген аралдардан арктикалық түлкілер, ал Кемпбелл аралынан егеуқырлар алынып тасталды. Бұл енгізілген түрлердің жойылуы қысымға ұшыраған түрлердің санын арттыруға және тіпті жойылған түрлердің қайта оралуына әкелді. Ассенсион аралынан мысықтарды жойғаннан кейін, теңіз құстары жүз жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет осы жерде ұялауды бастады. Ұзын желілі балық аулау салдарынан теңіз құстарының өлімін түнде жем тастау, жемді көк түспен бояу, жемді су астына салу, желілерге салмақ қосу және құстарды қорқыту құралдарын пайдалану сияқты әдістермен айтарлықтай азайтуға болады. Бұл құралдардың қолданылуы көптеген ұлттық балық аулау флотыларымен күшейтіліп талап етілуде. Ұлыбританиядағы Мыңжылдық жобаларының бірі – Басс-Рок, Фидра және айналасындағы аралдардағы маңызды құстар қорықтарының жанында орналасқан Шотландияның теңіз құстары орталығы. Бұл аймақта ганнеттердің, тупиктердің, шаңқуырлардың және басқа да теңіз құстарының үлкен колониялары мекендейді. Орталық келушілерге аралдардан тікелей эфирде бейне көруге, сондай-ақ құстарға қауіп төндіретін факторлар туралы білуге және оларды қалай қорғауға болатынын үйренуге мүмкіндік береді, сонымен қатар Ұлыбританияда теңіз құстарын қорғау мәселесін көтеріп, оның беделін арттыруға көмектеседі. Теңіз құстары туризмі жағалаудағы қауымдастықтарға табыс табуға және теңіз құстарын қорғаудың маңыздылығын арттыруға мүмкіндік береді, бірақ оны колониялар мен ұя салатын құстарға зиян келтірмеу үшін басқару қажет. Мысалы, Жаңа Зеландиядағы Тайароа бас теңізінде орналасқан солтүстік корольдік альбатростар колониясына жылына 40 000 келуші келеді. Бұл Альбатростар мен петрелдерді қорғау туралы келісімге әкелді, бұл қауіп төнген түрлерді қорғауға бағытталған, заңдық күші бар шарт, және 2021 жылға дейін он үш ел ратификациялады (Аргентина, Австралия, Бразилия, Чили, Эквадор, Франция, Жаңа Зеландия, Норвегия, Перу, Оңтүстік Африка, Испания, Уругвай, Ұлыбритания).

Мәдениеттегі рөлі

Көптеген теңіз құстары аз зерттелген және нашар белгілі, себебі олар теңіздің шұғылалы аймақтарында тіршілік етеді және оқшауланған колонияларда көбейеді. Кейбір теңіз құстары, әсіресе альбатростар мен шаяндар, адамдарға көбірек танымал. Альбатрос "құстардың ең аңызға толысы" деп сипатталған, оған қатысты түрлі мифтер мен аңыздар бар. Оларға зиян келтірудің бақытсыздық әкелетіні жиі айтылса да, теңізшілердің осыған сенеді деген ой Сэмюэл Тейлор Колридждің "Ежелгі теңізшінің балладасы" атты танымал өлеңінен туындаған миф. Өлеңде теңізші альбатросты өлтіргені үшін оның денесін мойнына іліп жазаланады. Дегенмен, теңізшілер дауыл құсы (storm petrel) құсына, әсіресе кемеге қонғанда, тиюді бақытсыздық деп есептеген. Шаяндар – ең көп кездесетін теңіз құстарының бірі, себебі олар адамдар жасаған ортада (қалалар мен қоқыс жиналатын жерлер сияқты) жиі кездеседі және көбінесе батыл мінез көрсетеді. Шаяндар метафора ретінде қолданылған, мысалы, Ричард Бахтың "Жонатан Ливингстон шаян" романында, немесе теңізге жақындықты білдіру үшін; "Сақиналардың Иесі" фильмінде олар Гондор мен Нуменордың белгісінде пайда болады (фильмдердің дизайнында қолданылған), және Леголасты теңізге (және теңізден) шақырады. Пеликандар ұзақ жылдардан бері мейірімділік пен өзіне құрбандық шалумен байланысты, себебі ерте христиан мифі бойынша олар аш балапандарын тамақтандыру үшін өз кеуделерін жарып алатын болған.