Константин Великий және Христиан дінінің күшеюі

Кіріспе

Рим императоры Ұлы Константиннің (306–337 ж.б.) тұсында христиан діні Рим империясының басым дініне айнала бастады. Тарихшылар Константиннің неліктен христиан дінін қолдағанын әлі де толық анықтай алмайды, ал теологтар мен тарихшылар оның христиан дінінің қай түрін қабылдағаны туралы жиі пікірталас тудырады. Ғалымдар арасында ол анасы Еленаның жас кезінде қабылдаған христиан дінін ұстанды ма, әлде Кесариялық Евсевийдің айтуынша, оны өз дініне келуге ынталандырды ма деген келісім жоқ. Константин өзінің билігінің көп бөлігінде Рим империясын жалғыз император ретінде басқарды. Кейбір ғалымдар оның басты мақсаты – барлық топтардан бірауыздан қолдау мен бағынуға ие болу болды деп санайды, сондықтан ол саяси насихат жүргізу үшін христиан дінін таңдады, себебі бұл дін императорлық культқа ең сәйкес келетін нәрсе деп есептеді. Дегенмен, Константин әулеті тұсында христиан діні империяның барлық аймақтарына таралып, Рим империясының мемлекеттік шіркеу дәуірін бастады. Константин шын ниетпен христиан дініне көшкені ме, әлде бұрынғы нанымдарына адал болғандығы мәселесі тарихшылар арасында әлі де даулы. Оның 312 жылы жасаған ресми түрдегі дінге өтуі тарихшылардың көпшілігі тарапынан мойындалса да, 337 жылы Никомедиялық ариандық епископ Евсевий оны өлім төсегінде ғана крещение рәсімінен өткізді деген мәлімдеме бар; оның нақты себептері әлі де белгісіз және талқыланып жүр. Константиннің Рим империясында христиандарды қудалауды тоқтату туралы шешімі ерте христиандық үшін маңызды кезең болды, оны кейде Шіркеудің жеңісі, Шіркеу тыныштығы немесе Константин өзгерісі деп атайды. 313 жылы Константин мен Лициний христиан құлшылығын қылмыстан босататын Милан жарлығын жариялады. Император Шіркеудің ықпалды демеушісі болды және Шіркеудегі христиан императорының мәртебесіне үлгі орнатты, сондай-ақ православие, христиан әлемі, экуменикалық кеңестер және 380 жылы жарлықпен жарияланған Рим империясының мемлекеттік шіркеуі туралы ұғымдарды қалыптастырды. Ол Шығыс православие шіркеуінде, Шығыс православие шіркеуінде және түрлі Шығыс католик шіркеулерінде христиан монархының үлгісі үшін әулие және апостол ретінде құрметтеледі.

none

During the reign of the Roman Emperor Constantine the Great (306–337 AD), Christianity began to transition to the dominant religion of the Roman Empire. Historians remain uncertain about Constantine's reasons for favoring Christianity, and theologians and historians have often argued about which form of early Christianity he subscribed to. There is no consensus among scholars as to whether he adopted his mother Helena's Christianity in his youth, or, as claimed by Eusebius of Caesarea, encouraged her to convert to the faith he had adopted. Constantine ruled the Roman Empire as sole emperor for much of his reign. Some scholars allege that his main objective was to gain unanimous approval and submission to his authority from all classes, and therefore he chose Christianity to conduct his political propaganda, believing that it was the most appropriate religion that could fit with the imperial cult. Regardless, under the Constantinian dynasty Christianity expanded throughout the empire, launching the era of the state church of the Roman Empire. Whether Constantine sincerely converted to Christianity or remained loyal to paganism is a matter of debate among historians. His formal conversion in 312 is almost universally acknowledged among historians, despite that it was claimed he was baptized only on his deathbed by the Arian bishop Eusebius of Nicomedia in 337; the real reasons behind it remain unknown and are debated also. Constantine's decision to cease the persecution of Christians in the Roman Empire was a turning point for early Christianity, sometimes referred to as the Triumph of the Church, the Peace of the Church or the Constantinian shift. In 313, Constantine and Licinius issued the Edict of Milan decriminalizing Christian worship. The emperor became a great patron of the Church and set a precedent for the position of the Christian emperor within the Church and raised the notions of orthodoxy, Christendom, ecumenical councils, and the state church of the Roman Empire declared by edict in 380. He is revered as a saint and isapostolos in the Eastern Orthodox Church, Oriental Orthodox Church, and various Eastern Catholic Churches for his example as a Christian monarch.

Константинге дейін

Рим империясы атынан христиандарды қуғындаған алғашқы ресми оқиға 64 жылы болды. Рим тарихшысы Тацит жазғандай, император Нерон Римдегі Ұлы өрт үшін христиандарды кінәлауға тырысты. Дін қызметкерлері бұл оқиғаның себептерін түсіндірді. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар рим үкіметінің Нерваның 96 жылы Fiscus Judaicus-ты өзгертуіне дейін христиандар мен яһудилерді ажырата алғанын күмәнданады. Осы өзгерістен кейін яһудилер салық төлесе, христиандар төлемеді. Христиандар екі жарым ғасыр бойы эпизодтық және жергілікті қуғын-сүргінге ұшырады. Императорлық культке қатысудан бас тарту опасыздық деп есептелді және өлім жазасымен қорқытылды. Ең кең таралған ресми қуғын-сүргінді Диоклетиан 303 жылы бастады. Ұлы қуғын-сүргін кезінде император христиандардың ғимараттары мен үйлерін бұйрықпен қиратты, олардың қасиетті кітаптарын жинап өртеп жіберді. Христиандар тұтқындалып, азапталды, мүгедектендірілді, өртеліп, аштықтан өлтірілді және көрермендерді қызықтыру үшін гладиаторлық сайыстарға жіберілді. Ұлы қуғын-сүргін 311 жылы сәуірде тетрархияның аға императоры Галерий христиандарға дінін ұстануға рұхсат беретін төзімділік жарлығын шығарғанда ресми түрде аяқталды, бірақ оларға мүлкін қайтармады. Бұл жарлыққа Батыс империясының цезарі Константин және Шығыс империясының цезарі Лициний де қол қойды. Галерийдің христиандарды қуғындау саясатын өзгертуіне осы екі цезардың ықпалы болған деген болжам бар.

Константиннің дінге айналуы

Константиннің анасы Елена оны христиандыққа таныстырған болуы мүмкін. Дегенмен, ол Милан жарлығын қабылдағаннан кейін ғана өзін христиан деп жариялады. Константин христиандарға жазған хатында өзінің сәттіліктеріне тек Жоғары Құдайдың қорғауы себеп болғанына сенетінін білдірді.

Аполлонның көрінісі

310 жылы Panegyrici Latini жинағында сақталған және Трирде қаланың туған күні мен Константиннің бесжылдық мерекесіне арналған панегирик, императордың Марсель мен Трир арасында саяхат еткен кезде көрген түсін баяндайды. Панегирикші айтады, Аполлон құдайы Викториямен бірге Константинге көрініп, оған 30 жылдық билікті бейнелейтін үш лавр шоғын сыйлаған. Бұл, христиан дінінде Құдайдың нығметімен Константинге берілген билік, «оны ұзақ жылдар бойы патшалық құдіретін арттырып, күшейте түсті». Евсевийдің сөзіне қарағанда, Константин сол түні түс көрген. Максенцийдің жеңіліске ұшырап, қаза табуынан кейін Константин Батыста даусыз император атанды және қалаға салтанатты түрде кіру рәсімін өткізді. Константиннің аркасы, бұрынғы ескерткіштерден алынған, императорлардың түрлі құдайларға құрбандық шалуларын бейнелейтін көптеген рельефтері Константиннің бейнесімен қайта жасалған. Бірақ, Константиннің Юпитерге құрбандық шалған бейнесі жоқ, оның орнына ол Аполлон мен Геркулеске құрбандық шалып жатқаны көрсетілген. Осылайша, ол барлық діндерге, соның ішінде христиан дініне де төзімділік танытқан. Милан жарлығы 311 жылы Галерийдің Сердика жарлығынан асып түсті, ол шіркеудің тартып алынған мүліктерін қайтарды. Бұл жарлық империяны діни құлшылыққа қатысты ресми түрде бейтарап қылды; ол дәстүрлі діндерді тыйымдамады, сонымен қатар христиандықты мемлекеттік дін етпеді, бұл кейінірек 380 жылғы Салоника жарлығымен болды. Дегенмен, Милан жарлығы империяда христиан дінінің беделін көтеріп, мемлекеттің игілігі үшін діни құлшылықтың маңыздылығын қайта растады. Империядағы ықпалды адамдардың көпшілігі, әсіресе жоғары әскери шенеуніктер, христиан дініне өтпеген және әлі де дәстүрлі римдік дінді ұстанған; Константиннің билігі осы топтарды татуластыруға әзір екенін көрсетті. Соғыстан кейін сегіз жыл өткен соң да монеталарда римдік құдайлардың суреттері сақталған.

In 310 a panegyric, preserved in the Panegyrici Latini collection and delivered at Trier for the joint occasion of the city's birthday and Constantine's quinquennalia, recounted a vision apparently seen by the emperor while journeying between Marseille and Trier. The panegyricist recounts that the god Apollo appeared to Constantine in company with Victoria and together presented him with three wreaths representing thirty years of power. bestowed by the hand of God in Christianity on Constantine, "augmenting the sway of his kingdom by long years". According to Eusebius, Constantine also had a dream that same night. Following the battle and the defeat and death of Maxentius, Constantine became the undisputed emperor in the West and performed an adventus, a ceremonial entrance to the city. The Arch of Constantine, for which numerous reliefs from earlier monuments depicting prior emperors sacrificing to various gods were re carved with the face of Constantine, does not have an image of Constantine sacrificing to Jupiter, although he is shown sacrificing to Apollo and to Hercules. thereby granting tolerance to all religions, including Christianity. The Edict of Milan went a step further than the earlier Edict of Serdica by Galerius in 311, returning confiscated Church property. This edict made the empire officially neutral with regard to religious worship; it neither made the traditional religions illegal nor made Christianity the state religion, as occurred later with the Edict of Thessalonica of 380. The Edict of Milan did, however, raise the stock of Christianity within the empire and reaffirmed the importance of religious worship to the welfare of the state. Most influential people in the empire, especially high military officials, had not been converted to Christianity and still participated in traditional Roman religion; Constantine's rule exhibited at least a willingness to appease these factions. Coins minted up to eight years after the battle still bore the images of Roman gods.

Чиркөенің қамқорлығы

Константиннің билікке келуі ерте христиандық үшін шешуші кезең болды. Жеңіске жеткен соң Константин христиан дінін қолдаушы рөлін өз мойнына алды. Ол шіркеуді қаржылай көмектестірді, бірнеше базиликалар салдырды, дін қызметкерлеріне жеңілдіктер берді (мысалы, белгілі бір салықтардан босатылды), христиандарды жоғары лауазымдарға тағайындады, Диоклетианның Ұлы қуғыны кезінде тартып алынған мүлікті қайтарды және шіркеуге жер мен басқа да байлықтар сыйлады. 324-330 жылдары Константин Босфор бұғазының жанындағы Византияда Жаңа Рим қаласын салдырды, ол кейіннен Константинополь деп аталды. "Ескі" Римнен өзгешелігі, бұл қалада ашық түрде христиандық архитектура қолданыла бастады, қала қабырғаларының ішінде шіркеулер орналасты және басқа діндерге тән бұрынғы ғибадатханалар болмады. Алайда, Константин бұл үшін христиан дініне өтпегендерден жаңа қаланың құрылысына төлеуді талап етті. Христиандық жылнамашылардың айтуынша, Константинге "өзінің халқына олардың рәсімдерінен бас тартып, ғибадатханаларын және ондағы бейнелерді жек көруге үйрету қажет болды". Бұл қолдаудың болмауынан ғибадатханалардың жабылуына әкелді, олардың байлығы императорлық қазынаға ағылды; Константин бұл үшін күш қолдануға мұқтаж болған жоқ. Ғасырлар өткен соң жылнамашы Теофан ғибадатханалардың "жойылғанын" қосты, бірақ замандас тарихшылар бұл "рас емес" деп есептеді. Константин білімді адамдарды құрметтеді, ал оның сарайында жасы үлкен, беделді және құрметке лайық адамдар жиналды. Христиан дініне өтпеген Римнің жетекші әулеттерінен шыққан адамдар билік орындарына тағайындалмады, бірақ олар лауазымдарға ие болды; тіпті өмірінің соңына дейін үкіметінің үштен екі бөлігі христиан емес адамдардан тұрды. Константиннің заңдары оның христиандық көзқарасын бекітті және көрсетті. Христиандық нанымдарына орай, айқышқа шегелеу тоқтатылды, бірақ римдік үстемдікті сақтау мақсатында оның орнына асып өлтіру енгізілді. 321 жылдың 7 наурызында, христиандар үшін Мәсіхтің қайта тірілу күні және римдік Күн құдайы Сол Инвиктусқа арналған қасиетті күн болған жексенбі ресми демалыс күні деп жарияланды. Сол күні базарлар жабылды, мемлекеттік мекемелер жұмысын тоқтатты, тек құлдарды босату мақсатында ғана жұмыс істеді. Алайда, жексенбіде ауыл шаруашылығы жұмыстарын істеуге ешқандай шектеу қойылмады, өйткені бұл халықтың көп бөлігінің жұмысы еді. Оның билігінде қабылданған кейбір заңдар тіпті қазіргі заманғы мағынада да адамгершілікке толы болды және төзімділікті қолдады, мүмкін оның христиандығымен шабыттандырылған: тұтқын енді толық қараңғыда ұсталмауы керек, оған ашық ауа мен күндізгі жарық берілуі керек; сотталған адамға аренада өлуге рұқсат етілді, бірақ ол "көктегі әдеміленген" бетіне таңба басылмауы керек, өйткені Құдай адамды өз бейнесінде жаратқан деп есептелді, бірақ тек аяқтарына ғана. 325 жылы қоғамдық жерде гладиаторлық ойындарға тыйым салынды.

The accession of Constantine was a turning point for early Christianity. After his victory, Constantine took over the role of patron of the Christian faith. He supported the Church financially, had a number of basilicas built, granted privileges (e. g., exemption from certain taxes) to clergy, promoted Christians to high ranking offices, returned property confiscated during the Great Persecution of Diocletian, and endowed the church with land and other wealth. Between 324 and 330, Constantine built a new city, New Rome, at Byzantium on the Bosporos, which would be named Constantinople for him. Unlike "old" Rome, the city began to employ overtly Christian architecture, contained churches within the city walls, and had no pre existing temples from other religions. In doing this, however, Constantine required those who had not converted to Christianity to pay for the new city. Christian chroniclers tell that it appeared necessary to Constantine "to teach his subjects to give up their rites and to accustom them to despise their temples and the images contained therein," This led to the closure of temples because of a lack of support, their wealth flowing to the imperial treasure; Constantine did not need to use force to implement this. It was the chronicler Theophanes who added centuries later that temples "were annihilated", but this was considered "not true" by contemporary historians. Constantine respected cultivated persons, and his court was composed of older, respected, and honored men. Men from leading Roman families who declined to convert to Christianity were denied positions of power yet still received appointments; even up to the end of his life, two thirds of his top government were non Christian. Constantine's laws enforced and reflected his Christian attitudes. Crucifixion was abolished for reasons of Christian piety but was replaced with hanging, to demonstrate the preservation of Roman supremacy. On March 7, 321, Sunday, which was sacred to Christians as the day of Christ's resurrection and to the Roman Sun God Sol Invictus, was declared an official day of rest. On that day markets were banned and public offices were closed, except for the purpose of freeing slaves. There were, however, no restrictions on performing farming work on Sundays, which was the work of the great majority of the population. Some laws made during his reign were even humane in the modern sense and supported tolerance, possibly inspired by his Christianity: a prisoner was no longer to be kept in total darkness but must be given the outdoors and daylight; a condemned man was allowed to die in the arena, but he could not be branded on his "heavenly beautified" face, since God was supposed to have made man in his image, but only on the feet. Publicly displayed gladiatorial games were ordered to be eliminated in 325.

Алғашқы христиандық Киелі кітаптар

Евсевийдің айтуынша, 331 жылы Константин оған Константинополь шіркеулері үшін 50 томдық кітапты жеткізуді тапсырған, олар былғарыға оралған және оңай тасымалданатын болу керек еді. Константиннің өмірінде үш-төрт ғана шіркеудің бар екені нақты белгілі, бірақ басқалары жоспарланған немесе салынып біткен болуы мүмкін, солар үшін де кітаптар тапсырылған.

Ғибадатхана құрылысы

Сократ Сколастик айтуынша, Константин Константинопольдегі алғашқы Агия Ирен шіркеуін салуды тапсырды, ол қазір сол жерде орналасқан Юстиниан шіркеуінің орнында болды. Шіркеу, жалпы алғанда, доктринаны анықтауды епископтардың міндеті деп есептеді; императордың рөлі доктринаны күштеп енгізу, ерестіктерді жою және шіркеулік бірлікті сақтау болды. Император өзінің империясында Құдайға дұрыс құлшылық етуді қамтамасыз етті; дұрыс құлшылық (ортодоксия) және доктриналар мен догмалардың мәнін шіркеу анықтады. Константин христиан Құдайына сенуші болғанмен, осы құлшылыққа және Құдайдың кім екеніне қатысты көптеген пікірлер бар екенін білді. 316 жылы Константиннен Солтүстік Африкадағы донатистер тобының дауын шешуді сұрады (олар қуғын-сүргінге ұшыраған епископтарға бағынудан бас тартып, кейіннен өз тобынан басқа барлық епископтарды толығымен бұзылған деп санады). Одан да маңыздысы, 325 жылы ол Никеяның бірінші соборын шақырды, ол тиімді түрде бірінші экуменикалық собор болды (егер Иерусалим соборы осылай жіктелмесе). Никея соборы – христиандардың бүкіл мемлекет үшін ортодоксияны анықтауға жасаған алғашқы маңызды әрекеті. Никеяға дейін барлық бұрынғы шіркеу соборлары тек шіркеудің бір бөлігіне ғана әсер ететін жергілікті немесе аймақтық синодтар болған. Никея соборы негізінен ариандық дауға қатысты. Константин ариандық және тринитарилік топтардың арасында қысылып қалды. Никея соборынан кейін, оның шешімдеріне қарсы, ол Арийді шет елден қайтарды және Александриялық Афанасийді Трирге жер аударды. 337 жылдың мамыр айында өліміне аз уақыт қалғанда, Константин христиан дінін қабылдап, суға шомылдырылған деген қаңтар бар. Осы уақытқа дейін ол ересек өмірінің көп бөлігінде катехумен болған. Ол өлім алдында шомылдырылса, жаны күнәға толып, жұмаққа бара алмай қалады деп сенді. Оны өзінің алыс туысы, Никомедиялық Евсевий немесе Рим папасы Сильвестр I шомылдырды. Бұл туралы католик шіркеуі, копт православие шіркеуі, антиохиялық православие шіркеуі, грек православие шіркеуі, орыс православие шіркеуі, серб православие шіркеуі және көптеген басқа шығыс православие, несториан православие және шығыс православие шіркеулері де куәлік етеді. Евсевий Никомидия императорлық сарайда болған кезде, Шығыс сарайы мен Шығыс шіркеуіндегі маңызды лауазымдар ариандықтар немесе ариандыққа жақын адамдардың қолында болды. Евсевий, қысқа ғана уақытқа күн тұтылудан басқа, Константин мен Констанций II-нің толық сеніміне ие болды және император Юлианның тәрбиешісі болды. Константин қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы және мұрагері Констанций II, император Валент сияқты, ариандық болды.

According to Socrates Scholasticus, Constantine commissioned the construction of the first Church of Hagia Irene in Constantinople, on the site now occupied by the Justinian church of the same name. The Church generally regarded the definition of doctrine as the responsibility of the bishops; the emperor's role was to enforce doctrine, root out heresy, and uphold ecclesiastical unity. The emperor ensured that God was properly worshiped in his empire; what proper worship (orthodoxy) and doctrines and dogma consisted of was for the Church to determine. Constantine had become a worshiper of the Christian God, but he found that there were many opinions on that worship and indeed on who and what that God was. In 316, Constantine was asked to adjudicate in a North African dispute of the Donatist sect (who began by refusing obedience to any bishops who had yielded in any way to persecution, later regarding all bishops but their own sect as utterly contaminated). More significantly, in 325 he summoned the First Council of Nicaea, effectively the first ecumenical council (unless the Council of Jerusalem is so classified). The Council of Nicaea is the first major attempt by Christians to define orthodoxy for the whole state. Until Nicaea, all previous Church councils had been local or regional synods affecting only portions of the Church. Nicaea dealt primarily with the Arian controversy. Constantine was torn between the Arian and Trinitarian camps. After the Nicene council, and against its conclusions, he eventually recalled Arius from exile and banished Athanasius of Alexandria to Trier. Just before his death in May 337, it is claimed that Constantine was baptised into Christianity. Up until this time he had been a catechumen for most of his adult life. He believed that if he waited to get baptized on his death bed he was in less danger of polluting his soul with sin and not getting to heaven. He was baptized by his distant relative Arian Bishop Eusebius of Nicomedia or by Pope Sylvester I which is maintained by the Catholic Church, the Coptic Orthodox Church, the Antiochian Orthodox Church, the Greek Orthodox Church, the Russian Orthodox Church, the Serbian Orthodox Church, upon by many other Eastern Orthodox, Nestorian Orthodox, and Oriental Orthodox Churches. During Eusebius of Nicomedia's time in the imperial court, the Eastern court and the major positions in the Eastern Church were held by Arians or Arian sympathizers. With the exception of a short period of eclipse, Eusebius enjoyed the complete confidence both of Constantine and Constantius II and was the tutor of Emperor Julian the Apostate. After Constantine's death, his son and successor Constantius II was an Arian, as was Emperor Valens.

Басқа діндерді бас тарту

Константиннің Римде дәстүрлі түрде қабылданған діндерге қатысты ұстанымы оның билік ету кезеңінде өзгерді. Шындығында, 325 жылға дейін оның монеталары мен басқа да ресми бейнелері оны Сол Инвиктус пұтқа табынушылығымен байланыстырды. Бастапқыда Константин жаңа ғибадатханалар салуға қолдау көрсетіп, дәстүрлі құрбандықтарға төзімділік танытты;

Лимес шебінен тыс, Евфрат өзенінің шығысында, Риммен үнемі соғысқан Сасани әмірлері көбінесе христиан дініне төзімділік танытты. Константин 324 жылы Шапур II-ге хат жазып, оның билігіндегі христиандарды қорғауға шақырды. Христиан дінінің Рим империясының мемлекеттік діні ретінде орнатылуымен, Персиядағы христиандар Персияның ежелгі жауының одақтастары деп есептелер еді. Анонимді христиандық мәліметтерге сәйкес, Шапур II өзінің генералдарына былай деп жазды:

Константининдік ауысу

Константинийлік ауысу – кейбір ежелгі теологтар мен тарихшылар 4-ші ғасырдағы Константиннің императорлық үкімет пен шіркеуді біріктіру процесінің саяси және теологиялық жақтары мен салдарындарын сипаттау үшін қолданатын термин. Бұл термин меннонит теологы Джон Х. Йодер тарапынан танымал болды. Константинийлік ауысу болды деген мәлімдеме даулы; Питер Лейтхарт 4-ші ғасырда "қысқа, екіұшты "Константиний сәті" болғанын" айтады, бірақ "тұрақты, эпохалық "Константинийлік ауысу" болған жоқ" десе де.