Құпия христиандық дәстүрі

Кіріспе

Христиан дінін жасырын ұстану

Крипто-христиандық – бұл христиандыққа құпия түрде сену, ал ашық түрде басқа дінді ұстану; осылайша дін таңдауын жасыратын адамдар "крипто-христиандар" деп аталады. Христиандар қудаланған немесе христиан діні тыйым салынған жерлерде және уақыттарда крипто-христиандық кездескен.

Тарих

Түрлі уақыт кезеңдері мен жерлерде ірі криптохристиандық топтар мен құпия қозғалыстар кездескен. Мұндай жағдай әдетте зорлық-зомбылық немесе заңдық шараларға қатысты қорқытуларға жауап ретінде туындаған.

Рим империясы

Құпиялық – Жаңа Келісімде, әсіресе Марқ Ізгі хабарында кездесетін тақырып. Ізгі хабарларға сәйкес, Иса белгілі бір уақытқа дейін өзінің миссиясын немесе мессиялық өкілі екенін жасырып отырды және ол шәкірттеріне де солай етуді бұйырды, мысалы, Марқ 9:9-да, «Иса оларға көргендері туралы ешкімге айтпауға» бұйырды. Бұл мотив «мессиялық құпия» деп аталады және әртүрлі жолдармен түсіндіріледі. Бір түсініктемеге сәйкес, Иса Риммен бірден қақтығысқа түсуден аулақ болғысы келген, өйткені Рим әкімі Понти Пилат өзін Мәсіх деп атаған танымал басшының бар екендігіне төзбейтін. Сонымен қатар, тарихи және теологиялық құндылығы аралас теологиялық түсіндірмелер де бар. Жаңа Келісімнің ғалымы Барт Эрман Исаның «Яһудилердің Патшасы» деп жариялағандықтан өлім жазасына кесілгенін айтады. Бұл сөздің діни мағынасы бар («Мессия» – бұл бастапқыда уақытша билігі бар адамға берілген атау, билігі патша билігіне ұқсас), теологиялық немесе саяси тұрғыдан қарағанда, және бұл атаудың мағынасы Рим билігі тарапынан қате түсінілген болуы мүмкін. Рим империясында христиан шіркеуінің алғашқы даму кезеңінде оның мүшелері өз сенімдерін жасырын түрде сақтауға мәжбүр болды. Траянның билігі кезінде христиандарға екі таңдау ұсынылды: олар өз сенімінен бас тарта алады, яғни өмір сүруге рұқсат алады, немесе сенімінен бас тартпайды, яғни шейіт ретінде өлімге кесіледі. Криптохристиандық термині қуғын-сүргіннен қашу үшін христиандық сенімдерін жасырып жүрген шіркеу халқының сол бөлігін білдіруі мүмкін. Керісінше, көптеген христиандар, соның ішінде Поликарп, өз сенімдерін сақтап қалуды және қуғын-сүргінге ұшырауды жөн көрді, өйткені христиандық ілім христиандарға басқа дінді ашық мойындауға рұқсат бермейді, тіпті олар оған қарсы пікірлері болса да, бұл мұсылманның тақия практикасынан және еврейлердің осы мәселедегі пікірлерінен қатаңрақ болды, бірақ көптеген адамдар әлсіздіктен осылай істеді. Барлық империя тұрғындарына белгілі бір күнге дейін (күн орнына және бұйрық орындалу мерзімі әр жерде әртүрлі болуы мүмкін) өздерінің қауымдастығының биліктері алдында «империяның қауіпсіздігі үшін» құрбандық шалу талап етілді. Құрбандық шалғанда олар бұйрық орындалғанын растайтын куәлік (либелла) алды.

Secrecy is a motif which is found in the New Testament, particularly in Mark's Gospel. According to the Gospels, Jesus was concealing his mission or his messianic identity until a certain time, and he ordered his disciples to do the same, for e. g. in Mark 9:9, after the Transfiguration "Jesus gave them orders not to tell anyone what they had seen". This motif has been called "the messianic secret" and it has been interpreted in different ways. According to one interpretation, the historical Jesus wanted to avoid the immediate occurrence of a confrontation with Rome, because the Roman governor Pontius Pilate would not have tolerated the existence of a popular leader who would have referred to himself as the Messiah. There are also theological interpretations, of mixed historical and theological value. The New Testament scholar Bart Ehrman argues that Jesus was executed based on the claim that he was the "King of the Jews" a claim which probably had a religious meaning ("Messiah" was a title which was originally given to a person who had temporary power, power which is akin to the power of a king), theologically or politically, and the meaning of this title was possibly misunderstood by the Roman authorities. During the initial development of the Christian Church in the Roman Empire, its members were frequently forced to practice their faith in secrecy. The official policy under Trajan forced Christians to make a choice: they could choose to recant their faith, which meant that they would be allowed to live, or they could choose not to recant their faith, which meant that they would be executed as martyrs. The term crypto Christianity can be applied to that segment of the church population which concealed its Christian beliefs as a means to avoid persecution. In contrast, many Christians, including Polycarp, chose to retain their beliefs and suffer persecution, due to the fact that Christian doctrine did not allow Christians to publicly profess another religion, even if they held a mental reservation against it, which made it stricter than the Muslim practice of taqiyya and Jewish opinions on the matter, but many did so out of weakness:

text=All the inhabitants of the empire were required to sacrifice before the magistrates of their community 'for the safety of the empire' by a certain day (the date would vary from place to place and the order may have been that the sacrifice had to be completed within a specified period after a community received the edict). When they sacrificed they would obtain a certificate (libellus) recording the fact that they had complied with the order.

Жапония

Христиан діні 1550 жылы Франциск Ксавьер киелісі арқылы Жапонияның феодалдық дәуірінде енгізілді. Бастапқыда христиан діні шогунның билігіне қатерлі деп есептелді. 1643 жылы христиан дініне тыйым салынды, барлық шіркеулер бұзылды, белгілі христиандардың барлығы азапталды және олар буддизмге өтуге мәжбүр болды, әйтпесе өлім жазасына кесілді, ал христиандық әсердің барлық белгілері жүйелі түрде жойылды. Тыйым 1858 жылға дейін күшінде болды. Осы кезеңде, адал жандар "какуре киришитан" яки "жасырын христиандар" деп аталатын криптохристиандық топқа жасырын өтті. Буддистік суреттерге ұқсату үшін осы екі ғасырдың ішінде шеберлікпен жасалған криптохристиандық айқыштар мен қабірлерді бүгінге дейін Шимабара түбегінде, Амакуса аралдарында және Кагосиманың оңтүстігінде кездестіруге болады. Шүсаку Эндоның "Үнсіздік" романы шіркеудің қудалану кезеңімен байланысты жапон католик қауымдастықтарының ауызша тарихына негізделген.

Таяу Шығыс

Алғашқы бірнеше ғасырларда христиан діні Жерорта теңізі аймағында жылдам тарады, Мысыр мен Сирия діннің ерекше маңызды орталықтарына айналды. Рим империясы 5-ші және 7-ші ғасырлар аралығында күйрегенімен, христиан діні Шығыс Жерорта теңізі аймағында одан да тереңдей түсті. 7-ші ғасырда Рашид халифаты қазіргі Таяу Шығысты басып алды. Бастапқыда христиан дініне төзімділік көрсетілді, бірақ мұсылмандарға жеңілдіктер берілді. Алайда, мұсылман болып саналатын адамнан көбінесе тек Құдайға сенуі және Мұхаммедті оның пайғамбары деп мойындауы талап етілді. Осының салдарынан көптеген мысырлықтар, сириялықтар және аймақтағы басқа да адамдар ислам дінін қабылдап, іштей христиандық амалдарды сақтады. Фатимид халифасы Әл-Хаким билікке келген кезде христиандарға қысым күшейді, сондықтан христиандық (және яһудилік) амалдар жасырын орындалатын болды. 11-ші ғасырда Мысырда, ал 12-ші ғасырда Мароккода әлмохадтардың тұсында құпия қоғамдар пайда болды. Таяу Шығыста 19-шы ғасырға дейін көптеген жасырын христиандық қоғамдар өмір сүрді, себебі мұсылман билігі дін ауысқандардан минималды талаптарды орындауға төзімділік танытты. 19-шы ғасырдың соңынан бастап, жаңа Таяу Шығыс мемлекеттерінде ұлтшылдық көтерілісіне байланысты көптеген құпия діни топтар жоғалып кетті.

Кеңес Одағы мен Варшава келісімінің

Суық соғыс кезінде Кеңес ықпалындағы аймақта көптеген христиан қауымдары "Катакомба шіркеулері" деп аталатын жер астында жасырынуға мәжбүр болды. 1990 жылдары Варшава келісімінің тарауы мен Кеңес дәуірінің аяқталуынан кейін, осы топтардың бір бөлігі ресми, жер бетіндегі шіркеулерге қайта қосылды, бірақ қалғандары тәуелсіздіктерін сақтап, ресми шіркеулердің бұрынғы Кеңес үкіметтерімен ынтымақтастығынан өмір бойы айырылғанына сенді.

Қытай Халық Республикасы

Қытай үй шіркеулері – Қытай Халық Республикасындағы ресми үкіметтік діни ұйымдардан – протестанттар үшін Үш Өзіндік Патриоттық Қозғалысы (TSPM) және Қытай Христиан Кеңесі (CCC), католиктер үшін Қытай Патриоттық Католик Қауымдастығынан тәуелсіз қызмет ететін тіркелмеген христиан шіркеулері.

Мәсіхшілер арасындағы істер

Христиандық емес қоғамда өз сенімін жасырын түрде сақтайтын христиандарға қоса, протестанттық немесе протестанттық үстемдік құрған аймақтар мен Шығыс православие елдерінде жасырын католиктердің де кездесулері болды. Мысалы, Англияда 1558 жылдан бастап католицизмге тыйым салынды және жеке католиктер заңды түрде қуғынға ұшырады. Бұл, әсіресе Ирландияда қарсылық білдіруге (Recusancy) ықпал етті. Сол сияқты, католицизм Ресей империясында Шығыс православиесінің пайдасына, ал Скандинавияда лютерандық діннің пайдасына басылды. Жасырын протестанттар кейде католиктердің аумағында да дін танытқан. Жаңа заманның басында, бұл Нант жарлығы күшін жойғаннан кейін француз гугеноттары үшін де осылай болды. Соңғы кезде Эритреядағы, христиан басымдығы бар елдегі протестанттар халықтың шамамен 2% құрайды және биліктің қуғын-сүргіні мен азаптауынан сақтану үшін көбінесе жасырын түрде дін танытады. Бұрынғыдан бері, Балқан және Шығыс Еуропадағы Шығыс православиелік халықтар, орта ғасырлардан бастап жаңа заманға дейінгі кезеңде Венеция Республикасы, Австро-Венгрия империясы және Польша-Литва одағы сияқты түрлі Рим-католик мемлекеттерінің билігіне өткеннен кейін, католик дінін қабылдамағандары үшін зорлық-зомбылықпен қуғынға ұшырады. Осы бұрынғы православиелік халықтарға (мысалы, Украинаның батысындағылар) өздерінің шіркеу істеріне Папаның билігін мойындау шартымен, діни ғұрыптарын сақтауға рұқсат беретін келісімдер жасалды, бірақ көп жағдайда, діншілер өздерінің иерархтары жасаған сыртқы жеңілдіктерге қарамастан православиелік сенімдерін сақтап қалды.