Кіріспе

1980 жылы Италияның Болонья қаласындағы теміржол вокзалында болған террорлық шабуыл

1980 жылғы 2 тамызда Италияның Болонья қаласындағы Болонья Централь теміржол вокзалында болған террорлық шабуыл 85 адамның қаза болуына және 200-ден астам адамның жаралануына әкелді. Неофашистік террористік ұйым Nuclei Armati Rivoluzionari (NAR, Қарулы революциялық ядролар) ұйымының бірнеше мүшесі осы шабуыл үшін сотталды, бірақ ұйым қатысы бар екенін жоққа шығарды.

Оқиғалар

10:25 CEST, күзетсіз қалған чемоданға жасырылған бомба Болонья вокзалындағы кондиционерленген күту залында жарылды, онда тамыздың ыстығынан құтылуға тырысқан көп адам болды. Жарылыс күту залының төбесін құлатып, ғимараттың басым бөлігін қиратты және бірінші платформада тұрған Анкона-Чиассо пойзына тиді. Сол сенбі күні вокзал туристерге толы болды, ал қала мұндай ірі апатқа дайын болған жоқ. Көптеген жаяу жүргіншілер мен саяхатшылар зардап шеккендерге бірінші көмек көрсетіп, қирандылардың астында қалған адамдарды құтқаруға көмектесті. Жаралылардың көптігіне және оларды ауруханаға жеткізуге жеткіліксіз жедел жәрдем көліктері болғандықтан, өрт сөндірушілер автобустарды, жеке көліктерді және таксилерді пайдаланды. Кейбір дәрігерлер мен аурухана қызметкерлері демалыстан ерте оралып, зардап шеккендерге көмектесті, ал жазғы демалысқа жабылып тұрған аурухана бөлімдері жаралыларды қабылдау үшін қайта ашылды. Оқиғадан кейін Болоньяның орталық алаңы – Piazza Maggiore-де үлкен наразылық акциялары өтті. 6 тамызда Сан-Петронио базиликасында жерленген құрбандардың қатысушыларына үкімет өкілдеріне қатысты айқын сын айтылды. Президент Сандро Пертиниге ғана ыстық қошемет көрсетілді, ол оқиға күні сағат 17:30-да тікұшақпен Болоньяға келді және көздерінен жас ағызып: «Менде сөз жоқ, біз Италия тарихындағы ең қылмысты оқиғаға тап болдық» деді. No37 автобусы (зардап шеккендерді тасымалдау үшін пайдаланылған) және сағат (10:25-те тоқтаған) осы трагедияның символына айналды. Бұл шабуыл Италиядағы Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең ауыр қылмыс болды.

Тергеу

Христиан-демократиялық премьер-министр Франческо Коссига бастаған үкімет бұл оқиғаның станцияның жертөлесіндегі ескі қазандықтың кездейсоқ жарылуынан болғанын алғашқыда болжады. Бірақ, көп ұзамай дәлелдер терроризмге нұсқады. 3 тамызда Италия Коммунистік партиясының (ИКП) газеті L'Unità шабуылға неофашистердің жауапты екенін мәлімдеді. Кейіннен Сенаттың арнайы отырысында Коссига да осы шабуылдың артында неофашистер тұрғаны туралы пікірді қолдады: "Солшыл терроризм мемлекеттің өкілдері арқылы мемлекеттің ортасына шабуыл жасайды, ал оңшыл терроризм қырғын сияқты әрекеттерді ұнатады, себебі экстремалды зорлық-зомбылық үрей тудырып, импульсивті реакцияларға әкеледі". Кейіннен бомбаның құрамында жарылғыш заттар болғандығы анықталды: TNT және Composition B қоспасынан, сондай-ақ T4 (азаматтық қолданысқа арналған нитроглицерин).

Жалған мәліметтер

Генерал Пьетро Мусумечи, «Пропаганда Дуэ» (P2) мүшесі, және SISMI-дің Белмонте полиция сержантына Болоньядағы пойызға жарылғыш заттарға толы чемоданды қоюды тапсырды. Чемоданның ішінде екі оңшыл экстремистің, француз және неміс азаматтарының жеке заттары да болды. Мусумечи сондай-ақ «Поездардағы террор» деген тақырыптағы жалған іс қағазын жасады. Ол Роберто Фиоре мен Габриэле Адинольфиге қарсы айғақтарды бұрмалағаны үшін айыпталды, олар Лондонға қашқан «Терза Позиция» ұйымының басшылары еді. «Терза Позиция» басшыларының екеуі де Мусумечидің P2 басшысы Лицио Геллиден назарды аударуға тырысқанын мәлімдеді. Ол 2005 жылдың 15 қыркүйегінде «Banca Unicredito di Roma» банкіне қарулы шабуыл жасағаннан кейін тұтқындалды. Циавардиниге 1980 жылдың 28 мамырында Франческо Эвангелистаны және 1980 жылдың 23 маусымында судья Марио Аматоны өлтіргені үшін айып тағылды. Семерари бір жылдан кейін Каморра тобының қолынан қаза тапты. Алғашқы сот процесі 1987 жылдың 9 наурызында Болоньяда басталды. Массимилиано Фачини, Валерио Фиораванти, Франческа Мамбро, Серджио Пиччафуоко, Роберто Ринани және Паоло Синьорелли кісі өлтіруге айыпталды. Гилберто Каваллини, Фачини, Фиораванти, Эгидио Джулиани, Марчелло Яннилли, Мамбро, Джованни Мелиоли, Пиччафуоко, Роберто Рахо, Ринани және Синьорелли қарулы топ құрды деген айып тағылды. Марко Баллан, Джузеппе Белмонте, Фабио Де Феличе, Стефано Делле Чиаи, Фачини, Лицио Гелли, Маурицио Джорджи, Пьетро Мусумечи, Франческо Пациенца, Синьорелли және Адриано Тильгерге бүлікшіл ұйым құруға қатысқандығы үшін айып тағылды. Белмонте, Гелли, Мусумечи және Пациенца жала жапқандығы үшін айыпталды. 1988 жылдың 11 шілдесінде Фачини, Фиораванти, Мамбро және Пиччафуоко кісі өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Ринани мен Синьорелли ақталды. Каваллини, Фачини, Фиораванти, Джулиани, Мамбро, Пиччафуоко, Ринани және Синьорелли қарулы топ құрды деген айып бойынша сотталды, ал Яннилли, Мелиоли және Рахо ақталды. Баллан, Белмонте, Феличе, Дель Чиаи, Фачини, Гелли, Джорджи, Мусумечи, Пациенца, Синьорелли және Тильгер бүлікшіл ұйымға қатысқандығынан ақталды. Белмонте, Гелли, Мусумечи және Пациенца жала жапқандығы үшін сотталды. Жаңа сот процесі 1993 жылдың 11 қазанында басталды. Массимилиано Фачини, Валерио Фиораванти, Франческа Мамбро және Серджио Пиччафуоко кісі өлтіргені үшін айыпталды, ал Гилберто Каваллини, Массимилиано Фачини, Эгидио Джулиани, Валерио Фиораванти, Франческа Мамбро, Серджио Пиччафуоко және Роберто Ринани қарулы топ құрды деген айып тағылды, сондай-ақ Джузеппе Белмонте, Лицио Гелли, Пьетро Мусумечи және Франческо Пациенца жала жапқандығы үшін айыпталды. 1994 жылдың 16 мамырында Фиораванти, Мамбро және Пиччафуоко өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Фачини ақталды. Каваллини, Фиораванти, Джулиани, Мамбро және Пиччафуоко қарулы топ құрды деген айып бойынша сотталды, ал Фачини мен Ринани ақталды. Белмонте, Гелли, Мусумечи және Пациенца жала жапқандығы үшін сотталды. 1995 жылдың 23 қарашасында Жоғарғы Сот Фиораванти, Мамбро, Гелли, Пациенца, Мусумечи және Белмонте айыптауларын күшінде қалдырып, Пиччафуоко ісі бойынша жаңа сот процесін тағайындады (ол Флоренциядағы апелляциялық сотта 1996 жылдың 18 маусымында ақталды, ал Жоғарғы Сот 1997 жылдың 15 сәуірінде бұл үкімді бекітті). 1998 жылдың сәуір айында Мамбро үй қамауына алынып, күндіз түрмеден шығуға рұқсат берілді. 2000 жылдың маусым айында Массимо Карминати (NAR мүшесі), Ивано Бонгиованни (оңшылдардың жақтасы) және Федериго Мануччи Бенинакаса (SISMI офицері) кедергі келтіргені үшін сотталды. 2001 жылдың желтоқсанында Карминати мен Мануччи Бенинкаса дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ақталды, ал Бонгиованнидің айыптау үкімі күшінде қалды. 2003 жылдың 30 қаңтарында Кассациялық сот Карминати мен Мануччи Бенинказаны ақталды. 2022 жылдың сәуір айында Alfio Bernabei британдық антифашистік «Searchlight» журналында жариялаған мақаласында «1980 жылдың 2 тамызында 85 адамды өлтіріп, 200 адамды жарақаттандырған Болонья теміржол вокзалындағы жарылыс жайлы шындықты іздеуде маңызды қадам ретінде, оңшыл экстремист Паоло Беллини осы қырғынға тікелей қатысқандығы үшін кінәлі деп танылды. Ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Болоньядағы сот отырыстары 2021 жылдың сәуір айында судья Франческо Карузо төрағалығымен, құрбандар отбасылары қауымдастығының атынан бірнеше адвокаттармен басталды. Қазір 69 жастағы Беллини 1975 жылы солшыл жауынгер Альчесте Кампанилені өлтірген «Авангардия Национал» ұйымының мүшесі болған. 1999 жылы ол осы кісі өлтіруді мойындап, мафия басшыларының тапсырысымен бірнеше адамды өлтіргенін айтты. Бірақ ол Болоньядағы жарылысқа қатысқан жоқ екенін жоққа шығарды».

Альтернативті теориялар

Ұзаққа созылған сот процестері мен жалған ізілдердің нәтижесінде шабуылдан кейінгі жылдары бірнеше теориялар ұсынылды. Италияның арнайы қызметтерінің қатысуы туралы болжамдар айтылды. 1999-2006 жылдар аралығында Италиядағы терроризмді зерттеу үшін құрылған парламенттік комиссияның мәжілістері мен, қырғынға жауаптыларды анықтаудағы сәтсіздік, сондай-ақ Митрохин ісін және итальяндық барлау қызметін зерттеуші комиссия барысында, бұрынғы кеңестік блок және Сирия, Ливан, Ливия, Йемен және Ирак сияқты араб елдеріндегі халықаралық террористік желілер мен итальяндық барлау туралы жаңа мәліметтер пайда болды. Палестина басшылығымен Палестинаны азат ету халық фронты мен Италия арасындағы қару-жарақ саудасына байланысты құпия келісімдер, сондай-ақ Италияның терроризмге қарсы арнайы қызметіне қырғыннан үш апта бұрын берілген ескертулер анықталды. Карлос Шакалмен және палестиналықтармен байланысы бар неміс террористік тобының мүшесі Томас Крам, қаза болған күні Болоньяда болды. 2005 жылдың 17 қарашасында Болонья прокуратурасы белгісіз күдіктілерге қарсы іс қозғады (Dossier 7823/2005 RG). 2004 және 2007 жылдарғы БАҚ хабарларына сәйкес, Франческо Коссига Митрохин комиссиясының Энцо Фрагалаға жолдаған хатында палестиналықтардың қатысу мүмкіндігін айтқан. 2005 жылы Карлос Шакал "Митрохин комиссиясы тарихты бұрмалауға тырысады" және "Болоньяға шабуыл жасағандар – ЦРУ мен Моссад, Италияны ҰПҰ-мен байланысы үшін жазалау мақсатында" деді. 2006 жылы Аргентинаның бұрынғы "Үштік А" мүшесі Родольфо Альмирон тұтқындалғаннан кейін испандық адвокат Хосе Анхель Перес Нивас "Альмиронның Стефано Делле Чиае және Аугусто Каучимен бірге 1980 жылы Болонья вокзалындағы жарылысқа қатысқан болуы мүмкін" деп мәлімдеді. 1998 жылы Аргентинаның Жоғарғы соты Каучиді Италияға экстрадициялаудан бас тартты. 2007 жылдың мамыр айында Массимо Спартидің ұлы: "Әкем Болоньядағы тергеу туралы әрдайым жалған айтқан" деді. 2008 жылы BBC берген сұхбатында Италияның бұрынғы президенті Франческо Коссига, қырғынның Италиядағы палестиналық қарсылық топтарының (фашистік оңшыл терроризмнің емес) салдарынан болғанына және Франческа Мамбро мен Валерио Фиоравантитің кінәсіздігіне сенімді екенін қайталады. ҰПҰ әрдайым жауапкершілікті жоққа шығарды. 2011 жылдың 19 тамызында Болонья прокуратурасы екі неміс террорисінің – Томас Крам мен Криста Маргот Фролихтің ісін тергеуді бастады, екеуі де Карлос Шакалдың тобымен байланысты және шабуыл күні Болоньяда болған.

Мұра

Жәбірленушілердің туыстары 1981 жылдың 1 маусымында Болоньяның 1980 жылғы 2 тамыздағы станциясындағы жарылыс туралы хабардарлықты арттыру және сақтау үшін Associazione dei familiari delle vittime della strage alla stazione di Bologna del 2 agosto 1980 ұйымын құрды. Алғашында 44 мүшеден тұратын топ 300-ге дейін өсті. 1983 жылдың 6 сәуірінде Пьяцца Фонтана, Пьяцца делла Лоджия және Италикус Экспресс жарылыстарының құрбандарының қауымдастықтары Милан қаласында қырғын құрбандарының туыстарының одағын (Unione dei Familiari delle Vittime per Stragi) құрды. Болонья және 1980 жылғы 2 тамыздағы Болонья станциясындағы жарылыста қаза тапқандардың туыстарының қауымдастығы жыл сайынғы халықаралық шығармашылық байқауын ұйымдастырады, ол 2 тамыздағы барлық террористік қырғындарды еске алу күнінде Piazza Maggiore алаңында концертпен аяқталады. Станцияның зақымдалған бөлігі көбінесе қайта жаңартылғанмен, жарылыстан зардап шеккен түпнұсқа еден плиткасы өз орнында қалдырылды, ал қайта жаңартылған негізгі қабырғада терең жарық (шыны панельмен жабылған) қалдырылды. Жарылыс станция сағатын оқиғаның уақытында (10:25) тоқтатып тастады. Тоқтаған сағаттың суреттері трагедияның бейнелі символына айналды. Сағат бастапқыда жөнделді, бірақ 1996 жылы билік оны еске алу үшін 10:25-ке бекітуге шешім қабылдады. 2020 жылдың ақпан және шілде айларында итальяндық L'Espresso апталығы Лицио Гелли мен Умберто Ортолани есімді екі адам бомбалаудың террористерін қаржыландырып, кейіннен Федерико Умберто Д'Аматоның қолдауымен қажетті адастыру шараларын жасады деген репортажды жариялады.

Танымал мәдениетте

Роберт Хелленганың 1998 жылғы "Қарғаштың құлауы" романы бомбалаудың соңғы салдарының (құрыстырылған) американдық отбасыға қалай әсер ететінін көрсетеді. Романның басты кейіпкері қылмыскерлерді іздеуге және Болоньядағы өмірге тартылады. Бомбалау Лоран Бинедің "Тілдің жетінші функциясы" кітабындағы бір тараудың тұсынан өтеді. 20-ғасырдың соңындағы париждік зияткерлік және саяси өмірді пародиалайтын 2017 жылғы француз романында екі детектив философ Роланд Барт қаза тапты деп есептейді. Детективтер Умберто Экодан сұхбат алу үшін Болонияға сапар шегеді және шабуылдан мүжілмей қалады.