Кіріспе
Хорват усташ саясаткері Миле Будак (30 тамыз 1889 – 7 маусым 1945) – хорват саясаткері және жазушысы, ең белгілісі – 1941-1945 жылдары Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хорватия Тәуелсіз мемлекетін билеген хорват фашистік усташ қозғалысының бас идеологтарының бірі. Ол өз рома және еврей халқына қарсы геноцидтік қырғын науқанын, сондай-ақ серб халқына қарсы қырғын, қуғын-сүргін және дін өзгерту науқанын жүргізді.
Mile Budak (30 August 1889 – 7 June 1945) was a Croatian politician and writer best known as one of the chief ideologists of the Croatian fascist Ustaša movement, which ruled the Independent State of Croatia during World War II in Yugoslavia from 1941–45 and waged a genocidal campaign of extermination against its Roma and Jewish population, and of extermination, expulsion and religious conversion against its Serb population.
Жастар және ерте саяси іс-әрекеттер
Миле Будак Ликадағы Свети-Рок қаласында дүниеге келген, ол кезде бұл аймақ Австро-Венгрия империясының құрамында болған. Ол Сараевода оқыды және Загреб университетінде құқық білімін алды. 1912 жылы Австро-Венгрия билігі оны Хорватияның бандығы Славко Кувайды өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқан деген күдікпен тұтқындады.
Югославия Корольдігі
Будак пен Владко Мачек 6 қаңтар диктатурасы кезінде Марко Хранилович пен Матия Солдиннің сот процесінде адвокаттар болып қызмет етті. 1932 жылдың 7 маусымында Югославия Корольдігіне жақын адамдар жасаған қастандықтан аман қалды. Содан кейін Италияға көшіп, усташтарға қосылып, усташтардың оқу лагеріне командир болды. 1933 жылы «Опанчи дада Видурина» (Видуринаның аяқ киімдері) және 1939 жылы «Расцветана трешня» (Гүл жайнаған вишня ағашы) жарық көрді. Будак туралы замандасы Э. Э. Нот: «Мұнда адам мен өмір сүретін топырағы арасындағы қарым-қатынастың мызғыма, рухани реалистік түсінігін көреміз, ал Миле Будак оны «ошақ» деп бейнелейді» деп жазды. 1938 жылы Загребке оралып, «Хрватски народ» апталық газетін шығара бастады. Газет Хорватия шаруалар партиясын (ХСС) қатты сынап, Хорватияның автономиялық Бановинасы құрылған Цветкович-Мачек келісіміне қарсы болды. 1940 жылы Хорватия Бановинасының билігі газетті тыйым салып, Будак пен тағы 50 усташ мүшесін тұтқындады. Олар алдымен Лепоглава түрмесіне қамалды, кейін Травникке жақын Крущицаға ауыстырылды. 1941 жылдың 31 наурызында Павелич пен Будак Гитлерге бірлескен хат жолдап, одан «Босния мен Герцеговинаны қоса алғанда, бұрынғы хорват аймақтарын қамтитын тәуелсіз хорват мемлекетін құруға Хорватия халқына көмектесуін» сұрады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Хорватия тәуелсіз мемлекет жарияланғанда Будак мемлекеттің бас пропагандисі және Білім мен Дің министрі болды. Осы ретте ол этникалық серб азшылығын күштеп шығару және дін ауыстырудың ресми ұлттық саясат екенін жариялады. Будак усташ режимінің сербтерге, яһудилерге және рома халқына қарсы нәсілдік заңдарына қол қойды. Хорват жазушысы Мирослав Крлежа Будак туралы «қолында пулеметі бар мәдениет министрі» деп сипаттады. Будакқа қатысты айтылған мәлімдемеге сәйкес, усташтердің жоспары «сербтердің бір бөлігін өлтіру, екінші бөлігін көшіру, ал үшінші бөлігін католицизмге өткізіп, оларды хорваттарға айналдыру» болған. Бұл мәлімдеменің шығу тегі белгісіз. Велько Булажичтің сөзіне қарағанда, бұл мәлімдеме 1941 жылдың 22 шілдесінде Госпичте өткен сөйлеуде айтылған. Басқа авторлар оны радиохабарлама арқылы жеткізгенін алға тартады, ал кейбіреулері Дидо Кватерникке жатқызады. Югославия үкіметінің эмиграциядағы есебінде бұл мәлімдеме Андрия Артуковичке байланыстырылған. Сөздің әртүрлі нұсқалары бар, олардың мазмұны сәл өзгеше. Тарихшы Томислав Дулич «осы мәлімдеменің бар екенін және нақты сөздерін растайтын бастапқы дереккөзді табуға тырыстым», бірақ «мұндай мәлімдеме шын мәнінде болды ма, жоқ па, анықтай алмадым» деді. Кейіннен ол Хорватияның нацистік Германиядағы елшісі (1941 жылдың қарашасы – 1943 жылдың сәуірі) және сыртқы істер министрі (1943 жылдың мамыры – 1943 жылдың қарашасы) болды. Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті Аустрияға эвакуацияланғаннан кейін Будак британдық әскери билікке түсті және 1945 жылдың 18 мамырында Титоның партизандық отрядына тапсырылды. 1945 жылдың 6 маусымында Загребтегі әскери сотта (2-ші Югослав армиясының әскери соты) сотталып, сол күні дарға асу жазасына кесілді. Оның өлімі келесі күні, өміріне жасалған қастандықтан тура 13 жыл өткен соң болды. Сот барысында Будак «қорыққан, үнемі жылап, ешқандай қылмыс жасаған жоқпын деп айтқан» деп сипатталды.
Мұра
Соғыстан кейін оның кітаптары Югославияның коммунистік билігімен тыйым салынды. Сондықтан, көптеген хорват ұлтшылдары Будакты хорват әдебиетінің көрнекті тұлғасы деп есептеді, тіпті солшыл Мирослав Крлежадан да жоғары қойды. Ал басқа жерлерде және соңғы кезде Будак "орташа хорват авторы", "ең жақсы жағдайда орташа жазушы", "орташа ерекшелік пен қиялы бар жазушы" немесе әдеби еңбектері "орташа деңгейде және ұзаққа соқпайтын құндылыққа ие" жазушы деп сипатталды. Хорватия тәуелсіздік алғаннан кейін Франьо Тюджман үкіметі бірқатар көшелерге Будак есімін берді. 2004 жылғы тамыз айының мәліметі бойынша, Хорватияда Будак атымен аталған он жеті көше болды. Босния және Герцеговинаның Мостар қаласындағы Алексе Шантич көшесі 1995 жылдан 2022 жылға дейін Будак атымен аталып келді. Загреб архиепископиясы бір кезде қайтыс болған усташа басшысына ескерткіш орнатуға қарсы емес екенін мәлімдеді. 2013 жылы Мемлекеттік басқару министрлігі конституцияға қайшы болғандықтан, барлық осы көшелерді қайта атау жоспарларын жариялады.