Кіріспе

Бахаи дінінің бастауы екі бұрынғы қозғалысқа, тоғызыншы ғасырдағы шейхшілік пен бабилікке тікелей байланысты. Шейхшілік теosofиялық доктриналарға негізделген, ал көптеген шейхшілер жасырын Он екінші имамның қайта оралуын күткен. 1840 жылдары көптеген шейхшілер Бабтың мессиандық баби қозғалысына қосылды, онда Баб өзін жасырын имамның қайта келгені деп жариялады. Баби қозғалысы Иранда кеңірек тараған сайын, биліктегі шиит мұсылман үкіметі мен бабилер арасында зорлық-зомбылық күшейді. Үкімет әскерлері бабилерді қырғынға ұшыратып, 1850 жылы Бабты өлімге кесті. Баб басқа бір мессиандық тұлға туралы айтқан болатын – Құдай ашып көрсететін (Жақында келтін) тұлға. Бабтың ізбасарларының бірі болған Бахаулла 1852 жылы парсы үкіметі бабилерге қарсы жаңа қырғынды ұйымдастырған кезде тұтқынға алынып, Иракқа, содан кейін Осман империясының Константинополь және Адрианополь қалаларына жер аударылды. Осы жер аударылған кезеңде 1863 жылы Багдадта Бахаулла Бабтың жазбаларында айтылған мессиандық тұлғамын деп мәлімдеді. Көптеген бабилер ақырында Бахаилер болып өздерін таныстырып, Бахаи дінін қабылдады. Бахаулла қайтыс болған кезде бұл дәстүр негізінен Парсы және Осман империяларымен шектелген еді, сол кезде оның Азия мен Африканың он үш елінде ізбасарлары болды. Діннің басшылығы Бахаулланың ұлы Абдул-Бахаға жүктелді, ол Бахаулланың өсиетімен тағайындалды және дерлік барлық Бахаилер тарапынан қабылданып, құрметтелді. Абдул-Баханың басшылығымен дін Еуропа мен Америкада нығайды және Иранда бекітілді, онда олар әлі де ауыр қуғын-сүргінге ұшырауда. 1921 жылы Абдул-Баха қайтыс болғаннан кейін Бахаи қауымының басшылығы оның немересі Шоги Эффендиге берілді, ол Абдул-Баханың өсиетімен тағайындалды. Бұл құжат Шоги Эффендиді алғашқы Қорғаушы деп тағайындады және Бахаи діні жеткілікті деңгейде тарағаннан кейін Әлемдік Әділет Үйінің сайлануын талап етті. Шоги Эффенди діннің басшысы болған кезеңде Бахаилердің саны күрт өсті және ол көптеген Ұлттық Рухани Мәжілістердің сайлануына төрағалық етті. Әлемдік Әділет Үйі алғаш рет 1963 жылы сайланды және содан бері Бахаи әкімшілігіндегі жоғары орган болып табылады, оның мүшелері әр бес жыл сайын сайланады. Бахаи көздері мен көптеген ғылыми еңбектерде қазіргі әлемдегі Бахаи халқының саны бес-сегіз миллионға жетеді деп есептеледі.

Исламдық мессиялық

Ислам дінінде Махди – пайғамбарлық дәрежедегі тұлға, Мұхаммедтің ұрпағы саналады және соңғы заманда әлемді және Алланың дінін қайта жаңғырту үшін оралып келеді деп сеніледі. Сунни және шииттер екеуі де Махдиге сенсе, шииттердің ішіндегі ең ірі тобы – он екішілер Махдиді он екінші имам, Мұхаммед әл-Махди деп есептейді. Олардың пікірінше, он екінші имам 874 жылдан бастап 941 жылға дейін "Кіші жасырыну" кезеңіне кірді, осы уақытта Жасырылған имам төрт ресми өкіл арқылы қауыммен байланыс ұстады. Ал "Ұлы жасырыну" – Жасырылған имамның үнемі байланыс жасауын тоқтатып, әлемді қайта жаңғырту үшін оралып келер уақытқа дейінгі кезең ретінде анықталады.

Шейхтік

Шейхилер қозғалысы – Шейх Ахмад әл-Ахсаидің үйреткендері арқылы бастау алған он екі шиит исламының діни-теологиялық мектебі. Шейх Ахмадтың үйреткендеріне имамдардың рухани жандар екендігі және шииттердің кең таралған сеніміне қайшы, имамдардың материалдық емес, рухани денеде бар екендігі кірді. Сондай-ақ, ол имамдар мен сенушілер арасында делдалдық қызмет атқаратын, және Жасырын Имамның санасын көре алатын "Тамам шиит" әрқашан болуы керек деп үйретті. 1822 жылы ол өз үйреткендеріне байланысты туған дау-жанжалдардың салдарынан Ираннан Иракқа кетті. Ол онда да пікір таласына орталық болды, сондықтан Меккеге көшуді шешті және 1826 жылы жолда қайтыс болды. Шейх Ахмад қайтыс болғанға дейін Рашттың Сәйід Казимін Шейхилер қозғалысын басқаруға тағайындады, ол 1843 жылы қайтыс болғанға дейін бұл қызметті атқарды. Сәйід Казим Шейх Ахмадтың тұманды түрде білдірген көптеген ойларын, соның ішінде құтқарылу тарихы және аянның циклдары туралы ілімді қалыптастырды. Оның үйреткендері Шейхилер арасында Жасырын Имамның қайта оралуына қатысты мыңжылдық үміт сезімін оятып, күшейтті. Сәйід Казим мұрагер қалдырмады, бірақ 1843 жылдың желтоқсанында қайтыс болғанға дейін өзінің ізбасарларына үйлерін тастап, оның болжамдарына сәйкес жақын арада пайда болатын Махдиді іздеуге кеңес берді.

Бабизм

Кейін Баб атағын алған Сийид Әли Мұхаммед 1819 жылы 20 қазанда Ширазда дүниеге келді. Әкесі оның жас кезінде қайтыс болды. 1844 жылдың мамырында Баб шейхтердің бірі Мулла Хусейнге шейх Ахмад пен Сийид Казимнің болжаған келуі және құдайлық білімді жеткізуші екенін жариялады. Бес айдың ішінде Сийид Казимнің он жеті шәкірті Бабты Құдайдың көрінісі деп мойындады. Бұл он сегіз шәкірт кейіннен «Тірілердің хаттары» деп аталды және оларға жаңа дінді Иран мен Иракқа тарату міндеті жүктелді. Баб бастапқыда шейхилер қозғалысының көптеген жақтастарын өзіне тартты, бірақ оның ілімі бұл тамырлардан асып, Иран бойынша белгілі жақтастарды қамтыды. Оның жақтастары бабилер деп аталды. Батыста Баб пен оның жақтастарының тарихына қатысты алғашқы мәліметтер 1845 жылдың 8 қаңтарында газеттерде жарияланбаған дипломатиялық хат алмасу ретінде пайда болды. Бұл Бабтың алдынан жіберілген Тірілердің бірінші хаты туралы есеп болды – екінші Тірілердің хаты және бірінші баби шейіті Мулла Әли и Бастами. Бұл оқиғаны жазған британдық дипломат сэр Генри Роулинсон, 1-ші баронет, алдымен Стратфорд Каннингке, 1-ші виконт Стратфорд де Редклифке, содан кейін Стамбулдағы елшіге хат жазды. Онда Кирманшах губернаторының Осман жерінде парсы мулласының тұтқындалуына наразылық білдірген қосымшасы болды. Қаңтардан сәуірге дейінгі хат алмасулар дипломатиялық деректерді аяқтады. Осман мемлекеттік мұрағаттары оның Стамбулға келгенін растайды, содан кейін ол теңіз кеме жасаушылықтарында ауыр еңбекке сотталды. Осман билеушісі оны қуудан бас тартты, себебі оны «бақылауда ұстау және оның жалған идеяларын таратуына кедергі келтіру қиын» болар еді. Алғашқы ашық есеп 1845 жылдың 1 қарашасында Лондон Таймс газетінде жарияланды. Бұл оқиға Ширазда болған оқиғаларға негізделген, онда соңғы Тірі хат, Бабпен бірге саяхаттаған Қуддус қайтып келді. Бұл оқиға 15 қарашадан бастап «Литературная газета» басылымында жарияланып, кейін басқа елдерде де кеңінен тарады. Біршама уақыттан кейін «Тірілердің хаттары» арқылы уағыздау ислам дінбасыларының қарсылығын тудырды, бұл Шіраз губернаторының Бабты тұтқындауға бұйрық беруіне себеп болды. 1845 жылдың маусымынан 1846 жылдың қыркүйегіне дейін Ширазда үй қамауында болғаннан кейін Баб бірнеше ай бойы Исфаханда дін қызметкерлерімен пікір алысып, олардың көптегені оған жандашу сезімін білдірді. Баб ісіне қосылғандардың ішіндегі ең күтпегені – «Вахид» атағын иеленген, «бірегей» деген мағынаны білдіретін ұлы теолог болды. Шахтың сенімді кеңесшісі Вахидті патшаның атынан Бабты тергеуге жіберді, ол өзінің жеріне тараған қозғалыс туралы сенімді бірінші қол деректерді алуды қалады. Вахидтің дінге келгенін білген Шах Бабты Тегеранға әкелуді бұйырды. Премьер-министр, егер Шах та Бабтың ықпалына түсіп қалса, өзінің орны өлімге ұшырайды деп қорқып, Бабтың эскортын Тегераннан тыс жерде тоқтатты, содан кейін оны түрік шекарасына жақын Мах Куның шалғайдағы бекінісіне қамауға алуды бұйырды. Шахқа берілген түсіндірме – Бабтың астанаға келуі үлкен қоғамдық аласқұру мен тәртіпсіздікке әкелуі мүмкін екендігі. Түрік шекарасына жақын Азербайжан провинциясындағы Маку бекінісінде Баб тұтқында болған кезде, ол өзінің ең маңызды еңбегін бастады, ол ешқашан аяқталмаған парсы Баян. Содан кейін 1848 жылдың сәуір айында Чихрик бекінісіне ауыстырылды. Бұл жерде де Бабтың танымалдылығы өсіп, түрме сақшылары оған қатысты шектеулерді жеңілдетті. Сондықтан премьер-министр Бабты Тәбризге қайтаруға бұйырды, онда үкімет діни билікті Бабты дінге қарсы көтеріліс және жолдан таюшылық үшін соттауға шақырды. Бабизм де ел бойынша таралып жатты, ислам үкіметі оны мемлекеттік дінге қауіп ретінде қарастырып, бабилерге қарсы әскери күштерді жіберуге дейін барды. Бабилер қауымы Иран мен Иракта құрылып, 1850 жылы Әзірбайжанның бірнеше қалаларына жетті. Батыстағы газеттердегі жарияланым 1849 жылы қайтадан пайда болды, оның ішінде француз журналы Revue de l'Orient. 1850 жылдың күзінде газеттердегі хабарлар тез өрбіген оқиғалардан қалып қойды. Бабтың есімі алғаш рет аталса да, ол шын мәнінде өлім жазасына кесілген болатын. 1850 жылдың ортасында жаңа премьер-министр Әмір Кәбир Бабты өлтіруді бұйырды, мүмкін, Бабтардың көтерілісі жеңілгендіктен және қозғалыстың танымалдылығы төмендеп бара жатқан сияқты. Бабты Чихриктен Табризге алып келді, сонда оны ату отряды атып өлтірді. 1850 жылдың 9 шілдесінде таңертең Бабты мыңдаған адам жиналған казарманың ауласына алып барды. Баб пен оның серігі (Анис есімді жас жігіт) қабырғаға ілінді және үлкен ату отряды оқ атуға дайындалды. Оқ ату бұйрығы берілгеннен кейін және түтін тарағаннан кейін Баб аулада болмады және Анис зардапсыз тұрды; оқтар екеуіне де зиян келтірмеген, бірақ оларды қабырғадан ілген арқанды қиып тастаған. Әскерлер кейін Бабты казарманың басқа бөлігінде, мүлдем зардапсыз күйде тапты. Оны екінші рет өлімге байланыстырды, екінші ату отряды олардың алдына орналастырылды және екінші оқ ату бұйрығы берілді. Осы жолы Баб пен оның серігі қаза тапты. Олардың денелерін қаланың қақпасының сыртында жануарлар жеуі үшін тастап кетті. Алайда, денелерді бірнеше бабилер құтқарып, жасырды. Уақыт өте келе денелер құпия түрде Исфахан, Кирманшах, Бағдат және Дамаск арқылы Бейрутке, содан кейін теңіз арқылы 1899 жылы Израильдегі Кармель тауының төменгі жазығындағы Акрге жеткізілді. 1909 жылы денелер, соңғы рет Абдул-Баханың бұл мақсатта салған арнайы мазарында жерленді. Бабтың мазары бахаилер үшін маңызды қасиетті орын болып табылады. Мазар қорғалатын орын және 2008 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Баб өзінің аяндылығының мәртебесін жариялағанмен, оның аянының соңғылығын жоққа шығарды. Оның еңбектеріндегі тұрақты тақырып – бұрынғы діндердің қасиетті жазбаларында уәделенген, Құдайдың Падышалығын Жер бетінде орнатуға тиіс, Құдайдың білдіретін келесі бейнесі, «Құдай білдіретін» болашақ пайғамбарды тану. Бабтың жазбаларында «Құдай білдіретін» келгенде оны тануға баса назар аударылады.

Баби қозғалысы

Бахаулла 1817 жылдың 12 қарашасында Тегеранда дүниеге келді. Бахаулланың әкесі Фатх Али Шах Қажардың он екінші ұлы, Имам Вирджи Мирзаның уәзірі қызметін атқарган кезде Мирза Бузург атағын алған. Кейіннен Мирза Бузург Буруджирд пен Лорестанның губернаторы болып тағайындалды, бірақ Мұхаммед Шах билікке келген кездегі үкіметтік тазалау кезінде осы лауазымынан айырылды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Бахаулладан жаңа уәзір, Хажи Мирза Ақаси үкіметтік қызметке өтуін өтінді, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. 28 жасында Бахаулла Мулла Хусейн атты елшіні қабылдады, ол Баб туралы хабарлады, оның үгілін қабылдап, Баби болды. Бахаулла жаңа істі, әсіресе өзінің туған Нур провинциясында кеңінен таратуға кірісті, оның ең ықпалды жақтастарының бірі ретінде танылды. Бабтың дініне қарсы үкімет тарапынан көрсетілген қысым Бахаулланың екі рет түрмеге қамалуына және бір рет бастинадолық азапқа ұшырауына себеп болды. Бахаулла сондай-ақ Бадашт конференциясына қатысты, онда 81 көрнекті Баби 22 күн бойы кездесті; бұл конференцияда Ислам заңын сақтауды қалаған Бабилер мен Бабтың үгілі жаңа дәуірді бастады деп сенетіндер арасында пікір алмасылды, Бахаулла өзгерістерді жақтады және ақырында жеңіске жетті. Баб қайтыс болмас бұрын Бахаулла мен Шубхи-и-Азал есімді екі бауырмен хат алмасып жүрді, олар көптеген көрнекті шәкірттер қайтыс болғаннан кейін ең ықтимал көшбасшылар ретінде көзге түсті. Баб Шубхи-и-Азалға, он тоғыз жас шамасындағыға жазған хатында жоғары мәртебеге немесе басшылыққа ие екенін көрсеткен сияқты. Хатта Уәде етілгенге бағынуға бұйрық берілген; бірақ іс жүзінде Шубхи-и-Азал азаматтық құқығын көрсетпеді. Бахаулла жеке өмірінде өзінің жоғары мәртебесін білдіргенмен, көпшілік алдында мессиялық құпиясын сақтап, бірлік үшін Шубхи-и-Азалды қолдады. 1852 жылы, Бабилердің өлім жазасына кесілгеннен кейін екі жыл өткен соң, Бабилер екі топқа бөлінді: бірі шаһ Насер әл-Дин Шаһқа қарсы зорлық-зомбылықпен жазалау туралы айтса, екіншісі Бахаулланың басшылығымен үкіметпен қарым-қатынасты жақсартуға және Баби ісін ынандыру және ізгі өмір сүру арқылы ілгерілетуге тырысты. Бабилердің радикалдық тобының саны отыздан жетпіске дейін болды, бұл шамамен 100 мың Баби халқының аз бөлігі еді. Олардың жиналыстары "Хусейн Жан" атты тұлғаның бақылауына түскен көрінеді, ол эмоционалды және тартымды тұлға, топтан өзіне деген жоғары деңгейдегі адалдықты алды. Бахаулла Бабилердің бір-екі радикалды көшбасшысымен қысқаша кездесіп, олардың шаһты өлтіру жоспары туралы білді. Ол жоспарды айыптады, бірақ көп ұзамай билік оны Тегераннан кетуге мәжбүр етті. 1852 жылдың 15 тамызында билік бос болған кезде шамамен 3 Баби шаһты өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Қасқырлар өздері жалғыз әрекет еткенін мәлімдесе де, бүкіл Баби қауымы кінәлі деп танылды, содан кейін бірнеше мың Бабилер қырғынға ұшырады. Жалпы зорлық-зомбылық кезінде кейбір Бабилер Сиях Чалға (Қара шұңқыр) - Тегеранның жер асты түрмесіне қамалды. Бахаулланың айтуынша, ол Сиях Чалда тұтқындалған кезде бірнеше мистикалық тәжірибелерге ие болды және Құдайдан келген Қыздың аянына ие болды, ол арқылы ол Құдайдың Елшісі және Баб пайғамбарлық еткен Біреу ретінде өз миссиясын алды. Кейін үкімет Бахаулланы кісі өлтіруге қатысқандығы үшін кінәсіз деп тапты, оны Сиях Чалдан босатты, бірақ Ираннан жер аударды. Бахаулла Осман империясының аймағына, яғни Иракқа баруды таңдап, 1853 жылдың басында Бағдадқа келді. Бахаулланың жартылай бауыры Шубхи-и-Азал және басқа Бабилер Бахаулламен бірге Бағдадқа келді. Бабилердің саны артып, Бағдад Баби дінінің жаңа орталығы деп саналды, ал Персиядан паломшылар ағыны басталды. Бағдадта адамдар Шубхи-и-Азалдың басшылығын іздеуді тоқтатты, оның жасырын саясатына байланысты, және Бахаулланың басшылығын көріп, оған жүгінді. Шубхи-и-Азал Бахаулланың беделін түсіруге тырысып, қауымды одан әрі бөліп тастады. Шубхи-и-Азалдың әрекеттері көптеген адамдарды діннен алшақтатып, оның жауларына қуғын-сүргінін жалғастыруға мүмкіндік берді. 1854 жылдың 10 сәуірінде Бахаулла Шубхи-и-Азалдан алыстау және Баби қауымындағы келіспеушіліктердің себебі болмау үшін Бағдадтан кетіп, Сулеймания қаласына жақын Курдистан тауларына бір серігімен бірге бағытталды. Екі жыл бойы Бахаулла Курдистан тауларында суфи дервишінің өмірін өткізді. Бірде оның әдемі жазуы байқалды, бұл жергілікті суфилік ордендердің мұғалімдерінің қызығушылығын тудырды. Курдистанда ол "Төрт аңғар" сияқты маңызды кітаптарды жазды. Бағдадта Шубхи-и-Азалдың белгілі басшылығы болмағандықтан Баби қауымы шатаққа түсті. Бахаулланың отбасы және басқалары Бахаулла іздеп, оны Бағдадқа оралуға шақырып, ол 1856 жылы оралды. Бахаулла Бағдадта тағы жеті жыл тұрды. Осы кезеңде, өзінің Құдайдың Танылуы ретіндегі мәртебесін жасырып, Бабтың үгілін үйретті. Ол "Нақтылық кітабы" және "Жасырын сөздер" сияқты көптеген кітаптар мен өлеңдер жариялады. Бахаулланың жиналыстары көптеген маңызды адамдарды, жергілікті тұрғындарды және ирандық паломшыларды тартты, оның Бағдадта және Ирандағы ықпалы арта түсті. Оның қаладағы өсіп келе жатқан ықпалы және ирандық Баби қауымының қайта жандануы ислам дінбасылары мен иран үкіметінің назарын аударды. Олар Осман үкіметін Бахаулланы Бағдадтан Константинопольге шақыруға сәтті көндірді.

Декларация және одан кейінгі кезең (18631892)

Бағдадтан Константинополға жолға шығар алдында Бахаулла 1863 жылдың 22 сәуірінен бастап Бағдадқа жақын Ридван бағында он екі күн тұрды. Бақта болған кезінде көптеген достары онымен көрісуге келді. Ридван бағында Бахаулла Алланың елшісі ретіндегі миссиясы мен мәртебесін жолдастарына жариялады. Бүгін бахаилер Бахаулланың Ридван бағында өткізген он екі күнін Ридван мерекесі ретінде тойлайды. Бахаулла төрт ай бойы құрлықпен саяхаттап, Осман империясының астанасы Константинополға (қазіргі Стамбул) жетті. Әлі ресми түрде тұтқынға алынбағанмен, Бағдадтан мәжбүрлі түрде жер аударылуы оны біртіндеп басқа жерлерге айдауға, соңында Осман империясының Палестинадағы (қазіргі Израильдің Акра) Акка колониясына жеткізуге әкелетін ұзақ процестің бастауы болды. Бахаулла мен оның отбасы, сондай-ақ бабилердің шағын тобы Константинополда төрт ай ғана тұрды. Осман саясаткерлерімен одақ құрудан бас тартқаны үшін Бахаулланың Иран елшісінен қысым көріп, одан әрі жер аударылуына қарсы тұру мүмкін болмады. Сұлтан Абдулазиз Бахаулланы саяси тұтқындарды жер аударатын Адрианопольге (қазіргі Эдирне) айдады. 1863 жылдың желтоқсан айында Бахаулла отбасымен бірге Адрианопольге он екі күндік сапарға шықты. Бахаулла Адрианопольде төрт жарым жыл тұрды. Адрианопольде Бахаулла өзінің Алланың көрінісі екенін хаттар мен тақташалар арқылы көпшілікке жариялады. Бахаулланың тәуелсіз Құдайдың көрінісі екендігіне сенуі Шубхи Азалдың басшылық позициясын мәнсіз етті. Шубхи Азал Бахаулланың аянды қабылдауға шақыратын сөздерін естігенде бас тартты және Бахауллаға жергілікті мешітте құдайлық күшті сынауға шақырды, бірақ ол келмегендіктен беделін жоғалтты. Бұл бабилер қауымында жарылысқа себеп болды. Бахаулланың ізбасарлары – басым көпшілік – бахаилер деп аталды, ал Шубхи Азалдың ізбасарлары азалилер деп танылды. 1866 жылдан бастап, Адрианопольде тұрған кезінде Бахаулла әлемнің билеушілеріне хаттар жаза бастады, өзінің барлық діндердің уәде етілгені екенін жариялады. Ол олардан материалдық байлықтарынан бас тартуды, дауларды шешу үшін бірлесіп жұмыс істеуді және әлем мен оның халқының жақсаруына ұмтылуды сұрады. Келесі жылдары хаттар жазылған басшылардың арасында Папа Пий IX, Францияның Наполеон III, Ресей патшасы Александр II, Ұлыбритания мен Ирландия королевасы Виктория, Парсы империясының Насириддин Шах және Американың билеушілері болды. Бахаилер мен азалилер арасындағы келіспеушілік Осман және Парсы биліктеріне Бахаулланы тағы да жер аударуға мүмкіндік берді. Бахаулла отбасымен 1868 жылдың 12 тамызында Адрианопольден шығып, құрлық және теңіз арқылы сапар шегіп, 31 тамызда Акраға жетті. Аккадағы алғашқы жылдар Бахаулла үшін өте қиын жағдайлар мен сынақтарға толы болды. Бахаулланың ұлы Мирза Михди жиырма екі жасында дұға етіп, ой жүгіртуде алға-артқа жүгіріп бара жатқанда, көкжиектің шырағынан құлап, кенеттен қаза тапты. Біраз уақыттан кейін халық пен шенеуніктер Бахауллаға сенім артып, құрмет көрсетуге басталды. Осылайша түрмедегі жағдай жеңілдетілді. Осман сұлтаны Абдулазиздің қайтыс болғаннан кейін ол қаладан шығып, жақын жерлерді аралауға рұхсат алды. 1877 жылдан 1879 жылға дейін Бахаулла Мазраихтың үйінде тұрды. Бахаулла өмірінің соңғы жылдарын, ол әлі де Осман империясының тұтқыны болғанымен, Акраның сыртында орналасқан Бахи сарайында өткізді. Акра мен Бахжиде болған жылдары Бахаулла көптеген еңбектерді, соның ішінде "Китаб и Акдас" атты кітабын жазды. 1892 жылдың 9 мамырында Бахаулланың дене қызуы бірте-бірте көтеріліп, төмендеп, ақыры 1892 жылдың 29 мамырында өмірін қиды. Ол Израильдегі Бахи сарайының жанында орналасқан ғибадатханада жерленген. Өмірінде бахаилер қауымдары Армения, Бирма, Египет, Грузия, Үндістан, Ливан, (қазіргі) Пәкістан, Судан, Сирия, Түркия және Түрікменстанда құрылды.

Абдул-Баханың қызметі (1892-1921)

Бахаулланың орнын оның үлкен ұлы Абдул-Баха басады. Бахаулланың өсиеті бойынша ол "Келісімнің орталығы", Бахаи дінінің басшысы және Бахаулланың жазбаларының жалғыз ресми түсіндірушісі ретінде тағайындалды. Абдул-Баха әкесінің ұзақ жылдар бойы жер аударылуы мен түрмеде болуын бөлісті. Бұл түрмеде Абдул-Баха 1908 жылғы "Жас түрік" төңкерісі нәтижесінде босатылғанға дейін қамауда болды. Босатылғаннан кейін ол саяхаттап, сөз сөйлеп, үйретіп, сенушілер қауымдарымен және жеке адамдармен хат алысып, Бахаи дінінің қағидаларын түсіндірді. Бабтың денесі 1909 жылғы 21 наурызда жергілікті тастан салынған алты бөлмелі мавзолейге жерленді. Босатылғаннан кейін ол Бахаи діні туралы бірнеше сапар жасады, әсіресе 1910 жылдан 1913 жылға дейін, сенушілер қауымдарымен және жеке адамдармен хат алмасып, Бахаи дінінің қағидаларын түсіндірді. Абдул-Баха 1921 жылғы 28 қарашада Хайфада қайтыс болды және қазір Израильдің Хайфа қаласындағы Бабтың қасиетті орнының алдыңғы бөлмелерінің бірінде жерленген. Оның өмірінде Австралия, Австрия, Бразилия, Канада, Қытай, Ұлыбритания, Франция, Германия, Нидерланды, Венгрия, Италия, Жапония, Иордания, Ресей, Оңтүстік Африка, Швейцария, Тунис және Америка Құрама Штаттарында Бахаи қауымдары құрылды.

Шоги Эффенди қызметі (1921-1957 жж.)

"Абдул-Баханың өсиетнамасы" Бахаи әкімшілік тәртібінің негізгі құжаты болып табылады. Осы құжатта Абдул-Баха тағайындалған Қорғаушылық институтын және сайланған Әлемдік Әділет Үйін орнатып, құрды. Сол құжатта ол өзінің үлкен немересі Шоги Эффендиді Бахаи дінінің алғашқы Қорғаушысы етіп тағайындады. Шоги Эффенди өмірі бойы Бахаи дінінің қасиетті жазбаларын аударды, Бахаи қауымының өркендеуі үшін жаһандық жоспарлар жасады, Бахаи Әлемдік Орталығын дамытты, әлемнің түкпір-түкпіріндегі қауымдар мен жеке тұлғалармен кең ауқымды хат алмасу жүргізді және діннің әкімшілік құрылымын қалыптастырып, қауымды Әлемдік Әділет Үйін сайлауға дайындады. Осы кезеңде Румынияның бұрынғы патшайымы Мари, Марта Рут арқылы Бахаи дінімен танысты. Мари Шоги Эффендимен хат алысып, Бахаи дінін жоғары бағалады, осының нәтижесінде көптеген бахаилер оны Бахаулланың ілімдерін қабылдаған алғашқы тәжді бас деп санады. Ол, әсіресе, діни бөлініс болған отбасылық жағдайына байланысты Бахаи дінінің діндердің бірлігі туралы ұстанымына қызығушылық танытты. Дегенмен, Мари "[Бахаулланың] кітаптары мен ілімдерімен үйде дұға оқу артық" десе де, протестант шіркеуіне қатысуын жалғастырды, ал оның қызы оның дінге өзгеше сенгенін мойындамады. 1953 жылы Шоги Эффенди он жылдық Бахаи оқыту жоспарын бастады, мақсаты – көптеген жаңа Ұлттық Рухани Кеңестерді құру және 1963 жылы Әлемдік Әділет Үйін, Бахаи дінінің жоғары сайланған органы, алғаш рет құру болды, онда әлемнің түкпір-түкпіріндегі Ұлттық Рухани Кеңестер сайлауға қатысты. Бұл жоспар әдетте Онжылдық Крест Жорығы деп аталады. Бахаи дінін тарату құралы, Шоги Эффендиден бастап бахаилер "пионерлік" деп атаған, онда бахаилер өз елінде немесе бахаи қауымдары жоқ басқа елдегі жерлерге көшіп, Бахаи дінін таратуға белсенділік танысты. Жаңа елдерде Бахаи қауымдарын құрғандарға Бахаулланың рыцарлары деген құрметті атақ берілді.

Қамқоршылар қызметі (19571963)

1957 жылы Шоги Эффендидің баласыз қайтыс болуы Бахаи әлемін Қорғаушы лауазымына лайықты мұрагерсіз қалдырды. Шоги Эффенди "Қамқорлар" ретінде тағайындаған "Бахаи ісінің қолдары" ұжымдық басшылықты өз мойнына алып, Онжылдық жорықты жалғастырды және 1963 жылы Дүниежүзілік Әділет Үйінің алғашқы сайлауын ұйымдастырды, соның ішінде өздерін мүшелікке үміткер ретінде тіркемеді. Дүниежүзілік Әділет Үйі сайланған кезде 56 елде және аймақта Ұлттық Рухани Кеңестер сайланды, бұл 1953 жылы Онжылдық жорық басталғандағы 12-ден едәуір көп. Осы Ұлттық Рухани Кеңестердің бәрі Шоги Эффендидің Онжылдық жорық жоспарында көзделгендей, Дүниежүзілік Әділет Үйін сайлауға қатысты.

Әлемдік әділдік үйі (1963 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1963 жылы Әлемдік әділдік үйі сайланғаннан кейін, ол ерекше жағдайды және Абдул-Баханың өсиетнамасы мен талаптарын ескере отырып, басқа Қорғаушыны тағайындау мүмкін емес деп шешті. Әлемдік әділдік үйі бүгінде Бахаи дінінің жоғары басқарушы органы болып табылады және оның тоғыз мүшесі бес жыл сайын сайланады. Әлемдік әділдік үйіне Халықаралық оқыту орталығы және басқа да Бахаи институттары қолдау көрсетеді. 1963 жылы алғаш рет сайланғаннан бері Әлемдік әділдік үйі Бахаи сенімін таратуға бағытталған көптеген халықаралық жоспарларды қадағалайды, олар Бахаи оқыту жоспарлары деп аталады. 2000 жылға дейін олардың алтысы болды: Тоғыз жылдық жоспар (1964–1973), Бес жылдық жоспар (1974–1979), Жеті жылдық жоспар (1979–1986), Алты жылдық жоспар (1986–1992), Үш жылдық жоспар (1993–1996) және Төрт жылдық жоспар (1996–2000). 1964 жылы басталған Тоғыз жылдық жоспардан бастап Бахаи басшылығы діннің кеңеюін жалғастыруға, сонымен қатар жаңа мүшелерді «бекітуге», яғни Бахаи ілімдері туралы білімдерін арттыруға ұмтылды. Осыған орай, 1970 жылдары Колумбиядағы Бахаилер Бахаи нанымдары бойынша қысқа курстарды ұсыну үшін Рухи институтын құрды, олардың ұзақтығы демалыс күнінен тоғыз күнге дейін болды. 1992 жылы жаңа Бахаилерді жүйелі түрде «бекіту» мақсатымен құрылған Рухи Қоры тіркелді. 1990 жылдардың соңынан бастап Рухи институтының курстары бүкіл әлемде Бахаи дінін оқытудың басым тәсіліне айналды. 1970 жылы мамыр айында Бахаи Халықаралық қауымдастығы (БХҚ) Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесінің (ЭКОСОК) консультативтік мәртебесіне ие болды, ал 1976 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) да осындай мәртебеге ие болды. 1989 жылы БХҚ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен жұмыс қарым-қатынасын дамытты, сондай-ақ БҰҰ-ның басқа да агенттіктерімен және мекемелерімен, соның ішінде БҰҰ-ның әйелдерді дамыту қорымен (UNIFEM) және БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасымен (UNEP) жұмыс істейді. 1979 жылғы Иран революциясынан бері Иран Бахаилерінің үйлері жиі тоналып, мемлекеттік қызметке орналасуына тыйым салынады, ал бірнеше жүз адам діни сенімдері үшін түрмеге қамалды, мысалы, Бахаи оқу үйірмелеріне қатысқандары үшін. Бахаи зираттары зардап шекті, мүліктері тәркіленді және кейде бұзылды, соның ішінде Бахаулланың әкесі Мирза Бузурдың үйі. Бахаилердің қасиетті орындарының бірі – Шираздағы Бабтың үйі екі рет қиратылды. Иран үкіметі Бахаилерге емтихан тапсырғанда мұсылман екендерін көрсетуді талап етеді, бірақ Бахаи ілімдері Бахаилерге діни сенімдерін жасыруға тыйым салады. 1987 жылы Бахаи қауымы жеке үйлерде сабақтар өткізілетін және шамамен 900 студенті бар жоғары білім беру бағдарламасын құрды, ол кейін Бахаи жоғары білім беру институты ретінде танылды. «Нью-Йорк Таймс» газеті бұл бағдарламаны «қоғамдық өзін-өзі сақтаудың күрделі әрекеті» деп сипаттады. Бахаи діні 1983 жылғы 20 қазанда Әлемдік әділдік үйінің хабарламасы жарияланғаннан кейін жаңа кезеңге енді. Бахаилер өздері тұратын қоғамдастықтың әлеуметтік және экономикалық дамуына қатысуға, Бахаи ілімдеріне сай келетін жолдарды іздеуге шақырылды. 1979 жылы әлем бойынша Бахаилердің әлеуметтік-экономикалық дамуына бағытталған 129 ресми жоба тіркелді, ал 1987 жылы олардың саны 1482-ге жетті. Шоги Эффенди бастаған Онжылдық Крест жорығы кезінде барлық елдерде және аумақтарда Бахаи қауымдастықтары құрылмағандықтан, жаңа ұлттық Бахаи қауымдастықтары құрыла берді және оларды құрғандар Бахаулланың рыцарлары атағын алды. Бахаулланың соңғы рыцары Шон Хинтон 1988 жылы Монголияға дінді әкелгеннен кейін бұл атаққа ие болды. 1992 жылғы 28 мамырда Бахаулланың қайтыс болғанына 100 жыл толуына арналған салтанатты шарада Рухийих Ханым Бахаулланың киелі қабірінің кіреберісіне Бахаулланың рыцарларының есімдері жазылған «Құрмет кітабын» салды. 1968 жылы Бахаи дініне кірген және 2007 жылы қайтыс болған Самоаның Малиэтоа Танумафили II Бахаи дінін қабылдаған алғашқы мемлекет басшысы болды.

Бахаи қауымының қазіргі жағдайы

Бахаитанушы ғалым Муджан Момен 2006 жылы Бахаи дінінің 191 тәуелсіз елде орнасқанын, 179 Ұлттық рухани ассамблея құрылғанын және Бахаи әдебиеттерінің сол жылға дейін 800 тілге аударылғанын жазды. Encyclopædia Britannica мәліметінше, Бахаи діні географиялық тұрғыдан ең көп таралған екінші дін, одан кейін христиандық, көптеген жерлерде болуы бойынша. Әлеуметтанушы Маргит Варбург бұл Бахаилердің мүмкіндігінше барлық жерде, тіпті кейде өте шағын болса да, өкілдік орнату стратегиясының нәтижесі екенін айтады. 2008 жылғы мәлімет бойынша, Бахаилердің жоқ деп тіркелген елдер – Ватикан қаласы мен Солтүстік Корея. Израиль Бахаилердің қажылық сапары үшін маңызды орын болғанымен, Бахаи әкімшілігінің саясатына сәйкес, Израильдегі Бахаи қызметкерлері өз дінін израильдіктерге үйретпейді. Бахаи дінінің мүшелері бірыңғай, ұйымдасқан, иерархиялық қауымдастықта толығымен біріккен. Көптеген ғалымдардың пікірінше, 21 ғасырдың басында әлемде бес-сегіз миллион Бахаи бар. 2020 жылы Әлемдік Әділет Үйінің хатшылығы "дүниежүзіндегі Бахаи қауымдастықтарынан алынған мәліметтерге және сенімді сыртқы көздерге сүйене отырып", әлемдегі Бахаилердің саны "шамамен сегіз миллионға жуық" және Бахаилер "100 мыңнан астам елді мекенде" тұратынын мәлімдеді. Әлемдік Әділет Үйінің соңғы толық сайлауы 2018 жылдың 29 сәуірінде өтті. 2021 жылы Әлемдік Әділет Үйінің жылдық Ридван хабары арқылы бүкіл әлемдегі Бахаи қауымына бір жылдық Бахаи оқыту жоспары жарияланды. 2022 жылғы Ридван хабарымен тоғыз жылдық оқыту жоспары басталды. Бұл екі оқыту жоспары 2021–2046 жылдарды қамтитын жоспарлар тізімінің алғашқы екеуі болып табылады.

Кезектілікпен ауысу

Бахаи дінінің тарихы да тарихшы Питер Смит діннің географиялық таралуына сүйене отырып, үш кезеңге бөлінген. Біріншіден, 1844 жылдан шамамен 1892 жылға дейінгі "Исламдық" кезеңде бабизм, содан кейін Бахаи діні Таяу Шығыста және оған жақын, көбінесе мұсылман елдерінде пайда болды. Екіншіден, шамамен 1892 жылдан 1953 жылға дейінгі "Халықаралық" кезеңде Бахаи діні көбінесе мұсылман елдерінен тысқары таралып, Батыс әлемінің көптеген елдеріне жетті. Соңында, шамамен 1953 жылдан бүгінгі күнге дейінгі "Жаһандық" кезеңде Бахаи діні дүние жүзіне, әсіресе Оңтүстік жарты шарға кеңінен тарады.