Кіріспе
АҚШ термині – бірінші кезектегі медициналық көмек көрсететін медициналық маман. Бастапқы медициналық көмек көрсететін дәрігер (PCP) – денсаулық мәселесінің диагнозы белгісіз адамға алғашқы байланыс жасайтын, сондай-ақ себептері, органдары немесе диагнозы бойынша шектелмеген түрлі медициналық жағдайларға үздіксіз күтім көрсететін дәрігер. Бұл термин негізінен АҚШ-та қолданылады. Бұрын АҚШ-та «жалпы тәжірибелі дәрігер» термині қолданылған, бірақ Ұлыбритания және басқа елдерде «жалпы тәжірибелі дәрігер» термині әлі де қолданылады. Медбикелердің PCP ретінде пайда болуымен, PCP термині бірінші кезектегі медициналық көмек көрсететін қызметкерлерді білдіру үшін кеңейтілді. Жалпы тәжірибедегі маңызды элемент – әртүрлі аурулардың эпизодтарын жалғастыратын үзіліссіздік. Жалпы тәжірибелі дәрігермен тұрақты байланыс сағаттан тыс қызметтерге және жедел ауруханаға жату қажеттілігін азайтады. Сонымен қатар, жалпы тәжірибелі дәрігердің күтімінен өлім-жітім көрсеткіші төмендейді. Барлық дәрігерлер алдымен медициналық мектепті (MD, MBBS немесе DO) бітіреді. Медициналық мектепті бітіргендер бастапқы медициналық көмек көрсететін дәрігер болу үшін отбасылық медицина (кейбір елдерде отбасылық тәжірибе немесе жалпы тәжірибе деп те аталады), педиатрия немесе ішкі медицина сияқты бірінші кезектегі медициналық көмек бағдарламаларында аспирантурадан кейінгі білім алады. Кейбір HMO гинекологтарды әйелдерге күтім көрсету үшін PCP ретінде қарастырады және кейбір мамандарға белгілі бір науқастар тобына PCP міндеттерін жүктеуге рұқсат береді, мысалы, астмамен ауыратын адамдарға күтім жасайтын аллергологтар және бүйрек диализіне жататын науқастар үшін PCP ретінде жұмыс істейтін нефрологтар. Жедел жәрдем дәрігерлері кейде бірінші кезектегі медициналық көмек көрсететін дәрігерлер деп есептеледі. Жедел жәрдем дәрігерлері көптеген бірінші кезектегі медициналық көмек жағдайларын қарастырады, бірақ отбасылық дәрігерлерден, педиатрлардан және интернистерден айырмашылығы, олар эпизодтық күтім, жедел араласу, тұрақтандыру және босату немесе толыққанды күтімге бағытталған ауыстыру немесе жолдама беру үшін оқытылады және ұйымдастырылады, созылмалы жағдайларға аз назар аударылып, үздіксіз күтімге шектеулі мүмкіндіктер қарастырылады.
A primary care physician (PCP) is a physician who provides both the first contact for a person with an undiagnosed health concern as well as continuing care of varied medical conditions, not limited by cause, organ system, or diagnosis. The term is primarily used in the United States. In the past, the equivalent term was 'general practitioner' in the US; however in the United Kingdom and other countries the term general practitioner is still used. With the advent of nurses as PCPs, the term PCP has also been expanded to denote primary care providers. A core element in general practice is continuity that bridges episodes of various illnesses. Greater continuity with a general practitioner has been shown to reduce the need for out of hours services and acute hospital admittance. Furthermore, continuity by a general practitioner reduces mortality. All physicians first complete medical school (MD, MBBS, or DO). To become primary care physicians, medical school graduates then undertake a postgraduate training in primary care programs, such as family medicine (also called family practice or general practice in some countries), pediatrics or internal medicine. Some HMOs consider gynecologists as PCPs for the care of women and have allowed certain subspecialists to assume PCP responsibilities for selected patient types, such as allergists caring for people with asthma and nephrologists acting as PCPs for patients on kidney dialysis. Emergency physicians are sometimes counted as primary care physicians. Emergency physicians see many primary care cases, but in contrast to family physicians, pediatricians and internists, they are trained and organized to focus on episodic care, acute intervention, stabilization, and discharge or transfer or referral to definitive care, with less of a focus on chronic conditions and limited provision for continuing care.
Іс-әрекеттің қолданылу аясы
Дәрігердің негізгі медициналық көмек көрсету шеңбері мен біліктілігі, әдетте, жиі кездесетін аурулар мен медициналық жағдайларды қарапайым диагностикалау және емдеуді қамтиды. Диагностикалық тәсілдерге пациенттен қазіргі симптомдар, бұрынғы ауру тарихы және басқа да денсаулық туралы мәліметтерді алу үшін сұрақ қою, одан кейін физикалық тексеру кіреді. Көптеген негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігерлер (ПМКД) қарапайым медициналық тексерулерден оқытылады, мысалы, қан немесе басқа пациент үлгілерінің, электрокардиограмманың немесе рентген суреттерінің нәтижелерін түсіндіру. Күрделірек және уақытты көп талап ететін диагностикалық процедуралар көбінесе мамандарға жолдама арқылы жүзеге асырылады, олар арнайы технологиялық дайындықтан өткен немесе тәжірибесі мол, пациенттер саны көп болғандықтан тәуекелді процедураны пациент үшін қауіпсіз ете алады. Деректерді жинағаннан кейін ПМКД дифференциалдық диагноз қояды және пациент қатысуымен (қажет болған жағдайда) қосымша тексерулер, мамандарға жолдама, дәрі-дәрмектер, терапия, диета немесе өмір салтын өзгерту, пациенттің білімін арттыру және емдеу нәтижелерін бақылау сияқты элементтерді қамтитын жоспар жасайды. Негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігерлер пациенттерге денсаулықты сақтаудың қауіпсіз әдеттері, өзін-өзі күту дағдылары және емдеу опциялары туралы кеңес береді және білім береді, сондай-ақ скринингтік тексерулер мен егулерді жүргізеді. АҚШ-та жақында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігерлердің 45 пайызы пациенттерге басқа практикаға ауысқанда бұл туралы хабарлауға келісімшарт бойынша міндетті емес. Бұл мәселе, әсіресе ауылдық жерлерде кездеседі, онда дәрігерлердің жетіспеуіне байланысты жаңа немесе бәсекелестік практикаларды ашуға тыйым салынуы мүмкін.
Денсаулық сақтау жүйесіндегі рөлі
Негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігер, пациент үшін байланыс жасаудың қарапайымдығы, қолжетімді орналасқан жері, таныс болуы және, ең бастысы, қызмет құны мен басқарылатын медициналық көмек талаптары сияқты факторларға байланысты көбінесе алғашқы болып хабарласатын медицина қызметкері болып табылады. Көптеген елдерде тұрғындар (жергілікті) отбасылық дәрігерге пациент ретінде тіркеледі және басқа кез келген дәрігерге жолдама алу үшін осы дәрігерге жүгінуі керек. Олар "қақпашы" рөлінде әрекет етеді, артық шығынды процедураларға немесе мамандарға қол жеткізуді реттейді. Ең жақсы жағдайда, негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігер пациенттің мүддесін қорғайды, жолдама берген мамандармен бірлесіп жұмыс істейді, ауруханалар немесе оңалту клиникалары сияқты түрлі ұйымдар ұсынатын көмекті үйлестіреді, пациенттің медициналық жазбаларын толық сақтайды және созылмалы ауруларды ұзақ мерзімді басқаруды қамтамасыз етеді. Ұдайы күтім, әсіресе, бірнеше органдық жүйелерді қамтитын және ұзақ емдеу мен бақылауды қажет ететін, мысалы, қант диабеті және гипертония сияқты ауруларға шалдыққан пациенттер үшін өте маңызды.
Ақпаратты тарату
Жалпы білімді мамандарға ақпарат тарату, мамандарға қарағанда қиынрақ. Екі зерттеуде мамандардың FDA препаратты қайтарып алғанға дейін COX-2 препараттарын қабылдауға көбірек бейім екені анықталды. Зерттеулердің бірі былай деді: «Дәрігерлердің жаңа терапиялық заттарды қабылдау үлгісі ретінде COX-2 препараттарын пайдаланғанда, мамандар осы жаңа дәрілерді пайда көруі мүмкін науқастарға жиірек қолданды, сонымен қатар нақты көрсетілімдері жоқ науқастарға да қолдануға көбірек бейім болды».
Саны төмендеп барады
АҚШ-та отбасылық медицинаны оқытатын медицина студенттерінің саны 1997 мен 2005 жылдар аралығында 50%-ға төмендеді. 1998 жылы ішкі медицина резиденттерінің жартысы негізгі медициналық көмек таңдады, бірақ 2006 жылға қарай 80%-дан астамы мамандыққа бағытталды. Миссури-Колумбия университетінің (UMC) және АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің зерттеулері 2025 жылға қарай АҚШ-та 35 000-44 000 ересектерге арналған негізгі медициналық көмек көрсететін дәрігердің жетіспейтінін болжауда. Бұл себептер АҚШ медициналық жүйесіндегі эволюциялық өзгерістерге сәйкес келеді: көрсетілген қызметтердің санына негізделген төлем, сапаға емес; халықтың қартаюы созылмалы денсаулық жағдайларының жиілігі мен күрделілігін арттырады, олардың көпшілігі негізгі медициналық көмек орталықтарында қарастырылады; және өмір салтын өзгерту мен профилактикалық шараларға артық көңіл бөлу, олар көбінесе денсаулық сақтарумен толық қамтылмаған. 2004 жылы АҚШ-тағы мамандардың орташа табысы негізгі медицина дәрігерлерінен екі есе жоғары болды, және бұл айырмашылық үлкендеп келеді. Негізгі медицинамен айналысатын дәрігерлердің қанағаттанбауы стажерлерді осы салаға тартудан тоқтатады; 2007 жылы АҚШ-тың 1177 медицина студентін зерттеу көрсетті, олардың тек 2%-ы ғана жалпы ішкі медицина саласында мансап құруды жоспарлаған, ал шешімдерінде жоғары мамандыққа төленетін жалақыдан гөрі өмір салты маңыздырақ болды. АҚШ-тағы негізгі медициналық көмек көрсету орындарындағы дәрігерлердің саны азайып бара жатқандықтан, шетелден келген медицина бітірушілерге көбірек сенеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) дамыған және дамушы елдерде негізгі медицина дәрігерлеріне және басқа да негізгі медициналық көмек қызметкерлеріне қол жеткізудің нашарлап бара жатқанын анықтады: "Жұмысшылардың саны мен сапасы егу деңгейімен, негізгі медициналық көмек көрсетумен және нәрестелердің, балалардың және аналардың өмір сүруімен тікелей байланысты". "Дәрігерлердің сапасы мен олардың таралу тығыздығы жүрек-қан тамырлары ауруларының жақсы нәтижелерімен байланысты екені көрсетілген". "Денсаулық сақтау жүйесінде (негізгі медициналық көмек) қызметкерлері басқа ресурстарды, мысалы, дәрі-дәрмектерді, вакциналарды және жабдықты тиімді немесе ысырапты қолдану үшін қадағалаушылар мен бағдарлаушылар ретінде жұмыс істейді". "Қазіргі уақытта 57 елде дәрігерлердің, медбикелердің және акушерлердің күрделі тапшылығы бар, бұл жаһандық дефицитпен тең келеді – 2,4 миллион адам". "Көптеген елдерде шектеулі, бірақ қымбат мамандардың біліктілігі жергілікті денсаулық сақтау қажеттіліктеріне толыққанды сәйкес келмейді". "Барлық елдерде қалалық аймақтарда шоғырлану және ауылдық аймақтардағы тапшылықпен сипатталатын дұрыс емес таралу байқалады". "Дамыған елдер болашақта төмен туылу деңгейімен және қарт адамдардың көп санымен бетпе-бет келеді, бұл күтімге үлкен қажеттілігі бар созылмалы және дегенеративті ауруларға әкеледі". "Айырмашылықтардың өсуі кедей аймақтардан денсаулық сақтау қызметкерлерінің ағымына одан да үлкен қысым түсіреді".
"Worker numbers and quality are positively associated with immunization coverage, outreach of primary care, and infant, child and maternal survival." "The quality of doctors and the density of their distribution have been shown to correlate with positive outcomes in cardiovascular diseases." "In health systems, (primary care) workers function as gatekeepers and navigators for the effective, or wasteful, application of all other resources such as drugs, vaccines and supplies." "There are currently 57 countries with critical shortages equivalent to a global deficit of 2.4 million doctors, nurses and midwives." "In many countries, the skills of limited yet expensive professionals are not well matched to the local profile of health needs." " all countries suffer from maldistribution characterized by urban concentration and rural deficits." "Richer countries face a future of low fertility and large populations of elderly people, which will cause a shift towards chronic and degenerative diseases with high care demands." "Growing gaps will exert even greater pressure on the outflow of health workers from poorer regions."
Қамқорлықтың сапасының төмендеуі
Жеті елдегі 6000 жалпы практика дәрігері арасында жүргізілген сауалнама медициналық көмектің сапасына әсер ететін бірнеше сала бойынша айырмашылықтарды көрсетті. Айырмашылықтар көмек құнының тенденцияларымен сәйкес келмеді; АҚШ-тағы жалпы практика дәрігерлері басқа елдердегі әріптестерінен қалып қойды, олар жан басына екі-үш есе көп қаражат жұмсағанына қарамастан. Нидерланды, Германия және Жаңа Зеландияда жұмыс уақытынан кейінгі көмек көрсету мүмкіндігі Канада мен АҚШ-қа қарағанда шамамен екі есе көп, онда пациенттер шұғыл көмек қызметтеріне жүгінуге мәжбүр. Басқа да маңызды айырмашылықтарға пациенттерді келесі кездесулері туралы еске түсіру, емделушілерге тестілеу нәтижелерін беру немесе зиянды дәрілік үйлесімдер туралы ескерту үшін автоматтандырылған жүйелер кіреді. Медициналық көмектің сапасын жақсартуға бағытталған қаржылық ынталандырулар тұрғысынан да жалпы практика дәрігерлері арасында айырмашылықтар байқалды.