Кіріспе

Англияның Нортумберленд аймағындағы адамдар қонысы. Акельд – Англияның Нортумберленд аймағындағы ауыл және азаматтық приход. Ол Вулерден шамамен 4 шақырым батысқа қарай, ал Шотландиямен шекарадан – 15 шақырым қашықтықта орналасқан. Ауыл Нортумберленд ұлттық паркінің солтүстік шекарасында және Чевиот тауларының етегінде жатыр. Оған оңтүстіктен Акельд және Харехоп төбелері қарап тұрады. 2001 жылы Акельдтің халқы 82 адамды құрады, ал 2011 жылғы халық санауы бойынша 221 адамға дейін өсті, бірақ бұл Kirknewton приходымен біріккенінің нәтижесінде болды. Ауылдан өтіп, Милфилд ойпатына дейін ағатын өзен де Акельд деп аталады. Акельд экономикасы тарихи тұрғыдан ауыл шаруашылығына негіделген. Ауылдың Англия мен Шотландия шекаралары арасындағы орналасуы оның шекаралық шабуылдардан жиі зардап шегуіне себеп болды. 19 ғасырда Акельдке теміржол станциясы қызмет көрсеткен, бұл ауылды оқшауланудан құтқарып, байланысын жақсартты. 20 ғасырда теміржолдың жабылуы және ауыл шаруашылығындағы жұмыс орындарының азаюы ауылдың көлемі мен халқының қысқаруына әкелді.

Этимология

"Акельд" атауы ескі батыс скандинавиялық "kelda" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "құдық" немесе "бұлақ" деген мағынаны білдіреді. Нортумберлендте скандинавиялықтардың қоныстанғанына көп айғақ жоқ, сондықтан Акельд осы аймақтағы скандинавиялық текті жер аттарының санаулы мысалдарының бірі болып табылады. Акельд атауының жазылуы уақыт өте келе өзгеріп, 1169 жылы "Акельда", 1176 жылы "Хакедла", 1246 жылы "Акекельд", 1255 жылы "Акиль", 1320 жылы "Акиль", 1428 жылы "Акильд", 1694 жылы "Акель", ал 1733 жылы "Якельд" деп тіркелген.

Елді мекеннің пайда болуы

Акельдте адамдар қоныстанғандығының ең алғашқы дәлелі – мезолит кезеңіне жататын, ауылдың солтүстігінде табылған микробөлшек – кішкентай кремний құрал. Мезолит кезеңінде Шевиот тауларының Акельдтен оңтүстікке қарай жатқан беткейлері орманды болғандықтан, аң аулау немесе жинау тобы тарапынан пайдаланылуы мүмкін. Глен өзенінің солтүстігіндегі жазық жерде неолиттік дөңгелек құрылыс (хендж) табылды, бұл Милфилд алабында табылған ескерткіштердің үлкен жиынтығының бір бөлігі болуы мүмкін. Бронза және темір дәуіріндегі қоныстардың іздерін ауылдың оңтүстігіндегі Шевиот таулы аймағында табуға болады, онда жергілікті тастардан салынған көптеген ескерткіштер сақталған. Солтүстік Шевиот аймағына тән тарихқа дейінгі қоныс ауылдың оңтүстігіндегі Хауселдж-Истте табылды. Оның сақталған қалдықтары үш ерте үйден тұрады, олар тас шеңберлермен белгіленген. Хауселдж-Уэстте де осыған ұқсас ерте бронза дәуіріне жататын орын табылды, ол 12-ден астам үй шеңберінен тұрады. Бұл жерден ерте бронза дәуіріне тән керамикалық ыдыстар мен кремний пышақ сияқты артефакттар да табылған. Аймақта Black Law-дағы оба және Battle Stone-ға жақын жердегі жерлеу орындары анықталған. Акелдке жақын орналасқан темір дәуіріне жататын төбелерге Хэмблтон төбесі мен Дүйсенбі Клег жатады, олар ауыл орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. Акельдтің ерте ортағасырлық тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Ерте ортағасырлық кезеңде Акельд еншігіне қазіргі таңда құлаған Еварт және Хэмблтон ауылдары кірген. Акельд ортағасырлық және Тюдор дәуірінің соңғы кезеңінде қиын жағдайларды бастан өткерді. 1522 жылы Акельдте 10 сарбаздан тұратын гарнизонға арналған бастл – ағылшын-шотланд шекарасында кең таралған бекінілген шаруа үйі салынды.

Жерге меншік тарихы

Акельд – Вуллер барониясының құрамына кіретін иеліктердің бірі болды. 13 ғасырда Акельд қалашығын Вуллер бароны Роберт Мушэмп иеленді. Ол Уильям Акельдке берілді, ал 1250 жылы Мушэмп қайтыс болғаннан кейін оның мүлкі немерелеріне – Стратхерн графының қыздарына бөлінді. 1443 жылы қалашық рыцарлық құқық бойынша емес, Вуллер иелігі сокаж арқылы басқарылды. 1480 жылы иелік Чиллингхемнің Грейлеріне сатылды. Иеліктің үштен екі бөлігі Грейлердің иелігінде 16 және 17 ғасырларда сақталды. 1541 жылы қалашық «Чиллингхемнің Грей мырзасының мұралық иелігі» деп тіркелген. 1663 жылы лорд Грей Акельд қалашығындағы жалғыз жер иесі ретінде тіркелді. 1733 жылы Акельд иелігінің үштен екі бөлігі сатылымға шығарылды және оны Бервик қаласының Сэмюэл Кеттилби 4200 фунт стерлингке сатып алды. Ол 1767 жылы оның ұлы Джордж Спароуға қайта сатылды, ал оның немересі мүлікті Дентон лорды Мэтью Каллиге сатты. Калли отбасының ұрпақтары осы мүлікті 20 ғасырға дейін иеленді. Акельд иелігінің қалған бөлігінің жеке тарихы болды. Алғашқы иегері, 1291 жылы алғаш рет аталған Томас Хаггерстон болды. 15 ғасырдың ортасына қарай мүлік Роберт Хоупинге тиесілі болды. 16 және 17 ғасырларда мүлік Валлис отбасының иелігінде болды деген болжам бар. 1713 жылы Кнарсдейлдің Ральф Уоллис қалашықтағы мүлігін Ньюкасл-апон-Тайн қаласының Огл отбасына 1250 фунт стерлингке сатты. Мүліктің егістік алқаптары қоршалмағандықтан, шектен шығу және егін шығымының төмендеуі сияқты мәселелер туды. Сэр Шалонер Огл мен Сэмюэл Кеттилби (иеліктің қалған үштен екі бөлігінің иесі) осы мәселелерді шешу үшін келісімге келді. 1830 жылы барлық иелік Мэтью Каллинің қолына өтті.

Дін тарихы

13 ғасырдың бірінші жартысында Акельдте ғибадатхана болған сияқты. Роберт Акельд ғибадатхананы күтіп ұстауға және Киркхем канондары берген 10 шиллингке орнына барлық қажетті кітаптар мен киімдерді ұсынуға жауапты болған. 1389 жылға қарай, ғибадатхана пайдаланылмай қалған. Ғибадатхана орналасқан жерді нақты анықтау мүмкін емес, бірақ 1737 жылы үш төрт бөлігінің иесі Кеттилби мырза хат жазды, онда манаптың бір бөлігімен бірге орналасқан "шамамен 54 акр жерге шіркеу жері" деп айтылған. 1828 жылы архидиакон Синглтон ескі зират туралы жазып, "Акельдте шіркеулік ауланың дәстүрі бар, бірақ ол қазір бөлініп кеткен сияқты, маған Вуллерге қарайтын үлкен жол одан өткенін айтты" деп атап өтті. Ғибадатхана "Ханшайымның жабығы" және "Ханшайымның құдығының" жақындығына байланысты Әзіре Мәрияға арналған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Роберт Акельд иелігінде болған кезде Киркхем канондары оны және оның ұрпақтарын Әзіре Мәрияның барлық мерекелерінде шіркеуге баруға міндеттеді. Ғибадатхана орналасқан жер қазіргі Акельд-Киркнеттон жолының шамамен орналасқан жері деп есептеледі. Бүгінде Акельдке ең жақын шіркеулер – Киркнеттондағы Ұлы Григорий шіркеуі, Милфилд метиодистік шіркеуі, Сент-Ниниан католик шіркеуі, Евангелиелік шіркеу, Біріккен реформа шіркеуі және Вуллердегі Шевиот игілікті шіркеулері.

Экономикалық тарих

Акельд экономикасы тарихының көп бөлігінде ауыл шаруашылығына негізделген. Орта ғасырдан кейінгі кезеңде аймақта ауыл шаруашылығы өрістеді. Осы кезеңде Акельд Стейдс фермасы сияқты тас фермалар салынды. Халық санының артуына Шотландия мен Солтүстік Нортумберлендтегі ауыл шаруашылығында жұмыс істеген әйелдер, яғни бондажерлердің жұмысқа алынуы себеп болуы мүмкін. Акельд халқы 19 ғасырдың екінші жартысында азайып, 1901 жылы 136 тұрғынға дейін төмендеді. Бұл азаю 19 ғасырдың соңындағы ұзақ ауыл шаруашылығы дағдарысы мен бондаж жүйесінің тоқтатылуымен байланысты болуы мүмкін. 20 ғасыр бойы механикаландырудың күшеюі және шаруашылық табысының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін адамдар азайды. Жеке шаруашылықтардың аумағы ұлғайып, көптеген шаруашылық кешендері қажетсіз болып қалды. Акельдтің өзі шаруашылық кешені ретінде маңызын жойды. 20 ғасырдың басында Солтүстік Нортумберлендте көптеген адамдарды жұмыспен қамтыған үй шаруашылығы қызметтері ғасырдың екінші жартысында азайды. Глендейл арқылы өтетін теміржолдың жабылуы да аймақ халқына кері әсер етті. Акельд ауыл ретінде кішірейіп, 21 ғасырға қарай зейнеткерлер мен жұмысына қаладан келушілердің көп бөлігін құрады.

Демография

2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы кезінде Акельд приходында 221 тұрақты тұрғын болды. Тұрғындардың 15,4%-ы 0–19 жас аралығында, ал 28,6%-ы 65 жастан асқан. Тұрғындардың 99,5%-ы өздерін ақ нәсілді деп атады. Тұрғындардың көпшілігі (67,9%) христиан дінін ұстанады, ал қалғандары дінсіз немесе дінін көрсетпеген. Тұрғындардың 60%-ы экономикалық жағынан белсенді, ең көп таралған сала – ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық аулау.

Басқару

Өзінің тарихы бойы Акельд әртүрлі аумақтық бірліктерге енген. 19 ғасырда Акельд кенті Киркнетн приходына кірген 15 кенттің бірі болды. Киркнетн приходы солтүстік Чевиоттардың көп бөлігін қамтыды. Бүгінде Акельд – бұрынғы Хэмблдон кенті мен Нортумберленд ұлттық паркінің бір бөлігінен тұратын азаматтық приход. Жергілікті басқаруда Акельд Вуллер округінде орналасқан және Нортумберленд округі кеңесшісі Марк Джордж Мазер (консерватор) өкілдік етеді.

Көрнекті орындар

Акельд екі негізгі елді мекеннен тұрады – біреуі ауыл орталығындағы Акельд үйіне, ал екіншісі солтүстіктегі бұрынғы теміржол станциясының жанындағы Төменгі Акельдке орналасқан. Акельд пен айналасындағы аумақта бірнеше тізімдегі құрылыстар мен ескерткіштер кездеседі.

Акельд әулеті

Акелд Маноры – ауыл орталығында орналасқан 18 немесе 19 ғасырдың басында салынған, II санаттағы алты бөлімді ферма үйі. Оның қабырғалары тас қаптамамен өрілген және шатыры шотланд тақташасымен жабылған. Манордың солтүстігіне коттедж, ат қорасы және қақпа үйі жапсырылған, олардың барлығы да II санаттағы ескертулер тізімінде. Коттедж 18 ғасырдың аяғында салынған. Манор сияқты, оның да қабырғалары тас қаптамамен өрілген, бірақ шатыры Лейкленд шиферімен жабылған. Ат қорасы коттедждің сол жағына, ал қақпа үйі оң жағына жапсырылған. Акелд Манорының батысында шаруашылық ғимараттар орналасқан. Олардың екеуі 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында салынған. Сондай-ақ, онда ескі коттедждер бөлімі және төрт атқора бар.

Акелд Бастл

Акельд Бастл – Акельд елімінің оңтүстігінде орналасқан II санаттағы ескерткіш. Ол 16 ғасырдың басында салынған. Бастл туралы ең алғашқы жазба 1522 жылы Лорд Дейкр ағылшын-шотланд шекарасын қорғау үшін онда 10 адамды орналастыруды ұсынғанда пайда болған. Дакер ғимаратты "мұнара" деп сипаттаған, бірақ Боуес пен Эллеркер 1541 жылғы сараптамасында оны "бармекинсіз шағын бекініс немесе бастел үйі" деп атаған. Бастл 16-17 ғасырларда Уоллис отбасының меншігінде болды, ол олардың еңістің бір бөлігі болды. 18 ғасырдың соңына қарай құрылыс тозып, 19 ғасырдың басында бірінші қабаты қайта салынды. Бастлдың дизайны округтегілерге қарағанда ерекше, бірақ Твид өзені маңындағы шағын топқа ұқсас. Оның ұзындығы шамамен 63 фут (19 метр) болып келеді.

Темір жол станциясы

Акельдтегі теміржол станциясын Уильям Белл жобалаған. Станция 1887 жылы ашылған бұрынғы Алнвик-Корнхилл теміржолындағы оның желілік стильдегі станцияларының бірі болды. Ғимараттар құрамына станция кеңселері, жүк үйі, салмақ өлшеу кабинасы және коттедждер кіреді. Барлығы қызыл құмтастан салынған. Алнвик-Корнхилл желісі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жолаушылар тасымалының төмендеуіне дейін пайдаланылды, бұл 1930 жылы Акельд станциясының жабылуына әкеп соқты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Акельд қайтадан жұмыс істейтін станцияға айналды, ол Миллфилдтегі жаңа Корольдік әуе күштері базасына баратын бағытта қолданылды. 1948 және 1949 жылдар аралығында желіге ауыр дауыл салдарынан зақым келгендіктен, желі қайтадан жабылды. Содан кейін станция 1960 жылдарға дейін демалыс орны ретінде пайдаланылды, вагондар мен күту залдары жеке тұруға арналған жалдама ретінде берілді. Акельд станциясы қазір тұрғын үйге айналдырылған.

Көлік

Акелд ауылының орталығы A697 тас жолының (Морпеттен Шотландияға дейін созылатын) және B6351 тас жолының (Акелдтен Килхамға дейін шығыстан батысқа қарай созылатын) қиылысында орналасқан. Ауыл орталығынан оңтүстік-батысқа қарай Акелд Берн өзенінің бағытымен жүретін тағы бір жол бар. Ауылға Glen Valley Tours және Borders Buses автобус операторлары қызмет көрсетеді. Ауыл орталығында бір-біріне қарсы екі автобус аялдамасы бар. Ең жақын теміржол станциясы – Бервик-на-Твид теміржолы, шамамен 18 миль (29 км) қашықтықта. 1887 жылдан 1930 жылға дейін ауылға Солтүстік-Шығыс теміржолының тармақ желісіндегі Акелд теміржол станциясы қызмет көрсетті, ол Солтүстік және орталық Нортумберлендке қызмет ету үшін салынған. Осы кезеңде ауылдың шалқаруы азайды.