Кіріспе
Қазіргі Жапониядағы саяси партиялар Мэйдзи қайта жаңғыруынан кейін Жапонияда пайда болды және Мэйдзи конституциясы қабылданып, Жапония Парламенті (Diet) құрылғаннан кейін маңыздылығы біртіндеп артты. Тайшо дәуірінде партиялық саясатқа негізделген парламенттік демократия Жапонияда уақытша табысқа жетті, бірақ 1930 жылдары саяси партиялар әскерилердің ықпалына түсіп, 1940 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде таратылды.
Political parties (日本の戦前の政党) appeared in Japan after the Meiji Restoration, and gradually increased in importance after the promulgation of the Meiji Constitution and the creation of the Diet of Japan. During the Taishō period, parliamentary democracy based on party politics temporarily succeeded in Japan, but in the 1930s the political parties were eclipsed by the military, and were dissolved in the 1940s during World War II.
Алғашқы қозғалыстар
Мэйдзи қайта жаңғыруынан кейін көп ұзамай әртүрлі саяси бірлестіктер пайда болды. Олардың ішінде үкіметті құлатып, феодализм дәуіріне қайта оралуды немесе Кореяға жорық жасауды (Сейканронға қараңыз) көздеген, наразы жұмыссыз самурайлардың топтары болды, осы арқылы олардың жауынгерлік дағдыларына қайтадан сұраныс туар еді. Сондай-ақ, ұлттық жиналыс пен жазбаша ұлттық конституцияны талап еткен либералды бостандық және халық құқықтары қозғалысының қатысушылары – қалалық зиялылар мен ауылдық жер иелері де болды. Мэйдзи олигархиясы екі топқа да бірдей күдікпен және жеккөрушілікпен қарады, бұл жағдайға жауап ретінде қоғамдық жиналыстарға, баспасөз бен саяси пікір алмасуға қатысты бірнеше шектеуші заңдар енгізді. Мэйдзи үкіметі белгілі бір кландардан (ханбацу) шыққан самурайлардың элитасы арқылы билікке келді, ал генро республикалық немесе демократиялық идеяларға ең аз ұқсас нәрседен де қорқыныш сезінді. Осы кезеңде Итагаки Тайсуке мен Окума Шигенобу саяси партияларды заңды түсінуде жетекші рөл атқарды. Итагаки 1873 жылы Токиода сайланған жиналыс талабымен Айкоку Кото атты Жапонияның алғашқы саяси партиясын, ал Осакада Айкокуша сияқты ұңғыл аймақтық партияны құрды. Бұл топтар 1881 жылы Жапонияның алғашқы ұлттық партиясы ретінде құрылған Дзиюто (Либералдық партияның) негізін қалады. Окума 1882 жылы негізінен қалалық элитадан Риккен Кайсинтоны құрды. Олигархтар оған қарсылық көрсетіп, сол жылы өздерінің Риккен Тейсейто партиясын құрды. Ал ашуланған бұрынғы самурайлар 1872 жылғы Сага көтерілісі және одан кейінгі Сацума көтерілісі сияқты бірқатар көтерілістер арқылы ахуалға наразылықтарын білдірді. Үкімет осы көтерілістерді әскери күшпен басып тастағаннан кейін 1887 жылы Тындықты сақтау заңын қабылдады. Мэйдзи конституциясы екі жыл өткен соң, 1889 жылы жарияланды.
Олигархтардың үстемдігі
1890 жылы қарашада Жапонияның Диетасы құрылған кезде генролар мен сайланған үкіметтің қалауына қарамастан премьер-министрді және кабинет мүшелерін тағайындау құқығын өзінде сақтап қалған саяси партиялар арасында қызыл тілдес бәсекелестік болды. Саяси партиялар біріге алмағандықтан, Өкілдер палатасын бақылау мүмкіндігіне ие болмады, нәтижесінде әлсіздікке ұшырады. Риккен Кайшинто біртіндеп қолдауын жоғалтып, 1896 жылы Шимпото болып қайта құрылғанға дейін олигархтардың ықпалына түсті. Олигархтарды қолдайтын немесе оларға қарсы шығатын саяси партиялардың ешқайсысы да Ақсақалдар палатасында билікке ие болған жоқ, сондай-ақ жергілікті жерлерде де маңызды ықпалға қол жеткізе алмады, себебі маңызды лауазымдардағы адамдарды Токиодағы бюрократия тікелей тағайындады.
Партиялық үкіметтің пайда болуы
1898 жылы Джиюто мен Шимпото премьер-министр Ито Хиробумидің ұсынған жаңа салық салу жоспарларына қарсы бірігіп, Кенсейто партиясын құрды, ол келесі сайлауда Сеймде көпшілік орындарға ие болды. Ито отставкаға кетіп, оның орнына Окума Шигенобу келді, бұл саяси партияның билікті алғаш рет қолға алуына әкелді. Окума үкіметі бірнеше айдың ішінде құласа да, бұл оқиға үрдіс белгіледі. Кенсейто Кенсейто Хонтоға, ал 1910 жылы Риккен Кокуминто партиясына айналды. Ито Хиробуми 1900 жылы Риккен Сейукай партиясын ұйымдастыру арқылы бұрынғы Джиюто партиясының мүшелерін, олигархтар мен бюрократтардың өкілдерін біріктіруге қатысты. Консервативтік көзқарасты ұстанатындар Кацура Таро мен оның Риккен Дошикай партиясының айналасында бірікті, ол 1916 жылы Кенсейкай партиясы болып қайта құрылды. 1922 жылдан бастап саясатта бәсекелестік саяси партиялар мен олигархтардың арасында емес, Сейукай мен Кенсейкай партиялары арасында болды. Осы кезеңде социализмді, марксизмді немесе аграризмді жақтаған көптеген партиялар пайда болды. Олардың барлығы негізгі саяси партиялардың, олигархтардың және әскерилердің наразылығын тудырды, соның салдарынан көптеген партиялар құрылғаннан кейін жабылды немесе жасырын жұмыс істеуге көшті. Ресейдегі сәтті болшевик революциясынан және Жапониядағы кәсіби одақтардың құрылуынан кейін Нихон Шакай Шуги Домей (1920), Жапония Коммунистік партиясы (1922) және басқа да солшыл партиялар құрылды.
Әскери күштердің үстемдігі
Жапониядағы өкілді демократияға солтүстік партиялар емес, жапон әскері басты қауіп төндірді. Мейдзи конституциясына сәйкес, Армия министрі (соғыс министрінің міндетін атқаратын) және Теңіз күштері министрі премьер-министр емес, тиісінше әскерлермен тағайындалды. Әскер тек императорға тікелей бағынышты болды, сайланған үкіметке емес. 1912 жылы Армия немесе Теңіз күштері министрі лауазымына белсенді әскери қызметтегі генералдар мен адмиралдардың ғана үміткер болуына шектеу қойылды. Бұл заң премьер-министр Уэхара Юсакутың екі қосымша армия дивизиясы үшін қаржы сұраған бюджетін қабылдамағандықтан отставкаға кеткен кезде әскерге үкімет үстінен үстемдік құруға күтпеген мүмкіндік берді. Армия мұрагер тағайындаудан бас тартқандықтан үкімет құлады.
Тайшо демократиясы
Әскерилер кабинет құрастыруды бақылауға қатысты өз құқықтарын дереу пайдаланбады, сондықтан Тайшо дәуірінде 1918–1922 және 1924–1932 жылдар аралығындағы бірнеше үкіметтер әскери араласусыз дерлік тәуелсіз жұмыс істеді. 1927 жылы Кенсейкай өзін Риккен Минсейто деп қайта ұйымдастырды, ол 1927 жылдан 1932 жылға дейін Сейукаймен билікті кезекпен бөлісті. Премьер-министрлерді тағайындауды генро Сайонжи Кинмочи (Ито Хиробумидің шәкірті) жалғастырды, бірақ оның таңдаулары осы кезеңдегі саяси партиялардың беделін көрсететін болды. Аталғандардың ішінде Хара Такаси, Такахаси Корекио, Киёура Кейго, Като Такааки, Вакацуки Рейдзиро, Танака Гиичи, Хамагучи Осачи және Инукай Цуёсидің премьер-министрлік қызметтері бар.
Шоуа әскери билігі
1925 жылы жалпы еркек сайлау құқығы қабылданғаннан кейін сайлаушылар саны төрт есеге артты, ал сайлауға қажетті шығындардың өсуімен қатар заибацудың саяси партияларға ықпалы да күшейді. Шōва дәуірінің басында саясаткерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің арасындағы осы сыбайлас жемқорлықтың артуына, сондай-ақ жалпы халықтың, әсіресе әскерилердің сайланған үкіметке наразылығының күшеюіне себеп болды. Кейбір әскерилер бұл наразылықты Лондондық теңіз келісімін сынау және Шōваны жаңартуды ілгерілету үшін пайдаланды. 1932 жылғы 15 мамыр оқиғасында саяси реформалардың қажеттігін жариялаған жас теңізші радикалдарының қолынан премьер-министр Инукай Цуёшинің қаза тауып, Жапониядағы саяси партиялардың күші мен ықпалының күрт төмендеуіне бастама берді. Инукайдың қазасынан кейін, барлық келесі премьер-министрлер әскери қызметтен шыққан немесе милитаристік және/немесе ультраұлттық көзқарастары бар адамдар болды. 1930 жылдардың соңына қарай әскерилердің қоғамға ықпалы артқан сайын, Императорлық Бас штаб Қытайға кең ауқымды шабуыл жасады. Содан кейін әскери жетекшілер қалған саяси партияларды бірыңғай ұйымға біріктіру үшін қысым жасады, осылайша үкіметке біртұтас дауыс берді, ол «Хакко ичиу» («сегіз тәж бауы, бір шатыр») деп аталды. Бұл бірпартиялық мемлекетке өту 1940 жылы премьер-министр Фумимаро Коноэ кезінде жүзеге асырылды, осы кезде қалған барлық саяси партиялар Императорлық басқаруға көмектесу қауымдастығына қосылды.