Кіріспе
Медицинамен айналысатын маман. Дәрігер, медицина тәжірибешісі (британдық ағылшын тілінде), медицина докторы немесе жай ғана дәрігер – денсаулық сақтау саласының медицинамен айналысатын маманы. Ол ауруларды, жарақаттарды және басқа да физикалық және психикалық кемістіктерді зерттеу, диагностикалау, болжау және емдеу арқылы денсаулықты жақсарту, сақтау немесе қалпына келтірумен шұғылданады. Дәрігерлер өздерінің тәжірибесін белгілі бір аурулар санатына, науқастар тобына және емдеу әдістеріне – мамандықтарға – немесе жеке адамдарға, отбасыларға және қоғамдарға жалпы практика ретінде үздіксіз және жан-жақты медициналық көмек көрсетуге жауапкершілікке алуы мүмкін. Медициналық тәжірибе дұрыс болуы үшін анатомия және физиология сияқты академиялық пәндер туралы терең білім, сондай-ақ аурулар мен оларды емдеудің ғылымы – медицина ғылымы – және оның қолданбалы тәжірибесі – медицина өнері немесе шеберлігі – қажет. Дәрігердің міндеттері мен осы сөздің мағынасы әлемнің әртүрлі елдерінде өзгеше болуы мүмкін. Білім деңгейі мен талаптар әртүрлі, бірақ олардың ортақ қағидалары бар, мысалы, дәрігерлер науқастарға құрмет, мейірімділік және игілікпен қарауы тиіс медициналық этика.
A physician, medical practitioner (British English), medical doctor, or simply doctor is a health professional who practices medicine, which is concerned with promoting, maintaining or restoring health through the study, diagnosis, prognosis and treatment of disease, injury, and other physical and mental impairments. Physicians may focus their practice on certain disease categories, types of patients, and methods of treatment—known as specialities—or they may assume responsibility for the provision of continuing and comprehensive medical care to individuals, families, and communities—known as general practice. Medical practice properly requires both a detailed knowledge of the academic disciplines, such as anatomy and physiology, underlying diseases and their treatment—the science of medicine—and also a decent competence in its applied practice—the art or craft of medicine. Both the role of the physician and the meaning of the word itself vary around the world. Degrees and other qualifications vary widely, but there are some common elements, such as medical ethics requiring that physicians show consideration, compassion, and benevolence for their patients.
Ішкі медицина маманы
Әлем бойынша «дәрігер» термині көбінесе ішкі медицина маманы немесе оның көптеген тармақтарының бірін (әсіресе хирургия маманынан өзгеше) білдіреді. Бұл мағынада дәрігердің емдеуді дәрі-дәрмектер арқылы жүргізуде сараманды екені, хирургтардың жасау процедуралары арқылы емес, түсіндіріледі. Бұл термин ағылшын тілінде кем дегенде тоғыз жүз жылдан бері қолданылып келеді: дәрігерлер мен хирургтар бұрын жеке кәсіптердің өкілдері болып, дәстүрлі түрде бәсекелестер болған. «The Shorter Oxford English Dictionary» үшінші басылымында 1400 жылға дейін сақталған орта ағылшын тілінен алынған мысал келтіріледі: «Уа, Раббым, хирург пен дәрігер арасындағы осы үлкен айырмашылық неге?» Жаңа университеттерде мұндай ғалымды ішкі медицина профессоры деп сипаттаған болар. Осылайша, 16 ғасырда «физика» термині қазіргі ішкі медицинамен шамалас мағынаны білдірген. Қазіргі уақытта АҚШ-та мамандандырылған дәрігер «интернист» деп аталуы мүмкін. 1996 жылы «госпиталист» деген тағы бір термин енгізілді, ол ауруханаларда негізгі немесе толық жұмыс істейтін АҚШ-тың ішкі медицина мамандарын сипаттау үшін қолданылады. Мұндай «госпиталистер» қазір АҚШ-тағы жалпы интернистердің шамамен 19% құрайды, олар Көмемонвелт елдерінде көбінесе жалпы дәрігерлер деп аталады. Хирургтан ерекшеленетін бұл бастапқы қолданыс әлемнің көп бөлігінде, соның ішінде Ұлыбритания және басқа да Көмемонвелт елдерінде (Австралия, Бангладеш, Үндістан, Жаңа Зеландия, Пәкістан, Оңтүстік Африка, Шри-Ланка және Зимбабве), сондай-ақ Бразилия, Гонконг, Индонезия, Жапония, Ирландия және Тайвань сияқты алуан түрлі елдерде кең таралған. Мұндай елдерде «дәрігер» немесе «медицина қызметкері» деген жалпы ағылшын тіліндегі терминдер кеңінен қолданылады, олар медицинамен айналысатын кез келген маманды сипаттайды (американдықтар оны кең мағынада «дәрігер» деп атайды). Көмемонвелт елдерінде педиатрлар мен гериатрлар да пациент жасына қарай емес, органикалық жүйеге қарай маманданған дәрігерлер деп сипатталады.
Дәрігер және хирург
Әлем бойынша «дәрігер және хирург» деген біріктірілген термин жалпы тәжірибелі дәрігерді немесе мамандығына қарамастан кез келген медицина қызметін көрсететін маманды сипаттау үшін қолданылады. Бұл қолданыс дәрігер сөзінің бастапқы мағынасын сақтап, дәрігердің (физиканы тәжірибелеуші) және хирург арасындағы бұрынғы ерекшелікті көрсетеді. АҚШ-тағы мемлекеттік медициналық кеңестер мен Канада провинцияларындағы осыған ұқсас органдар кез келген медицина қызметін көрсететін маманды сипаттау үшін осы терминді пайдалана алады.
Солтүстік Америка
Қазіргі ағылшын тілінде "дәрігер" термині екі негізгі мағынада қолданылады – салыстырмалы түрде кең және тар. Бұл тарихи себептерге байланысты және көбінесе шатасуға әкеледі. Осы мағыналар мен айырмашылықтары төменде түсіндіріледі. АҚШ және Канадада "дәрігер" термині кәсіби медициналық білімі бар барлық медицина қызметкерлерін сипаттайды. 1847 жылы құрылған Америка медициналық қауымдастығы, сондай-ақ 1897 жылы құрылған Америка остеопатиялық қауымдастығы өз мүшелерін сипаттау үшін "дәрігер" терминін пайдаланады. Дегенмен, 1915 жылы құрылған Американдық дәрігерлер колледжі олай істемейді: олар өз атауында "дәрігер" сөзін оның бастапқы мағынасында қолданады.
Америка дәрігерлері
АҚШ-та білім алған дәрігерлердің көп бөлігі медицина докторы дәрежесіне ие және М.Д. инициалдарымен танысады. Аз ғана саны остеопатиялық медицина мектептеріне қатысып, остеопатиялық медицина докторы дәрежесін алып, D.O. инициалдарымен танысады. Медициналық мектептердің әлемдік тізілімінде MD және DO дәрежесін беретін мектептер АҚШ-та орналасқан медициналық оқу орындары ретінде тіркелген. Медициналық мектепті бітіргеннен кейін дәрігерлер таңдаған мамандықтары бойынша ординатураны аяқтайды. Тамырлық мамандықтар үшін ординатурадан кейін феллоушыпты аяқтау қажет. MD және DO дәрігерлері Ұлттық резиденттікке теңестіру бағдарламасына (NRMP) қатысып, лицензия алу үшін барлық медициналық мамандықтар бойынша ACGME аккредиттеуін алған ординатуралар мен феллоушыптарға қатысады. Бүгінгі таңдағы барлық сертификаттау кеңестері дәрігерлерден емделуші мамандығы бойынша негізгі білім мен дағдыларды үнемі меңгергенін емтихан арқылы дәлелдеуді талап етеді. Қайта сертификаттау мерзімі мамандыққа қарай жеті жылдан он жылға дейін өзгереді.
Бастапқы медициналық көмек
Алғашқы медициналық көмек көрсететін дәрігерлер науқастарға аурудың алдын алуға және емделуге болатын кезеңде денсаулық проблемаларын ерте анықтауға көмектеседі. Олар екі түрге бөлінеді: отбасылық медицина дәрігерлері және ішкі медицина дәрігерлері. Отбасылық медицина дәрігерлері кез келген жастағы науқастарды емдеуге дайындалса, ішкі медицина дәрігерлері ересектерге көмек көрсетеді. Отбасылық медицина дәрігерлері күтімнің түрлі салаларында оқытылады, сондықтан оларды жалпы тәжірибелі дәрігерлер деп те атайды. Отбасылық медицина 1960 жылдардағы жалпы тәжірибелі дәрігерлер қозғалысынан туындады, бұл медицинадағы арнайы маманданудың дәрігер-науқас қарым-қатынасына және күтімнің үздіксіздігіне төндіретін қауіпке жауап ретінде болды.
Подиатрия
Америка Құрама Штаттарында Американдық подиатриялық медициналық қауымдастық (АПМА) подиатрларды аяқ, тобық және аяқтың байланысты құрылымдарын емдейтін дәрігерлер мен хирургтар деп анықтайды. Подиатрлар подиатриялық медицина докторы (ДПМ) дәрежесімен оқытылады. Алайда, Америка медицина қауымдастығы (АМА) дәрігерді «медицина докторы немесе остеопатия докторы дәрежесіне ие адам» деп анықтауды жақтады. АҚШ-та подиатрлар ДПМ дәрежесін алғаннан кейін 3-4 жылдық подиатрия ординатурасын аяқтауы тиіс. Ординатурадан кейін пластикалық хирургия, аяқ және тобықтың реконструктивтік хирургиясы, спорттық медицина және жараларды емдеу салаларында бір-екі жылдық феллоушып бағдарламалары қолжетімді. Подиатрия ординатурасы және/немесе феллоушыптары ACGME аккредиттеуінен өтпейді. Подиатриялық тәжірибенің жалпы көлемі штаттан штатқа өзгереді және MD немесе DO дәрежесі бар дәрігерлердікінен өзгеше. DPM сонымен қатар бір канадалық университетте, атап айтқанда, Université du Québec à Trois Rivières-те бар; студенттер әдетте кәсіби дәрежесін алудан бұрын Нью-Йоркте тағылымдамадан өтуі керек. Медициналық мектептердің әлемдік тізілімінде АҚШ немесе Канаданың подиатриялық медицина мектептері медициналық мектептер ретінде тізімделмеген, тек АҚШ-тың MD, DO және Канаданың MD бағдарламалары тиісті аймақтар үшін медициналық мектептер ретінде тізімделген.
Жедел жетіспеушілік
Дамушы елдердің көпшілігінде дәрігерлердің жетіспеушілігі мәселесі бар. 2015 жылы Америка медицина колледждері қауымдастығы 2025 жылға қарай АҚШ-та 90 мыңға дейін дәрігер тапшылығы туындауы мүмкін екенін ескертті.
Альтернативтік медицина
Қазіргі заманғы биомедицина өзінің ежелгі дін мен сиқырға байланысты тамырларынан алыстағанымен, дәстүрлі медицина мен балама медицинаның көптеген түрлері әртүрлі нысандарда витализмді жақтауды жалғастырып келеді: "Тіршілік өз құпия қасиеттерін сақтап тұрғанда, осы қасиеттерге негізделген ғылымдар мен емдеулер болуы мүмкін еді". АҚШ-тың Қосымша және баламалы медицина ұлттық орталығы (NCCAM) қосымша және баламалы медицина терапияларын бес санатқа немесе салаға бөледі, оларға мыналар кіреді: баламалы медициналық жүйелер, яғни емдеу мен тәжірибенің толық жүйелері; сана-сезімнің дене функциялары мен симптомдарға әсерін күшейтуге арналған сана-сезімдік араласулар немесе әдістер; дәрілік өсімдіктерді қоса алғанда, биологиялық негізделген жүйелер; және мануалды және денеге бағытталған әдістер, мысалы, хиропрактика және массаж терапиясы. Биомедицинадан өзгешеленетін осы баламалы дәстүрлерді қарастырғанда (жоғарыда қараңыз), медициналық антропологтар денсаулық пен ауру туралы ойлаудың барлық жолдарында маңызды мәдени мазмұн бар екенін, соның ішінде дәстүрлі батыс медицинасы да осыған жататынын атап көрсетеді. Аюрведа, Унани медицинасы және гомеопатия – баламалы медицинаның танымал түрлері.
Дәрігерлердің өз денсаулығы
Кейбір сарапшылар дәрігерлердің денсаулық мәселелерінде жалпы халыққа үлгі болуға міндетті деп санайды, мысалы, темекі шегуден бас тарту арқылы. Шындығында, көптеген батыс елдерінде дәрігерлердің арасында темекі шегетіндердің саны аз, және олардың кәсіби білімі олардың денсаулығы мен өмір салтына оң әсер етеді. Ер адам дәрігерлерге жасалған зерттеуге сәйкес, дәрігерлердің өмір сүру ұзақтығы заңгерлерге және басқа да жоғары білімді мамандарға қарағанда жоғары (ақ нәсілділер үшін 73 жас, қара нәсілділер үшін 69 жас). Дәрігерлерде жалпы халыққа қарағанда өлімге себеп болатын аз мүмкіндік бар: тыныс алу жүйесінің аурулары (пневмония, пневмокониоз, ХОББ, бірақ эмфизема және басқа да созылмалы тыныс жолдарының бұзылулары), алкогольге байланысты өлім, ректосигмоид және анальдық қатерлі ісіктер, бактериялық инфекциялар. Дәрігерлер арасында өлімнің себептері көбірек болып табылады, оларға дәрігерлердің өзіне қол жұмсауы және дене жарақаттары, есірткіге байланысты өлім, жол-көлік оқиғалары, ми қан тамырларының және ишемиялық жүрек аурулары жатады.
Білім беру және оқыту
Медициналық білім беру және дәрігерлердің мансаптық жолдары әлемде кеңінен әртүрлі.
Барлық дәрігерлер
Барлық дамыған елдерде медициналық білім беру бағдарламалары жоғары білім берудің кезеңінде, университеттерге қарасты медициналық училищенің курстарында жүзеге асырылады. Әр елдің заңнамасына және университеттерге байланысты, оқуға түсу орта мектептен тікелей немесе алдын ала бакалавриат білімімен болуы мүмкін. Бірінші жағдайда оқуды аяқтауға әдетте бес-алты жыл уақыт кетеді. Алдын ала бакалавриат білімі (әдетте үш немесе төрт жылдық диплом, көбінесе ғылым саласында) талап етілетін бағдарламалар әдетте төрт немесе бес жылға созылады. Осылайша, медициналық мамандық бойынша негізгі білім алуға бес жылдан сегіз жылға дейін уақыт жұмсалуы мүмкін, бұл елдің заңнамасына және университеттерге байланысты. Медициналық училищені бітірген жаңа мамандар толық тіркеуге қол жеткізу үшін, әдетте бір немесе екі жылдық тәжірибелік жұмыстан өтуі керек. Бұл "интернаттура", Ұлыбританиядағы "негізгі" жылдар немесе "шартты тіркеу" деп аталуы мүмкін. Кейбір елдер, АҚШ сияқты, тәжірибелік жұмысқа тұру үшін резиденттура талап етеді. Медициналық мамандар бітірген университетіне сәйкес медициналық дипломды алады. Бұл диплом дәрігерге сол елдің, кейде бірнеше елдің заңдарына сәйкес лицензия алуға немесе тіркелуге құқық береді, бұл тәжірибелік жұмыс немесе шартты тіркеу талаптарына бағынышты.
Ішкі медицина мамандары
Арнайы оқыту бастауыш деңгейдегі оқыту аяқталғаннан кейін немесе тіпті одан бұрын басталады. Басқа елдерде жас дәрігерлер мамандыққа кіріспес бұрын бір немесе бірнеше жыл бойы жалпы білімді (мамандандырылмаған) оқытудан өтуі керек. Сондықтан, заңнамаға байланысты, дәрігер-маман (интернатор) медициналық білімнің негізгі сатысын бастағаннан кейін он екі жыл немесе одан да көп уақыттан кейін ғана маман ретінде мойындалады – медициналық білімнің негізгі біліктілігін алу үшін университеттің бес-сегіз жылы және маман болу үшін тағы тоғыз жылға дейін.
Реттеу
Көптеген юрисдикцияларда дәрігерлерге (сөздің екі мағынасында да) практика жүргізу үшін мемлекеттік рұқсат қажет. Мұндай рұқсаттың мақсаты – халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ медициналық көмек көбінесе ұлттық үкіметтермен субсидияланатындықтан, мемлекеттік шығындарды қорғау. Мысалы, Сингапурда дәрігерлер хат-хабарларда немесе визиткаларда өз біліктіліктерін, тіпті негізгі (мысалы, бакалавр деңгейі) білімімен шектелген болса да, "Dr" атағымен көрсетуі жиі кездеседі. Ал Германия сияқты елдерде академиялық докторлық дәрежесіне ие болған дәрігерлер ғана өздерін "дәрігер" деп атауға құқылы. Алайда, Еуропалық Ғылыми Кеңесі Германияның медициналық докторлық дәрежесінің PhD зерттеу дәрежесінің халықаралық стандарттарына сай емес екенін мәлімдеді.
Барлық дәрігерлер
Ағылшын тілді елдерде бұл процесс АҚШ-та лицензия беру, ал Ұлыбританияда, басқа да Ұлт Достастығы елдерінде және Ирландияда тіркеу ретінде белгілі. Басқа жерлерде қолданылатын синонимдер: Испанияда colegiación, Жапонияда ishi menkyo, Норвегияда autorisasjon, Германияда Approbation және Грецияда. Франция, Италия және Португалияда медициналық тәжірибе жасау үшін азаматтық дәрігерлер Дәрігерлер орденінің мүшесі болуы тиіс. Кейбір елдерде, соның ішінде Ұлыбритания мен Ирландияда, кәсіп көбінесе өзін-өзі реттейді, ал үкімет реттеуші органның құзыретін бекітеді. Бұған ең танымал мысал – Ұлыбританияның Бас медициналық кеңесі. Барлық елдерде медициналық қателіктер немесе өрескел бұзушылықтар болған жағдайда реттеуші органдар тәжірибе жасауға рұқсатты жоққа шығарады. Ірі ағылшын тілді федерацияларда (АҚШ, Канада, Австралия) медициналық тәжірибешілерді лицензиялау немесе тіркеу штаттық немесе провинциялық деңгейде жүзеге асырылады, ал Жаңа Зеландияда – ұлттық деңгейде. Австралия штаттарында көбінесе «Медициналық кеңес» болады, ол көптеген штаттарда Австралияның денсаулық сақтауды реттеу агенттігі (AHPRA)мен алмастырылды, ал Канада провинцияларында әдетте «Дәрігерлер мен хирургтар колледжі» бар. АҚШ-тың барлық штаттарында әдетте «Медициналық кеңес» деп аталатын агенттік бар, бірақ «Медицина кеңесі», «Медициналық сарапшылар кеңесі», «Медициналық лицензия беру кеңесі», «Шипалау өнері кеңесі» немесе басқа да вариациялар да кездеседі. Бірінші кәсіби мектепті бітіргеннен кейін, АҚШ-та тәжірибе жасағысы келетін дәрігерлер әдетте медицина докторы үшін USMLE сияқты стандартталған емтихандар тапсырады.
Ішкі медицина мамандары
Көптеген елдерде медицинаның барлық салалары бойынша, ішкі медицинаны қоса алғанда, мамандардың біліктілігін ресми мойындаудың әлдебір жолы бар. Кейде мұның мақсаты қауіпті емдеулерді шектеу арқылы халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Мамандарды реттеудің басқа себептері ауруханаларда жұмысқа қабылдау үшін мойындаудың стандартына қол жеткізу, сондай-ақ мамандандырылған қызметтері үшін жоғары сақтандыру төлемдерін алуға болатын дәрігерлерді шектеу болуы мүмкін.
Орындауды және кәсібилікті қадағалау
Медициналық қателіктер, есірткілерді теріс пайдалану және дәрігерлердің кәсіби мінез-құлқындағы басқа да мәселелер бүкіл әлемде кеңінен талқыланды, әсіресе 2000 жылғы пациенттер қауіпсіздігі қозғалысын бастаған деп саналатын маңызды есептен кейін. 2006 жылға қарай АҚШ-та өнімділікті жүйелі түрде бақылайтын ұйымдар шектеулі болды. АҚШ-та ардагерлер істері департаменті ғана дәрігерлерді кездейсоқ есірткіге тексеруден өткізеді, бұл қоғамдық қауіпсіздікке маңызды әсер ететін басқа да мамандықтардағы есірткіге тексеру шараларынан өзгеше. АҚШ штаттарының лицензиялау органдары дәрігерлердің біліктілігін сақтау үшін үздіксіз білім беруге сенеді. Ұлттық тәжірибешілер деректер банкі, Медициналық кеңестер федерациясының тәртіптік есебі және Америка медициналық қауымдастығының дәрігерлік профиль қызметін пайдалану арқылы 67 штаттың медициналық кеңестері лицензияланған дәрігерге қатысты болған жағымсыз жағдайлар мен тәртіптік шаралар туралы ақпаратты жүйелі түрде ұсынады. Бұл басқа штаттардың медициналық кеңестеріне, егер дәрігерде лицензия болса немесе лицензия алуға үміткер болса, тиісті хабарлама жіберілуін қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде түзету шаралары мен өзара іс-қимылдар қолданылуы мүмкін. 2009 жылға қарай Еуропадағы денсаулық сақтау жүйелері әртүрлі ұлттық заңдармен реттеледі және АҚШ-тағы сияқты аймақтық ерекшеліктерге де байланысты өзгеріп отыруы мүмкін.