Кіріспе
Жемістермен қоректенетін көбелек түрі (Cydia pomonella)
Кодлинг көбелегі (Cydia pomonella) – лепидоптерлер отрядының Tortricidae тұқымдасына жатады. Олар ауыл шаруашылығы дақылдарының, әсіресе алма мен алмұрт сияқты жемістердің маңызды зиянкестері болып табылады, ал кодлинг көбелегінің дернәсілін "алма құрты" деп атайды. Дернәсілдер жапырақтармен қоректенбейтіндіктен, олар жемістерге азық ретінде толығымен тәуелді және осы себепті егінге елеулі зиян келтіреді. Құрттар жемістерге кіріп, олардың өсуін тоқтатады, нәтижесінде ерте пісіп қалады. Химиялық, биологиялық және профилактикалық сияқты түрлі бақылау шаралары қолданылып келеді.
Географиялық таралуы
Кодлингті көбелектердің географиялық шығу тегі нақты белгісіз, бірақ олардың Еуропа немесе Жерорта теңізінен тарағандығы туралы теориялар бар. Ғалымдар бұл көбелектердің 1700 жылдардың ортасында Америкаға әкелінгенін санайды. Олардың адамдар тарапынан таралған-таралмағаны әлі де даулы мәселе. Бүгінде кодлингті көбелектер бүкіл әлемге тараған, олар Еуропа, Азия, Африка, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Австралия және Тынық мұхиты аралдарында кездеседі. Алма олардың басты тағамы болғанымен, олар көптеген түрлі жемістермен қоректенеді, мысалы, жүзім, жаңғақ, шабдалы, өрік, сиырмұрын, алмұрт және қаштан. Олар жеміс ағаштарының жапырақтарымен қоректеніп тіршілік ете алмайды.
Саңырауқұлақтар
Beauveria bassiana - алма құрттарының дернәсілдері мен қуыршақтарының паразиті. Бұл қарлы ақ саңырауқұлақтың споралары дернәсілдер өтетін немесе қуыршақтанатын жерлерге таралады. B. bassiana мицелиі дернәсілдің денесінен радиалды өседі, дернәсілді жұмсақ және қою қылып жібітеді. Оның дернәсілдерді өлтіру деңгейі 13,1% құрайды. B. bassiana ылғалды және жылы ортада жақсы өседі. Hirsutella subulata - тағы бір энтомофаг, яғни жәндіктерді жейтін саңырауқұлақ паразиті, алма құрттарының дернәсілдеріне зиян келтіреді. B. bassiana-дан айырмашылығы, бұл саңырауқұлақ ылғалдылық төмен болғанда да өсе алады. Cydia pomonella granulovirus-тың үш негізгі изоляты анықталды: Cydia pomonella granulovirus M, E, R. Оларды төрт геном түріне бөлуге болады: A, B, C және D геномдары. C геномның қалған геномдардың алғашқысы екені ескеріледі. С геном басқа геном түрлерімен салыстырғанда, алма құрттарының жаңа туған дернәсілдеріне азырақ патогенді. Ираннан алынған изоляттар да анықталды, олардың геномдық түрлері басқа изоляттармен бірдей екені анықталды.
Биоинсектицид ретінде
Cydia pomonella granulovirus M, яғни Cydia pomonella granulovirus-тың Мексикадан оқшауланған штаммы, биоинсектицид ретінде қолданылған. Кодлинг шыбындарының личинкалары Cydia pomonella грануловирусымен жұқтырған жапырақтар мен жемістерді жеу немесе олардың үстінен өту арқылы жұқтырылуы мүмкін. Уақыт пен өлім-жітім арасындағы сызықтық логарифмдік байланыс анықталды, бұл личинканың биоинсектицид шашырылған бетке ұзақ уақыт тоқтаған сайын инфекция деңгейінің артатынын көрсетеді. Гранулалардың сулы суспензиясы жапырақтар мен жемістерге шашылады, одан кейін личинкалар оны қабылдайды. Cydia pomonella granulovirus жаңа туған личинкалар қабылдағанда ең тиімді жұмыс істейді, сондықтан биоинсектицидті жұмыртқадан личинка шығу кестесіне сәйкес қолдану керек. Гранулалар орта ішекке жеткенде, ол сілтілі (pH>7) болады, гранулалар еріп, трахеялық матрицаға, эпидермиске, майлы денеге және басқа тіндерге еніп жатады. Инфекцияның кейінгі кезеңдерінде вирус шоғырланады, бұл жасушалардың апоптозын, яғни бағдарламаланған өлімін тудырады, содан кейін қожайынның өліміне алып келеді. Қожайынның өлімі 5–10 күн ішінде болады. Кодлинг шыбындарының кейбір популяциялары әдетте қолданылатын Cydia pomonella granulovirus M изолятына қарсы тұрақтылық дамытқан. Дегенмен, кейбір Cydia pomonella granulovirus M изоляттары қожайынның тұрақтылығын жеңген. 112 және NPP R1 сияқты анықталған изоляттар RGV изоляттарына қарсы жоғары патогендік белсенділік көрсетті, олар зертханаларда қолданылатын Cydia pomonella грануловирусына төзімді кодлинг шыбындарының популяциялары болып табылады.
Иіс сезу жыныстық диморфизм
α-фарнезен – піскен алмалардан бөлінетін маңызды ұшқыш зат, ол алма көбелектерін тартады. Осы ұшқыш затқа қатысты иіс сезуде жыныстық диморфизм анықталды. Жұптасқан және бойжеткен аналықтардың екеуі де төмен дозада α-фарнезенге тартылса, жоғары дозада одан тебілді. Жұптасқан аналықтардың реакциясы күштірек болды. Ал, жұптасқан аталықтар α-фарнезеннің жоғары дозасына тартылса, орташа және төмен дозаларға бейтарап реакция білдірді. Аталықтардың тартылу шегі жоғары, яғни аталықтар аналықтарға қарағанда бұл ұшқыш затқа сезімтал емес. Бутил гексаноат – піскен алмалардан бөлінетін тағы бір жынысқа тән ұшқыш зат. Бұл зат жұптасқан аналықтарды тартады, ал аталықтарға әсер етпейді.
Жәндіктерді жою
Бадлингті көбелектің күмілгіштері жемістерге еніп, олардың өсуін тоқтататындықтан, бадлингті көбелектер ауыл шаруашылығындағы маңызды зиянкестер болып саналады. Олар кеңінен таралған және көптеген жеміс түрлеріне шабуыл жасайды. Бұл зиянкестерді бақылау үшін инсектицидтер жиі қолданылып келген. Вашингтон, Калифорния және Орегон штаттарындағы Codling Moth Areawide Management (CAMP) жобасының орындарында жүргізілген тағы бір зерттеу 1990 жылдан 2000 жылға дейін бадлингті көбелекті бақылау үшін жұптасуды бұзатын инсектицидтермен өңделген егістіктердің гектар саны экспоненциалды түрде өскенін көрсетті.
Алдын алу шаралары
Жеміс ағаштарын жүйелі түрде күтіп кесу инсектицидтің ағаш қанатының ішкі бөлігіне тиімдірек жетуіне жағдай жасайды, сондай-ақ оны күн сәулесіне ашыққа шығарады, ал күн сәулесі жұмыртқалар мен дернәсілдерге зиянды. Ағаш діңінен қабықты сыпырып тастау қуыршақтану үшін қолжетімді орындардың санын азайтады. Көбелек құрттары жеміске еніп, оның ерте пісіп түсуіне себеп болғандықтан, түскен жемістерді ішінде қалғандарын жою үшін алып тастау қажет.
Қалшық пленкалары
Бөлшектік пленкалар – патогендер мен буынтық аяқты зиянкестерден қорғау үшін егістер мен өсімдіктерге шашыруға қолданылатын су өткізбейтін ерітінділер. Бөлшектік пленкалардың көп тараған түрі негізінен каолин топырағынан және адъюванттардан құралған. Бөлшектік пленкалар личинкалар мен көбелектердің қызметін баяулатады. Бөлшектік пленкамен жабылған ағаштарда личинкалардың қозғалу жылдамдығы төмендейді, жеміс іздеу белсенділігі азаяды, жеміске ену қиындалады, сондай-ақ көбелектердің жұмыртқа салу деңгейі де төмендейді.
Меласса тұзақтары
Меласса тұзақтары (сұйылтылған меласса салынған кері шешендер) ересек көбелектерді механикалық бақылаудың қарапайым, төмен құнмен және тиімді әдісі болып табылады. Мелассаның иісі көбелектерді шешендердің ішіне тартады, онда беттік жабысу оларды қозғалыстан тоқтатады. Тұзақтар маусымның басында, жемістер кішкентай болғанда және личинкалар қыстамадан оянғанда қойылады.
Синтетикалық тартымды заттар
Синтетикалық жеміс ұшқыштарының табысты дамуы алма құрттарын бақылауды жақсартуға әкелді. Алма құрттарын синтетикалық алма ұшқыштары, мысалы (Z) 3 гексен-1ол, (Z)3 гексенилбензоат, (Z)3 гексенилгексонат, (±) линалоол және (E,E) α фарнезен, сондай-ақ басқа синтетикалық тартымды заттар, атап айтқанда алмурттың этил (E,Z) 2,4 декадиеноаты және оған сәйкес альдегиді, E,E 2,4 декадиенал қолдану арқылы басқаруға және жоюға болады.
Өсу ингибиторлары мен реттеушілері
Жәндіктерде, әсіресе Lepidoptera тобында, даму кезінде хитиннің синтезденуін болдырмау үшін жәндіктердің өсуін тежегіштер (IGI) және жәндіктердің өсуін реттеушілер (IGR) қолданылады. Хитин – буынтық аяқты жануарлардың экзоскелеті мен саңырауқұлақтардың жасуша қабырғасын құрайтын маңызды компоненттердің бірі. Хитин болмаса, жәндіктер дұрыс дамымайды. Дифлубензурон, гексафлумурон және тефлубензурон сияқты жұмыртқаға қарсы әсер ететін IGI жұмыртқаның дамуына тиімді екені дәлелденді. Феноксикарб – жұмыртқаға қарсы IGR, ал тебуфенозид – дернге қарсы IGR. Флуфеноксурон – IGI, ал метоксифенозид – IGR болып табылады және олар жұмыртқалар мен дернге қарсы өсуді тежеуде бірдей тиімді. IGR-дан басқа, алма бақтарында алма күйесінің популяциясын бақылау үшін қауіпсіздігі жоғары пестицидтер де қолданылады.
Инсектицидтерге төзімділік
Соңғы жылдары инсектицидтерге төзімді штаммдары бар алма құрттары пайда болды. Олар авермектиндерге, бензоилмочевиналарға, бензоилгидразиндерге, неоникатиноидтарға, органофосфаттарға, макроциклді лактондарға, пиретроидтарға төзімді болды. Осы төзімділіктің себебі личинкалардың ферменттік белсенділігінің артуы деп саналады. Төмен генетикалық құрылым және жоғары ген ағыны Еуропалық популяцияларда төзімділіктің жылдам таралуына алып келді. Дегенмен, инсектицидтерге төзімділікпен байланысты фитнес шығындары бар. Пестицидтерге төзімді алма құрттары төзімді емес құрттармен салыстырғанда аз ұрықты, аз өнімді, дамуы баяу, салмағы жеңіл және қысқа өмір сүреді. Бұл оксидаза және глутатион S трансферазаның метаболизмдік тұрғыдан қымбат әрекеттерінің артуынан туындайды деп есептеледі. Оксидаза – тотығу-тотығу реакцияларын катализдейтін фермент. Глутатион S трансферазасы – глютатионды ксенобиотикалық субстраттармен қосып, детоксикация процесін катализдейтін фермент.
Биологиялық бақылау
Бадлинг көбелегі зиянкестерді биологиялық бақылау үшін өте қолайлы кандидат емес, себебі оның личинкалары даму кезеңінің көп бөлігінде жемістің ішінде жақсы қорғалған. Дегенмен, олардың жұмыртқалары Trichogramma егеуқұрттары арқылы биологиялық бақылауға бейім. Егеуқұрттар бадлинг көбелегінің жұмыртқаларына өз жұмыртқаларын шағып, дамитын егеуқұрт личинкалары көбелек эмбрионын жеп қояды. Биологиялық бақылау агенті ретінде тағы бір кандидат – Mastrus ridens, сондай-ақ Mastrus ridibundus деп те аталатын паразиттік егеуқұрт. Бұл егеуқұрт бадлинг көбелегінің личинкаларының жоғары тығыздығына, бадлинг көбелегінің басқа паразиттерімен салыстырғанда қысқа ұрпақ алмасу кезеңіне және әр бір қожайын личинкасына көптеген ұрғашы егеуқұрт тудыруға жағымды жауап береді. Осы 3 қасиет M. ridibundus-тың бадлинг көбелектерін бақылау мүмкіндігін арттырады. Қыстау кезеңіндегі бадлинг көбелектерінің қабықшаларындағы паразиттік деңгей 70%-ға дейін жетеді, бірақ көптеген далалық сынақтар айқын нәтижелер көрсетпеді. M. ridibundus биологиялық бақылау ретінде кең ауқымды басқару стратегиясының бір бөлігі ретінде ұсынылады.