Кіріспе

Амхара аймағындағы қала, Эфиопия. Тиграй аймағындағы ауыл.

Дебре Бирхан – Эфиопияның орталық бөлігінде орналасқан қала. Аддис-Абебадан солтүстік-шығысқа қарай 120 шақырым қашықтықта, Эфиопияның 2-бағдарламалық жолында, Амхара аймағының Семен-Шева аймағында орналасқан. Қаланың биіктігі 2840 метр, бұл оны Африкадағы осындай мөлшердегі ең биік қалаға айналдырады. Бұл Эфиопияның ертедегі астанасы болды, кейін Анкобер және Анголаламен бірге Шева патшалығының астаналарының бірі болды. Бүгінде ол Амхара аймағының Солтүстік Шева аймағының әкімшілік орталығы болып табылады.

Шығу тегі

Дебре Бирхан император Зара Якуб аспанда көрінген керемет жарыққа жауап ретінде құрылды. Император бұл 38 күн бұрын еретиктер тобын таспен атқылап өлтіруді Құдай мақұлдағанын көрсететін Құдайдың белгісі деп сеніп, сол жерде шіркеу салуды бұйырды, кейіннен жақын маңдағы кең сарай және Әулие Кириакқа арналған екінші шіркеуді салдырды. Зара Якуб өмірінің соңғы 14 жылының 12-ін Дебре Бирханда өткізді. Тарихшы Ричард Панкхерст бұл шіркеудің құрылған күні ретінде 1456 жылды көрсетеді, аспандағы жарық сол жылы Шевада болуы мүмкін болған Галлей кометасы болды деген ұсыныс айтады, бірақ дәстүрлі күндер (Маггабит айының 10-шы күні, яғни 6 немесе 7 наурыз) кометаның ең жақсы көрінетін күндерімен (13-17 маусым) сәйкес келмейді. Оның ұлы Баида Марям билігінің алғашқы кезеңін Дебре Бирханда өткізгенімен, ақырында Баида Марям тұрақты лагерьде өмір сүрудің қалыптасқан көшпелі дәстүріне қайта оралды. Орданың кетуі осы қаланың халқы мен маңыздылығының төмендеуіне себеп болды. Панкхерст мыңдаған санды құрайтын императорлық орда мен әскердің отын мен азық-түлікке деген қажеттілігі соншалықты ауыр болғандықтан, "олар бір жерде төрт айдан артық тұра алмайтын, ал азық-түлік тапшылығына байланысты 10 жыл ішінде сол жерге қайта орала алмайтын" еді, бұл осы кезеңде кез келген астананың дамуына кедергі келтірді.

16-18 ғасырлар

Дебре Бирхан ірі ауыл болғанымен, 16 ғасырда бірнеше рет еске алынады, алғаш рет император Лебна Денгельдің Ахмад Грагнның шапқышы әскерлеріне қарсы әскер жинаған орталығы ретінде. Амба-Сел шайқасында Лебна Денгельді жеңген соң Ахмад Дебре Бирханда екі рет әскер жинап, оларды Эфиопия аумағына тереңірек жорықтарға бастап шықты. 1535 жылы екінші әскер жиналысында ол жақтастарына: "Құдайға шүкір, Абиссиния бағындырылды. Қалғаны тек Тигрэй, Бегемдер және Годжам. Оларға қарсы жорық жасаймыз ба, әлде осы аймақта бір жыл тұрып, оны бекітеміз бе?" – деп сұрады, сосын оларды Эфиопияның таулы жерлеріне жетектеп барды.

19 ғасыр

Ауыл Асфа Воссен (1775–1808) билігі тұсында қайтадан маңызға ие болды, ол – Шеваның Меридазмахы. Ол мұнда сарай салдырып, уақытын осы қаланың, Анкобердің және Анголаланың арасында бөлісті. Келесі Меридазмахтар Дебре Бирханды айналасындағы жазықтарға аң ауру орны ретінде бағалап, оны атпен серуендеуге пайдаланды. Оның ұлы Сахле Селассие өзінің билігінің басында Абичу Оромо бұрын қиратқан Дебре Бирханды қайта салды және осы астанада Селассие ("Үштік") шіркеуін тұрғызды. 1878 жылғы Вадара шартында Негус Менелик император Иоганн IV-ке бағынып берген кезде, Шева астанасы Личеден Дебре Бирханға көшірілетіні де айтылды. 1880 жылдардағы Дебре Бирхан базары қашырлар мен жылқылар үшін маңызды орын саналды. 1906 жылы император Менелик Селассие шіркеуін қайта салды, онда көптеген қабырға суреттері бар. Дэвид Бакстон Дебре Берханның қайтадан маңызға ие болуы заңды екенін айтады. "Шамалы суық және қолайсыз болса да", – деп жазады ол қала туралы, "ол әрқашан маңызды жолдар тоғысқан орынға қол жеткізудің айқын артықшылығына ие. Кездері Асмара жолын осы оңай өткел арқылы жүргізу қажет болды, өйткені басқа жағындағы өткісіз шатқалдардан аулақтау керек еді".

20 ғасыр

Дебре Берхан 1955 жылы 90 кВт қуаттылықтағы су электр станциясы іске қосылғанда электр қуатын алды. 1965 жылы қалада орнатылған электр қуаты 125 кВА, ал жылдық өндіріс 103 000 кВт·сағатты құрады. 1957 жылғы 26 сәуірде император Хайле Селассие қаладағы Қоғамдық мұғалімдер даярлау мектебін ашты. 1958 жылы ол Эфиопиядағы бірінші дәрежелі 27 қаланың біріне кірді. 1994 жылғы ұлттық халық санағы бойынша Дебре Бирханның жалпы халқы 38 717 адамды құрады, оның ішінде 17 918 ер адам және 20 799 әйел адам болды. Қаладағы бес ірі этникалық топ: амхара (90,12%), оромо (3,94%), тиграй (1,81%), гураге (1,60%) және аргобба (1,20%); қалған этникалық топтар халықтың 1,33% құрады. Халықтың 93,81% амхар тілінде, 3,04% оромо тілінде, ал 1,50% тигринья тілінде сөйлейді; қалған 1,65% басқа негізгі тілдерде сөйлейді. Тұрғындардың көп бөлігі эфиопиялық православие дінін ұстанады, олардың 94,59% осы дінді ұстанады, 4,05% мұсылман, ал 1,02% протестант дінін ұстанады.

Климат

Дебре-Бирхан – Эфиопияның субтропиктік аймағындағы ең суық қалалардың бірі. Қаланың климаты субтропиктік таулы (Кёппен Cwb). Қаланың күндізгі орташа жылдық температурасы 20,7°C, ал түнгісі 8,2°C, жауын-шашын мөлшері 964 мм құрайды.

Жергілікті экономика

Дебре-Бирхан 2-ші Эфиопия тас жолы бойында орналасқан, ол Аддис-Абебаны елдің солтүстігімен байланыстырады. Дебре-Бирхан мен Анкобер арасындағы 42 шақырымдық қиыршық тас жол 2009 жылдың мамыр айында қайта жаңартылды. Эфиопиядағы алғашқы жүн зауыты – Дебре-Бирхан жүн зауыты 1965 жылдың 1 қаңтарында 120 тігіш және 6 тоқыма станогымен өндірісті бастады, оның күндізгі өңдеу қуаты бір тонна жүнді құрады. Алғашқы алты айда зауыт бір сменада 200-ге жуық қызметкермен 7065 көрпе өндірді, олардың 45%-ы әйелдер болды. Дерг үкіметі 1975 жылдың 3 ақпанында Дебре-Бирхан жүн зауытының толығымен мемлекеттік меншікке берілетін 14 тоқыма кәсіпорнының қатарында екенін жариялады. Қазіргі шіркеу 15 ғасырдағы шіркеу орнында салынған, бірақ 1906 жылы император Менелик II-нің бұйрығымен тұрғызылды.