Кіріспе
1990 жылдардағы итальяндық саяси сыбайлас жемқорлық жанжалы. Mani pulite (ˈmaːni puˈliːte;) – 1990 жылдардың басында Италиядағы саяси сыбайлас жемқорлыққа қатысты жалпыұлттық сот тергеуі. Оның нәтижесінде Бірінші Италия Республикасы құлап, көптеген саяси партиялар таратылды. Кейбір саясаткерлер мен кәсіпкерлер қылмыстары әшкереленгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. Антонио Ди Пьетро тергеуді басқарған басты сот өкілі болды. Әртүрлі мәліметтер бойынша, 5000-ға жуық қоғамдық қайраткер күдікке ілікті. Бір кезде Италия Парламентінің мүшелерінің жартысынан астамы айыптау қағазында болды, ал сыбайлас жемқорлық айыбы бойынша 400-ден астам қалалық және қалалық кеңестер таратылды. 1980 жылдары итальяндық және шетелдік компаниялар ірі мемлекеттік келісімшарттарды алу үшін жыл сайын берген параның жалпы сомасы 4 миллиард АҚШ долларына (6,5 триллион лира) бағаланды. Тергеу барысында ашылған сыбайлас жемқорлық жүйесі «Тангентополи» деп аталды. Бұл термин итальян тіліндегі «tangente» сөзінен шыққан, ол «қайтару» дегенді білдіреді және бұл жағдайда мемлекеттік жұмыстарға байланысты келісімшарттар үшін берілген параларды білдіреді. Грек тіліндегі «polis» сөзі «қала» деген мағынаны білдіреді, сондықтан бұл термин кейде «Пара қаласы» немесе «Кікбек қаласы» деп аударылады. Италияның бұрынғы премьер-министрі Беттино Кракси осы жанжалдың басты тұлғасына айналды және оған тағылған барлық айыптауларды басқа партиялар да жасады деп қорғады. 1994 жылы Тунис, Хаммамет қаласына қашқан Кракси сыбайлас жемқорлық және саяси партияларды қаржыландыру бойынша екі рет сотталды, ал 2000 жылы қайтыс болған кезде тағы төрт ісі қаралып жатты. Италия Коммунистік партиясы (PCI) және оның бұрынғы мүшелерінің бір бөлігі, әсіресе оң қанаты да тергеуге алынды, бірақ ақталды. Бұл оқиғаға байланысты бұқаралық ақпарат құралдарының күшті әсері мен қоғамдық наразылықтың жоғары деңгейі сол кездегі саяси жүйенің құлауына және Екінші Италия Республикасының басталуына әкелді. Христиан-демократиялық партиясы (DC) және Италия Социалистік партиясы (PSI) сияқты тарихи партиялар таратылды, олардың орнына Парламентте жаңадан құрылған партиялар немесе бұрын азшылықта немесе оппозицияда болған партиялар, мысалы, Жасылдар федерациясы (FdV) және Солтүстік лигасы (LN) келді. Режимнің ресми түрде өзгеруі болмаса да, партиялық жүйеде маңызды өзгерістер болды және ұлттық өкілдердің бір бөлігі алмастырылды. Нәтижесінде, 1992 жылғы үкімет құрамына кірген төрт партия да әртүрлі уақытта және әртүрлі жолдармен жойылды: DC, PSI, Италия Демократиялық Социалистік партиясы (PSDI) және Италия Либералдық партиясы (PLI). Демократиялық солшылдар партиясы (PDS), Италия Республикалық партиясы (PRI) және Италия Әлеуметтік қозғалысы (MSI) – тірі қалған ұлттық партиялар. PRI сол кезден бері өз атын сақтап қалған жалғыз партия.
Mani pulite (ˈmaːni puˈliːte; ) was a nationwide judicial investigation into political corruption in Italy held in the early 1990s, resulting in the demise of the First Italian Republic and the disappearance of many political parties. Some politicians and industry leaders committed suicide after their crimes were exposed. Antonio Di Pietro was the main judicial figure in charge of the investigation. In some accounts, as many as 5,000 public figures fell under suspicion. At one point, more than half of the members of the Italian Parliament were under indictment, while more than 400 city and town councils were dissolved because of corruption charges. The estimated value of bribes paid annually in the 1980s by Italian and foreign companies bidding for large government contracts reached US$4 billion (6.5 trillion lire). The corrupt system uncovered by the investigation was referred to as Tangentopoli The term derives from Italian tangente, which means "kickback", and in this context refers to kickbacks given for public works contracts, and Greek polis meaning "city"; it is thus sometimes translated as "Bribesville" or "Kickback City". Former Italian prime minister Bettino Craxi became the main figure of the scandal and defended himself by saying that all parties did what he was accused for; Craxi, who fled to Hammamet, Tunisia, in 1994, was convicted twice for corruption and illicit financing to political parties and had four more trials pending by the time of his death in 2000. The Italian Communist Party (PCI) and some of its former members, mainly of its right wing, were also investigated but were acquitted. The media impact and the climate of public indignation that followed were such as to decree the collapse of the then political system and the beginning of the Second Italian Republic, as historical parties, such as Christian Democracy (DC) and the Italian Socialist Party (PSI) dissolved, being replaced in Parliament in subsequent elections by newly formed parties, or those that had previously been in the minority or opposition, such as the Federation of the Greens (FdV) and Lega Nord (LN). Even without a formal change of regime, there was a profound change in the party system and a turnover of part of its national representatives. Eventually, all four parties in the 1992 government disappeared, at different times in different ways: the DC, the PSI, the Italian Democratic Socialist Party (PSDI), and the Italian Liberal Party (PLI). The Democratic Party of the Left (PDS), the Italian Republican Party (PRI), and the Italian Social Movement (MSI) were the only surviving national parties; the PRI is the only one that maintained its name since.
Марио Чиесаның тұтқындалуы
Тангентополи, осылай аталған оқиға, 1992 жылдың 17 ақпанында басталды. Тергеумен ең көп байланысты болған судья Антонио Ди Пьетро Миландық тазалау фирмасынан пара алған PSI мүшесі Марио Чиезаны қамауға алды. PSI Чиезадан шегініп, партия басшысы Беттино Кракси оны "жаман" деген мағына беретін mariuolo деп атады, оны таза партияның "бір жалғыз бұзылған бөлігі" деп сипаттады. Бұрынғы әріптестерінің осы қарым-қатынасына ашуланған Чиеза оларды сыбайлас жемқорлыққа қатыстыратын ақпарат беруге көшті. Осылайша "Мани пулите" тергеуі басталды; Италия баспасөзінде саяси жемқорлық туралы жаңалықтар тарала бастады. Тангентополи – бұл Милан прокуратурасы сияқты түрлі сот прокуратуралары жүргізген бірнеше сот тергеулеріне жатады, олар саясат пен итальяндық кәсіпкерлікпен байланысты алаяқтық немесе жемқорлық жүйесін ашты.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеуді кеңейту
1992 жылғы Италиядағы жалпы сайлауда ДХК өз коалициялық үкіметінің шағын көпшілігін сақтап, билікті ұстап тұрды, ал солшыл оппозициялық партиялар қолдау алды. Кеңес Одағының құлауынан кейін ИКП бөлініп, оппозицияны көшбасшылықтан айырды. Көптеген дауыс аймақтық ЛН партиясына берілді, ол сол кезде басқа партиялармен одақ құруға құштар болмады. Нәтижесінде Парламент әлсіз және келісімге келтіру қиын болды. 1992 жылдың сәуір айында үкімет пен оппозициядан көптеген өнеркәсіп өкілдері мен саясаткерлер сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар бойынша тұтқындалды. Тергеулер Милан қаласында басталғанмен, көбінесе саясаткерлердің мойындауымен басқа аймақтарға да жылдам тарады. Бұл жағдайдың күшеюіне басты себеп – ірі саясаткерлердің ұсталған қарастырылатын адамдарға қолдау көрсетуден бас тартуы болды; бұл олардың көпшілігін сатқындыққа ұшыратты, және олар көбінесе тағы да көптеген адамдарды кінәлады, ал олар өз кезегінде одан да көп адамды айыптады. 1992 жылдың 2 қыркүйегінде сыбайлас жемқорлықпен айыпталған ПСИ саясаткері Серджио Морони өз-өзіне қол жұмсады, ол қалдырған хатында оның қылмыстары жеке пайдасы үшін емес, партияның мүддесі үшін жасалғанын мәлімдеді.
Ұлттық саясатқа әсер ету
1992 жылдың желтоқсанында өткен жергілікті сайлауда сегіз коммунада (қала) DC партиясы дауыстардың жартысынан астамын жоғалтты. Келесі күні Беттино Кракси жемқорлыққа қатысты ресми айыпталып, PSI партиясының басшылығынан кетті. 1993 жылдың 5 наурызында Джулиано Аматоның (PSI) үкіметі мен оның әділет министрі Джованни Консо (тәуелсіз) пара алуға байланысты бірнеше қылмыстық істерді әкімшілік құқық бұзушылықтармен алмастыруға мүмкіндік беретін жарлықты қабылдауға тырысты. Сол кездегі халық пікіріне сәйкес, бұл көптеген жемқорлық қылмыстарына де-факто кешірім беруге әкелген болар еді. Халықтың наразылығы мен бүкіл ел бойынша митингілер өтіп жатқанда, сол кездегі Италия президенті Оскар Луиджи Скальфаро (DC) жарлыққа қол қоюдан бас тартып, оны конституцияға қайшы деп таныды. Келесі аптада үкімет бақылауындағы энергетикалық компания Eni-ге қатысты 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қаржылық алаяқтық жағдайы анықталды. Айыптаулар, мойындаулар мен түрмеге қамаулар жалғасты. 1993 жылдың 25 наурызында Парламент коммуналық сайлау заңын көпшілдік жүйеге қарай өзгертті. Кейін, 1993 жылдың 18 сәуірінде халық референдумда қолданыстағы пропорционалды сайлау жүйесін жоюды қолдады (тамыз айында аралас пропорционалды сайлау жүйесі енгізілді), бұл Аматоның үш күннен кейін отставкаға кетуіне себеп болды. Жаңа үкімет құруға Парламент тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Италия Банкінің бұрынғы басшысы Карло Азеглио Чиампи (тәуелсіз) үкімет басшысы болып тағайындалды және саяси ықпалсыз техникалық үкімет құрды. Сонымен қатар, Парламент Краксиге қатысты тергеуді тоқтатты, нәтижесінде Франческо Рутелли (FdV) және Винченцо Виско (тәуелсіз) сияқты бірнеше министрлер үш күннен кейін қызметінен кетуге мәжбүр болды. Кусани ісінде бұрынғы үкімет басшысы Арнольдо Форлани (DC) бір сұраққа жауап бергенде: «Мен есімде жоқ» деді. Ол қатты шаршағандықтан ерінінің бойындағы тердің жиналатынын байқамады, және көптеген адамдар бұл бейнені жемқорлыққа толы жүйеге деген халықтың ашуының символы деп санады. Керісінше, Кракси партиясының 93 миллион доллар көлемінде заңсыз қаржы алғанын мойындап, «барлығы солай істеді» деп әрекеттерін қорғады. LN партиясы да сотқа тартылды; хатшысы Умберто Босси және бұрынғы қазынашысы Алессандро Пателли 200 миллион лира көлемінде заңсыз қаржыландыру алғаны үшін айыпталды (сол кезде шамамен 100 000 долларға тең). PCI партиясына пара берілгені туралы мәлімдеме жасалды, бірақ қылмыстың жасалуына кім кінәлі екені анықталмады. PDS партиясының Милан қалалық бөлімдерінің бірқатар мүшелері, әсіресе migliorista қанаты, PCI партиясының мүшелері болған кезеңде жемқорлыққа қатысты айыпталып, бірақ ақталды. Прокурор Антонио Ди Пьетро: «Қылдылық жауапкершілік жеке болып табылады, мен «Партия» деген есімді және «Коммунист» деген тегі бар адамды бұл жерге әкеле алмаймын» деді. Бұл IRI, Enel немесе Eni сияқты маңызды мемлекеттік холдингтердегі жоғары лауазымдарды саяси тұлғаларға немесе, кем дегенде, саяси бағыты анық менеджерлерге беру тәртібін көрсету үшін пайдаланылды. Бұл әдетте төменгі деңгейлерге дейін жалғасып, өндіріс жүйесінің маңызды бөлігін бақылайтын саяси партияларға тәуелді билік орталықтарын құрады. Бос орындар көбінесе үкіметтік партиялар мен ПКИ сияқты оппозициялық партияларға үкіметтегі ықпалына пропорционалды түрде бөлінетін.
Әсері
2020 жылғы зерттеуде "жергілікті саясаткерлер "Таза қолдар" операциясынан зардап шеккен партиялардағы қазіргі биліктегілерге қолдау көрсетуді тоқтатады, бұл осындай муниципалитеттерде үкіметтің мерзімінен бұрын таратылуына себеп болады. Қысқа мерзімде, осы партияларға қатысы бар жергілікті саясаткерлердің қайта сайлану мүмкіндігі төмендеп, партия ауыстыру деңгейі артады. Орта мерзімде "Таза қолдар" операциясы кезінде осы партиялардың әкімдері болған бәсекелестік муниципалитеттерде жемқорлық пен сайлауға қатысу деңгейі төмендегенін анықтадық. Сонымен қатар, партия ауыстыру осы партияларға қатысы бар жергілікті саясаткерлердің орта мерзімді мансаптық өсуіне оң әсер етті".
Қазіргі мәдениетте
2005 жылы суретші Джанни Мотти «Mani pulite» деп аталған, дауға негізделген сабын пішінді туынды жасады. Бұл туынды Сильвио Берлускониден алынған майдан жасалғаны туралы мәлімдеме тарады. Ол Art Basel көрмесінің 36-шы нұсқасында 15 000 еуроға сатылды. 2015 жылы «1992» атты телесериал «Mani pulite» оқиғаларына негізделген.