Нельсон Манделаға арналған мерекелік концерт (1988)

Кіріспе

1988 жылы Лондонда өткен танымал музыка концерті

Нельсон Манделаның 70 жылдығына арналған құрмет көрсету концерті 1988 жылдың 11 маусымында Лондондағы Уэмбли стадионында өтті және 67 елде, 600 миллиондай көрерменге көрсетілді. Түрмеде отырған апартеидке қарсы күрескер Нельсон Манделаның алдағы 70 жылдығын (18 шілде 1988) атап өту мақсатында ұйымдастырылған бұл концерт "Freedomfest", "Нельсон Манделаны босатыңыз" концерті және "Мандела күні" деп те белгілі болды. АҚШ-та Fox телеарнасы концерттің саяси тұстарын ауыр цензуралады. Концерт апартеидке қарсы музыканың маңызды мысалы саналады.

Манделаның екі оқиғасының біріншісі

Туған күніне арналған шара көптеген адамдар, соның ішінде Апартеидке қарсы қозғалысы (АҚҚ) және Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) тарапынан Оңтүстік Африка апартеидтік үкіметінің АҰК көшбасшысы Манделаны және басқаларын қамау туралы бүкіл әлемдік сананы арттырды және режимді Нельсон Манделаны әлдеқайда ертерек босатуға мәжбүрледі деп есептелді. Оқиғадан кейін он сегіз ай өткен соң, оның босатылуы жақын деп есептелген кезде Мандела шараны ұйымдастырушылардан екінші концертті ресми халықаралық қабылдау ретінде өткізуді сұрады, онда ол 27 жыл түрмеде отырғаннан кейін әлемге үндеу жасады. Екінші шара, «Нельсон Мандела: Бос Оңтүстік Африкаға арналған халықаралық құрмет», біріншісі сияқты, бүкіл әлемде теледидардан көрсету үшін жоспарланды және 1990 жылдың 16 сәуірінде Уэмбли стадионынан 60-тан астам елге тікелей эфирде таратылды. 1989 жылы жазған музыка сыншысы және BBC хабар таратушысы Робин Денселоудың пікірінше, бірінші концерт – «барлық уақыттағы ең ірі және ең таңғажайып поп-саяси оқиға, ақша жинаудың орнына сананы көтеру мақсатымен Live Aid-тің саяси нұсқасы» болды. Екі шараның ұйымдастырушысы және тәуекелдік қаржыландырушысы продюсер және импресарио Тони Холлингсворт болды. Холлингсворт сондай-ақ бірінші шараның идеясын да ұсынды.

Бастау нүктесі

Холлингсворт Манделаның алғашқы концерті туралы жоспарды 1984 жылы "Free Nelson Mandela" әнін жазған және келесі жылы "Апартеидке қарсы суретшілер" ұйымын құрған The Specials ska тобының әншісі Джерри Даммерспен сөйлескеннен кейін әзірледі. 1986 жылдың басында Холлингсворт Даммерске Лондон қалалық кеңесі, үшін ол бірқатар фестивальдар мен концерттер ұйымдастырып отырған, "Апартеидке қарсы суретшілер" ұйымын қаржыландыра алатынын айтты. Кеңес наурыздың соңында таратылуға тиіс еді және қолда бар ақшаны беруге мүмкіндік болды. Бірақ грант беру мүмкін болмады, себебі "Апартеидке қарсы суретшілер" ұйымы заңды тұлға емес еді және Даммерс оны заңды тұлға етуге ниеті болмады. Холлингсворт Даммерске егер әнші танымал топ тапса, апартеидке қарсы концерт өткізіп беретінін айтты. Даммерс 1987 жылдың маусымына дейін жауап бермеді, бірақ 1986 жылдың жазында ол Лондонның Клэпхам-Коммон паркінде 200 000 адам қатысқан "Freedom Beat" атты апартеидке қарсы тегін концерт ұйымдастырды. Даммерс Холлингсвортқа Гласгоу қаласынан келген Simple Minds рок-тобынан хат алғанын, олар Холлингсворттың өткен жылы ұсынған шарада өнер көрсетуге келіскенін хабарлады. Екеуі Эдинбургке барып, жаңа шара туралы сөйлесуге келісті. Холлингсворт келесі жылы 70 жасқа толатын Манделаның туған күнін тойлауды жоспарлаған. Шараны бүкіл әлем бойынша теледидар арқылы көрсетіп, оның босатылуын талап етуді көздеген – апартеидті жоюдың бірінші қадамы. Simple Minds ұсынысқа қызығушылық танытты, бірақ Холлингсворт тағы бір танымал топты әкелген жағдайда ғана.

Апартеидке қарсы қозғалысты сендіру

Сол уақытта Холлингсворт Лондондағы Апартеидке қарсы қозғалыстың басшысы Майк Терримен кездесулер сериясын бастады. Сондай-ақ, осы концерттер ұйымдастырылған кезде ААМ (Апартеидке қарсы қозғалыс) басшысы болған Вудсайд бароны Роберт Хьюздің жұмысы да маңызды болды. Концерт сәтті өтуі үшін қозғалыстың қолдауы және оның арқасында Манделаның ықпалды қолдауы қажет еді. Бірақ Терри және оның жоғары лауазымды шенеуніктер Холлингсворттың ұсынысына қатаң қарсылық көрсетіп, Африка Ұлттық Конгресінің саясатына негізделген үш талапты қойды. Біріншіден, концерт тек Манделаға ғана емес, Оңтүстік Африкадағы барлық саяси тұтқындарға арналуы керек. Манделаның өзі ANC-ге басқа тұтқындардан бөлініп тұрғысы келмейтінін айтқан. Екіншіден, іс-шара апартеидке қарсы күреске бағытталған болуы керек және бұл атауында көрсетілуі тиіс. Үшіншіден, Оңтүстік Африкаға қарсы санкциялар енгізуді талап етуі керек. Холлингсворт мұндай шарттармен концерт тиімді бола алмайтынын айтты. Олар әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарына арналған іс-шара үшін жұмыс істемейді, әсіресе Мандела туралы білімі аз немесе оған қолдау көрсетпейтін елдерде. Іс-шара "ашулы" емес, Манделаның босатылуын талап ететін "позитивті" туған күн тойы болуы керек. Холлингсворттың пікірінше, көптеген телеарналар AAM және ANC-нің науқандық саясатын ұстанса, Манделаның концертін көрсетпеуі мүмкін. Олар мұны саяси шара деп қарастырады. Басқа телеарналар тек шектеулі эфир уақытын бөледі. Бірақ позитивті туған күн тойы телеарналардың ойын-сауық мандатына сәйкес келеді және олар күні бойы өтетін шараны көрсетуі мүмкін. Холлингсворт ANC-нің қолдауын алғысы келмеді, өйткені бұл телеарналарды ыңғайсыз жағдайға түсірер еді. Ол ААМ-нің қолдауын қалады, бірақ ұқсас себептермен қозғалыстың атын іс-шараға қосуды қаламады. Терри Холлингсворттың пікіріне бірінші болып келісті, бірақ команданың қалғанын көндіруге біраз уақыт кетті. Екінші жағынан, ол Оңтүстік Африкада бұрынғы дін қызметкері болған және ААМ президенті архиепископ Тревор Хаддлстонның мақұлдауын тез арада алды.

At the same time, Hollingsworth started what turned out to be a series of meetings with Mike Terry, head of the Anti Apartheid Movement in London. Also of note was the work of Robert Hughes, Baron Hughes of Woodside, who led the AAM (Anti Apartheid Movement) at the time these concerts were organised. If the concert was to be successful, it was important to win the support of the movement and, with it, the implicit support of Mandela. But Terry and his senior officials firmly resisted Hollingsworth's proposal, insisting on three conditions, based on the policies of the African National Congress. First, the concert must focus on all political prisoners in South Africa, not just Mandela. Mandela had himself told the ANC that he did not wish to be singled out from other prisoners in the organisation's campaigning. Second, the event must campaign against apartheid as a whole and this was to be in its title. Third, it must call for sanctions against South Africa. Hollingsworth argued that the concert could not be effective under those terms. They would not work for an event that was intended for the mass media across the world, including in countries where there might be little knowledge of Mandela, let alone support for him. The event should not be "angry", but a "positive" birthday tribute, calling only for Mandela to be freed. Many broadcasters, Hollingsworth argued, would not televise a Mandela concert if it followed the AAM and ANC campaign policies. They would regard it as a political event. Other broadcasters would provide only limited airtime. But a positive birthday tribute would conform to the broadcasters' entertainment mandate and there would be a good chance they would show the full day's event. Hollingsworth was not seeking ANC backing because that would have put off broadcasters. He wanted the AAM's backing but, for similar reasons, did not want the movement's name on the event. Terry was the first to come round to Hollingsworth's view, but needed some time before persuading the rest of his team. On the other hand, he quickly won the approval of Archbishop Trevor Huddleston, the AAM president and a former priest in southern Africa.

Алғашқы суретшілерді тіркеу

Апартеидке қарсы қозғалыс концертті қолдауға келіскенше Холлингсворт келесі маусымға Уэмбли стадионын брондап, Simple Minds-тен өзге де бірнеше әртістерге ұсыныс жасады. Көптеген әртістер нақты бас тартқан жоқ, бірақ көбісі келісімге бармады. Холлингсворт әлемдегі ең ірі топтардың бірі – Dire Straits-ты, егер әлемдік телеарналар оқиғаны көрсетуге келіссе, бас орындаушы ретінде көретін. Топ Simple Minds-пен ұқсас позицияны сақтады. Топтың менеджері Эд Бикнелл, егер басқа да танымал әртістер келіссе ғана Dire Straits өнер көрсететінін айтты, бірақ Холлингсворт басқа әртістерді көндіргенде Dire Straits есімін атамауын өтінді. Холлингсворт басқа да танымал әртістерді уақытша тіркеді, оларды бір-бірімен байланыстырды және ақырында, оның ішінде Dire Straits та өнер көрсетуге келісті. Жеңіліп қалған таланттардың жеткілікті саны болғандықтан, Холлингсворт 11 маусымдағы шарадан үш ай бұрын наурыз айында құрамын жариялады. Тізімге Джордж Майкл, Dire Straits, Уитни Хьюстон, UB40, Aswad, Sly and Robbie, Bee Gees, Мириам Макеба және Хью Масекела кірді. Тізімді жариялау арқылы басқа да әртістерді, оның ішінде бұрын үш рет бас тартқан Eurythmics-ті және басқа да танымал есімдерді шақыру оңай болды. Кейбір қиындықтар туды. Мысалы, Бикнелл Холлингсворттың Dire Straits өнер көрсетуі үшін бір шарт қойғанын естігенде қатты таң қалды. Топ шараға репетиция жасауы керек еді, себебі ол біраз уақыттан бері гастрольдік сапарда болмаған және тіпті уақытша тараған болатын. Холлингсворт көптеген әртістерге репетиция жасау керектігін айтып, барлық репетициялық шығындарды өтеуге уәде берді. Dire Straits та басқалары сияқты келісім берді. Оқиға кезінде топ Джек Соннидің орнына қонақ гитарист шақыруға мәжбүр болды, себебі ол жаңадан егіз қыздардың әкесі болған еді. Жаңа гитарист – Эрик Клэптон. Бірінші құрам жарияланғаннан кейін бір апта өткен соң Simple Minds оны тастап кетумен қорқытты, себебі онда жеткілікті күш жоқ деп есептеді: мысалы, Уитни Хьюстон онда болмауы керек. Холлингсворт бұл құрамда жеткілікті күш бар екенін, бірақ Уитни Хьюстонды Мандела мен апартеид туралы білмейтін жандарды қамту үшін шақырғанын айтты. Simple Minds оның аргументін қабылдады.

By the time that the Anti Apartheid Movement had agreed to support the concert, Hollingsworth had booked Wembley Stadium for the following June and had approached several artists in addition to Simple Minds. Few were saying a definite no, but hardly anyone would commit. Hollingsworth wanted Dire Straits, one of the largest acts in the world and the kind of act that was needed if broadcasters across the world were to sign up for the event, to head the bill. The group took the same line as Simple Minds. The band's manager Ed Bicknell said that Dire Straits would perform if other top acts also agreed, but Hollingsworth was not to mention Dire Straits in persuading the other acts. Hollingsworth signed up other big names, albeit on a provisional basis, put them in touch with one another and finally they all, including Dire Straits, agreed to perform. With clearly enough talent on board, Hollingsworth announced the bill in March, three months before the 11 June event. The list included: George Michael, Dire Straits, Whitney Houston, UB40, Aswad, Sly and Robbie, Bee Gees, Miriam Makeba and Hugh Masekela. The announcement of the list made it easier to bring in further artists, including Eurythmics who had earlier refused three times, but other big names also. There were some difficulties. Bicknell, for instance, was shocked when Hollingsworth told him there was one condition to Dire Straits playing. The band must rehearse for the event because it had not been on tour for some time and had even disbanded, albeit temporarily. Hollingsworth, in fact, told most of the artists they must rehearse, offering to pay for all rehearsal costs. Dire Straits, like the others, complied. In the event, the band had to bring in a guest guitarist to replace Jack Sonni, who had just become the father of twin girls. The new man was Eric Clapton. A week after the first bill was announced, Simple Minds threatened to quit, arguing that there was not enough grit in it: Whitney Houston, for instance, should not be there. Hollingsworth argued that there was plenty of grit but that Whitney Houston was needed to broaden the audience to include people who were not so likely to know about Mandela and apartheid. Simple Minds accepted the argument.

Гарри Белафонт, Стинг және Стиви Уодер

Гарри Белафонт: Холлингсворт Гарри Белафонттан концерттің ашылу сөзін айтуды сұрап, Нью-Йоркке барды. Белафонт көптеген музыканттардың қатысуына ренжігенін, одан тек сөйлеуін ғана сұрағанын айтты. Холлингсворт оған аудитория оған лайық емес екенін түсіндірді. Ол Белафонттың ән айтуы 30 жылға кері шегіп, әлемдегі теледидар көрермендерінің көп бөлігін жоғалтады деп қорқатын. Ол сондай-ақ, көптеген адамдар естімеген африкалық әншілер мен бишілерді пайдалану арқасында аудиторияның қызығуын жоғалтудан қаушады. Екінші жағынан, Белафонт – жоғары құрметке ие, халықаралық деңгейде танымал тұлға болғандықтан, тиімді сөйлеуші болар еді. Белафонт оған ойланып көру керектігін айтты, бірақ Холлингсворт та оның өнер көрсету мүмкіндігін қарастыруы керек еді. Бір аптадан кейін екеуі қайтадан сөйлесіп, бұрынғыдай ұстанымдарында қалды. Бірақ Холлингсворт Белафонт Брюс Спрингстин, Мик Джаггер немесе Элтон Джон сияқты А категориялы әншілермен бірге ән айтса, ән айта алатынын қосты. Белафонт олардан ешқайсысын шақыра алмады, бірақ Холлингсворттың жеткілікті емес деп айтқан тізімін ұсынды. Соңында Белафонт тек ашылу сөзін айтуға келісті. Стинг: Холлингсворт Стингті концертте өнер көрсету үшін бар күшін жұмсады. Әншінің адам құқықтары мәселесімен байланысы бар еді, оның ішінде Чили диктаторы Аугусто Пиночет туралы "Олар жалғыз билейді" әнінің әсері болды. Ол сол кезде өте танымал еді. Алайда, Стингтің менеджері Майлз Коупленд әншіге ұсыныс жасаудан бас тартты, өйткені ол сол кезде әлемдік турда болады және Уэмблидегі концертке уақыт жетпейді. Турдың соңғы кестесінде Стинг Уэмблиге дейін Берлинде, ал Уэмбли концерті кешінде Еуропаның басқа қалаларында өнер көрсететін болды. Уэмблиге бірнеше апта қалғанда Холлингсворт Стингтің өнер көрсетіп жатқан Швейцарияға барып, сол қонақүйге орналасты. Ол әншінің нақты аты Гордон Самнерді қолданып, Стингке қосылуға рұқсат сұрады, оның менеджері әншімен сөйлесуге рұқсат бермегенін айтты және онымен кездесуді сұрады. Стинг оған бөлмесіне келуін айтты. Холлингсворт Стингке оны және оның тобын жұма күні кешкі Берлиндегі концертінен кейін жеке ұшақпен Лондонға жеткізетінін, таңертең Уэмблиге апарып, сахнада олар үшін бірдей жабдықтар орнатылатынын айтты. Стинг содан кейін дыбыс тексеруден өтеді және концерттің бірінші бөлігін (ашылу сөзінен және Оңтүстік Африка бишілерінен кейін) түскі уақыттан кейін бірнеше минуттан соң ашады. Ол жарты сағат өнер көрсеткеннен кейін, әуежайға апарылып, құрлыққа қайтатын жеке ұшаққа отырады. Стинг келісті. Коупленд келісімге ашуланып, Стингтің концерттің соңында емес, ашылуында өнер көрсетуіне таң қалды. Бірақ бұл іс-шара тікелей эфирдегі концерт ретінде емес, теледидар шоуы ретінде ұйымдастырылды және Холлингсворттың айтуынша, бұл "көрермендердің ең көп бөлігі қалай болатынын көру үшін" басындағы үздік әртіс қажеттігін білдіреді. 11 сағаттық күннің әр сағатына кем дегенде бір үлкен іс-шара жоспарланды, бұл аудиторияны ұстап тұру мақсатында жасалды. Стиви Уондер: Холлингсворттың алғашқы шақыруға тырысқан әртістерінің бірі Стиви Уондер болды. Ол әр жұма сайын студиясына телефон соқса да, әншіге қол жеткізе алмады. Команданың жоғары лауазымды мүшелері оған әр жолы мәселені "қарастырып жатқанын" айтты. Концертке дейінгі сәрсенбіде Уондер кері байланыс жасап, оған орын бар ма деп сұрады. Холлингсворт оған бастапқыда Принс пен Боно дуэт айтуы үшін 25 минут уақыт қалдырылғанын, бірақ екі әнші бас тартқанын айтты. Уондер келісімге келді. Бұл туралы жарияланбады, бірақ аудитория үшін күтпеген сый болды. Алайда, әнші сахна артында үлкен дау тудырды, өйткені оның алдын ала жазылған музыкасын ойнатуға арналған жабдық жоғалды. Ол ойнаудан бас тартып, стадионнан шығып кетті, бірақ кейін Уитни Хьюстонның аспаптарын пайдаланып қайтып келді.

Harry Belafonte: Hollingsworth went to New York to ask Harry Belafonte to give the opening address of the concert. Belafonte made it clear he was upset that, with so many musicians appearing, he was being asked only to talk. Hollingsworth told him the audience was not the right culture for him. He feared that Belafonte's singing would turn the clock back 30 years and would lose much of the television audience across the world. He was already worried about losing the audience as a result of using African singers and dancers whom many people would not have heard of. On the other hand, Belafonte, as a highly respected, internationally known personality, would be an effective speaker. Belafonte told him he would think about it, but Hollingsworth should also think about him performing. The two spoke a week later, with each taking much the same position, although Hollingsworth added that Belafonte could sing if he could get a category A artist, such as Bruce Springsteen or Mick Jagger or Elton John, to sing with him. Belafonte did not get any of those, but came back with a list which Hollingsworth said was not good enough. Eventually, Belafonte agreed just to give the opening speech. Sting: Hollingsworth went to great lengths to get Sting to perform at the concert. The singer was associated with human rights issues, partly as a result of his song They Dance Alone about the Chilean dictator Augusto Pinochet, and was at the height of his popularity. Sting's manager Miles Copeland, however, refused even to put the proposition to the singer because he would be on a world tour at the time and the Wembley concert would not fit in. The final tour schedule showed Sting due to perform in Berlin the night before Wembley and elsewhere in Europe on the evening of the Wembley concert. Several weeks before Wembley, Hollingsworth went to Switzerland where Sting was playing and booked himself into the same hotel. He got reception to put him through to Sting (using the singer's actual name, Gordon Sumner), told Sting that his management had refused to let him talk to the singer, and asked to meet him. Sting told him to come round to his room. Hollingsworth told Sting that he would fly the singer and his band to London on a private plane after his Friday evening Berlin concert, drive him to Wembley in the morning where an identical set of equipment would be set up on stage for him. Sting would then do a sound check and open the show a few minutes after mid day, the first act of the concert (after an opening speech and a set of South African show dancers). As soon as he had done his half hour slot, he would be driven to the airport and put on the private plane taking him back to the continent. Sting agreed. Copeland was furious about the agreement and shocked that Sting would open the show rather than be one of the closing acts. But the event was being organised not as a live concert but as a television show and that, according to Hollingsworth, meant a top act at the beginning when "the largest audience tunes in to see how it's going to be". At least one big act was planned for each hour of the 11 hour day in a bid to keep the audience. Stevie Wonder: One of the first artists that Hollingsworth tried to sign up was Stevie Wonder. He could never get through to the singer, though he phoned him every Friday at his studio. Senior members of the team told him each time that the matter was "under consideration". On the Wednesday before the concert, Wonder phoned back, asking whether there was still space for him. Hollingsworth told him there was a 25 minute slot – time that had originally been kept open for Prince and Bono to sing a duet together but which the two singers turned down. Wonder agreed the booking. This was never announced but was to be a surprise for the audience. In the event, the singer caused a major backstage drama when the equipment used to play his pre recorded music was lost. He refused to play and walked out of the stadium – though he returned later using Whitney Houston's instruments.

Телерадио хабарларын тарату саясаты

Алғашқы суретшілер тобы қосылғаннан кейін, телеарналарға жүгінілді, бастапқыда BBC-ге. Жақында BBC2 бақылаушысы болып тағайындалған Алан Йентоб, егер заң жобасы жақсарса, бес сағаттан астам эфир уақытын беретінін айтты. Тағы бірнеше белгілі суретшілер қосылғаннан кейін, BBC бүкіл шоуды теледидардан көрсетуге келісті. Концертке дейін 24 консервативті депутат Палатаға ұсыныс енгізіп, BBC-ді «Африка Ұлттық Конгресінің террористік қызметін қолдайтын қозғалысқа жарнама жасағаны үшін» сынады. Алайда, ешқандай шағымдану жоспарланбады және жасалмады. Сонымен қатар, суретшілердің көптеген келісімшарттары – Вемблидегі сахна артында қол қойылған – іс-шарадан түскен табыстың ешқайсысы «қару-жарақ сатып алуға немесе басқа да қару-жарақпен байланысты» мақсаттарға жұмсалмауы керектігін белгіледі. Қай проблема болса да, ол қарсы тараптан туды. Апартеидке қарсы қозғалысқа да, Холлингсвортқа да бомбалау туралы ескертулер келіп түсті, оларға іс-шараны өткізбеуді талап етті. Концертке жақындағанда, Уэмблиге электр қуатын жеткізетін электр стансасын жарылқызу туралы қауіп пайда болды. BBC келісім бергеннен кейін, басқа телеарналарды концерт құқығын сатып алуға көндіру оңай болды. Көп жағдайларда шоу телеарналардың ойын-сауық бөлімдеріне саяси емес, туған күнге арналған құрмет ретінде сатылды. Осының нәтижесінде, олар мәселені жоғары деңгейге көтермей немесе жаңалықтар немесе ағымдағы оқиғалар бөлімдеріне жібермей оқиғаны көрсетуге келісе алды. Холлингсворттың айтуынша, олар концертті көрсетуге келіскеннен кейін, жаңалықтар бөлімдері Манделаны террорист-жетекші деп атауды тоқтатуға тиіс болды, осылайша Манделаға көбірек жағымдылықпен қарауға көмектеседі. Бұл науқанның мақсаты деп айтылды, ол наурыз айына қарай іске асуға бастады. Дегенмен, тақырыбын ескере отырып, оқиға кең мағынада саяси болатыны анық болды. Осылайша, оқиғадан бір апта бұрын «Чикаго Сан Таймс» газеті концерттің «1960 жылдардан бері ең тікелей саяси тақырыбы бар болатынын» мәлімдеді. «Бұл Оңтүстік Африка үкіметіне және оның апартеид саясатына қарсы бағытталған тікелей саяси оқиға». Телеарналарға концерт екі сахнада өтетіні де айтылды, бұл орындаушылардың үздіксіз ауысуына мүмкіндік береді, ең танымал орындаушылар негізгі сахнада, ал аз танымал топтар екінші сахнада өнер көрсетеді. Сондықтан, телеарналарға оқиғалар арасында материалдар қосудың қажеті болмайды. Себебі, біріншіден, концерт теледидар шоуы сияқты көрінеді, көрермендерді өшіруге итермелейтін ұзын үзілістер болмайды; және, екіншіден, телеарналар оқиғаға өздерінің көзқарасын таңуға бейім болмайды. Киножұлдыздарды ірі орындаушыларды таныстыру да осы мақсаттарға жетуге көмектесті. Кейбір телеарналар сахна артында сұхбат алу үшін жүргізушілерді жіберді, бірақ бірнеше сағаттан кейін тоқтады. Көптеген телеарналар оқиғаны тікелей эфирде көрсетті. Басқалары, әсіресе Америкада, уақыт айырмашылығына байланысты кейінгі уақытта көрсетті. Көпшілігі толық немесе жақында толық қамтуды қамтамасыз етті. АҚШ-та Fox телеарнасы «көптеген радикалдық элементтерден арылған нұсқа» деп аталатын алты сағатты ғана көрсетті. Бірқатар суретшілердің әндері мен сөздері қысқартылды. АҚШ-тың бір газеті Fox-ты «күннің ең маңызды, әсіресе саяси сәттерін» алып тастағаны үшін сынады. Стивен Ван Зандт АҚШ-қа оралғаннан кейін Fox телеарнасының хабарларын көргеннен кейін қатты наразылық білдірді. Ол бұл оқиғаны «толық Оруэллдік тәжірибе» деп сипаттап, баспасөзге шағымданды. Оның «Sun City» әнінің жарқын орындалуымен қоса, оның үлесі де алынып тасталды. Fox өзінің демеушілері мен жарнама берушілері, әсіресе Coca Cola компаниясының алаңдады, ол әр сағатқа алты жарнамалық орын брондаған. Уитни Хьюстон, Coca Cola компаниясының жарнамаларын жасауға келісімшарт жасады, ол әдеттегі Нельсон Манделаның суреті орнына қара фонда өнер көрсетті. Бірақ Холлингсворттың айтуынша, бұл цензурамен байланысты емес, электр генераторының істен шығуының салдары болды. Fox концерт атауын, «Нельсон Манделаның 70 жылдық мерейтойына арналған құрмет» деп атаудан да бас тартты. Оның орнына, ол шоуды «Freedomfest» деп атады, ұйымдастырушылардың «Нельсон Мандела үшін» деген сөздерді қосу туралы өтініштеріне қарсылық білдірді. Тағы бір мәселені киноактриса Вупи Голдберг сахнаға шығып, бір топтың әндерін таныстырған кезде атап өтті, ол саяси нәрсе айтудан тыйым салынғанын айтты. Бұл өтініш концертті ұйымдастырушылардан емес, Уэмблидегі Fox телеарнасының продюсерінен келді, ол ұйымдастырушылар білместен Голливуд жұлдыздарына сайлау АҚШ-та жақындап келе жатқандықтан саяси нәрселер айтудан аулақ болуды айтты. Іс-шарадан кейін, продюсер – АҚШ-тағы эфирге өңдеу үшін жеке командасымен басшылық етіп – АҚШ сауда журналында американдық суретшілерге қатысқандары үшін алғыс айтып, толық беттік жарнама берді. Продюсер Вемблидегі концертке бір апта бұрын Fox-тың бастапқы таңдауының орнына жұмыстан алынған, өйткені желі концерт ұйымдастырушыларының саяси рухына ұқсас болды деп есептеді.

Once the first set of artists had signed up, broadcasters were approached, starting with the BBC. Alan Yentob, recently appointed controller of BBC2, said that he would provide five hours of airtime – and more if the bill improved. After several more top artists were added, the BBC agreed to televise the whole show. Before the concert, 24 Conservative MPs put down a House of Commons motion, criticising the BBC for giving "publicity to a movement that encourages the African National Congress in its terrorist activities". However, no appeal was either planned or made. Further, the artists’ contracts – which in many cases were signed backstage at Wembley – laid down that no proceeds from the income of the event should go "towards the purchase of or in any other connection with armaments". What problems there were came from the other side. Both the Anti Apartheid Movement and Hollingsworth received bomb threats warning them not to go ahead with the event. Nearer the event, there was a threat to blow up the power station distributing electricity to Wembley. With the BBC on board, it was easier to persuade other broadcasters to buy the rights for the concert. The show was in most cases sold to the entertainment divisions of broadcasters as a birthday tribute that would not be political. As a result, they could agree to show the event without referring the question upwards or to the news or current affairs divisions. According to Hollingsworth, once they had agreed to show the concert, the news divisions would have to stop referring to Mandela as a terrorist leader, thereby helping to ensure that Mandela was looked upon in a more favourable light. This was said to be a campaign objective which was beginning to be achieved by March. Even so, given the subject matter, the event was bound to be political in a broad sense. Thus, a week before the event, the Chicago Sun Times said that the concert would have "the most overtly political theme since the 1960s It's a confrontational political event aimed at the government of South Africa and its practice of apartheid". Broadcasters were also told that the concert would use two stages, enabling acts to follow each other without a break, with top acts on the main stage and lesser known groups on the second. There would therefore be no need for broadcasters to add material between events. The reasoning was that, first, the concert would look like a television show without awkward gaps encouraging audiences to switch off; and, second, broadcasters would be less likely to impose their own narrative on the event. The use of film stars to introduce major acts also helped achieve these objectives. Some broadcasters did send presenters to carry out backstage interviews for the presumed gaps but stopped doing so after a couple of hours. Most broadcasters showed the event live. Others, particularly in the Americas, showed it delayed because of the time difference. Most gave more or less full coverage. In the US, the Fox Television network showed only six hours in what was referred to as a "significantly de radicalised version". A number of artists had their songs or speeches cut. One US newspaper objected that Fox "cut out some of the most passionate – and especially most political – moments of the day". Steven Van Zandt was appalled when he saw a recording of the Fox broadcast on his return to the US. He complained to the press, describing it as "a totally Orwellian experience". His own contribution, including a strident rendering of the song, Sun City, was one of those that were cut. Fox was worried about its sponsors and advertisers, particularly Coca Cola which had booked six advertising spots for each hour. Whitney Houston, who was contracted to make advertisements for Coca Cola, did her act in front of a black backdrop instead of the usual picture of Nelson Mandela. But, according to Hollingsworth, this was nothing to do with censorship but the result of an electricity generator failing. Fox also refused to use the concert title, Nelson Mandela 70th Birthday Tribute. Instead, it billed the show as Freedomfest, objecting to the pleas of the organisers to at least add "for Nelson Mandela". A further issue was highlighted by film actress Whoopi Goldberg when she came on stage to introduce one of the acts, saying that she had been told to say nothing political. The request did not come from the concert organisers but from the Fox TV producer at Wembley who, unbeknown to the organisers, told the Hollywood film stars to avoid saying anything political because an election was coming up in the States. After the event, the producer – in charge of his own editing team for the US broadcast – took out a full page advertisement in a US trade magazine thanking American artists for participating in his show. The producer had been flown in a week before the Wembley concert to replace Fox's original choice who had been working on the production for three weeks but was thought by the network to have become infected by the political ethos of the concert organisation.

Сахнадағы саясат

Іс-шарада саяси сөздерге рұқсат берілмеуі тиіс еді, тек Нельсон Манделаның босатылуы туралы үндеуге ғана рұқсат болды. Бұл үндеу Гарри Белафонттен ашылу сөзінде, киножұлдыздар мен музыканттардан қойылымдарды немесе келесі музыканы таныстырғанда, сондай-ақ сахна төңірегіндегі ұрандар арқылы жеткізілді. Телерадиокомпаниялардың, біріншіден, телеарналарға құқықтарды сатып алуын және, екіншіден, іс-шараны көрсетуді жалғастыруын қамтамасыз ету мақсатындағы қағида көбінесе сақталды. Ұйымдастырушылар ертеде-ақ африкалық-американдық құқық қорғаушы Джесси Джексонды сахнаға шығып сөз сөйлеуден тоқтатты. Оның өтінішіне келіскен жағдайда, басқаларға бас тарту қиын болар еді. Оның орнына Джексон Корольдік ложаға бағытталды, онда Лейбористік партияның лидері Нил Киннок және Либералдық партияның лидері Дэвид Стил, сондай-ақ бірқатар актерлер мен музыканттар болды. Дегенмен, плакаттар, актерлер мен музыканттардың саяси сілтемелері, музыканың өзі, әншілердің көрермендермен жұмысы және көрермендердің реакциясы апартеид туралы кең саяси хабарды жеткізді. Бір-екі артист қатаң позицияны қабылдады. Мысалы, Стивен Ван Зандт Simple Minds тобымен Sun City әнін орындауға дейін «Біз, халық, енді Оңтүстік Африка үкіметінің терроризмді көтере алмаймыз» және «Оңтүстік Африканың террористік үкіметімен іскерлік байланыс жасайтын ешкіммен енді іс жасамауға бел будық» деп мәлімдеді.

Стиви Уодер шығып кетті

Стиви Уондер концерт өтетін сенбі күні таңертең Ұлыбританияға келді және тікелей Уэмбли стадионына барды, онда ол және оның тобы жылыну үшін бөлме дайындалған еді. Ол UB40-тан кейін кешке өнер көрсетуге тиіс болды. Оның пайда болуы жарияланбаған еді. UB40 негізгі сахнада өнер көрсетуін аяқтады, ал Уондердің жабдықтары орнатылып, қосылып, 10 минуттық қосалқы сахнадағы актіден кейін дайын тұрды. Ол сахнаға қарай бет алғанда, оның синтезаторлық музыкасының барлық 25 минуты жазылған синклавиарының қатты дискісі жоғалып кеткенін анықтады. Ол осы дисксіз ойнай алмайтынын айтты, кері бұрылып, жылап, пандустан төмен түсті, оның тобы мен сүйіспеншіліктерін білдіретін адамдар оның артынан стадионнан шықты. Оның орнын толтыру үшін дереу әрекет ету қажет болды, және бұрын өнер көрсеткен Трейси Чэпман тағы да қатысуға келісті. Оның екі өнер көрсетуі оны жұлдыздыққа көтерді, ол жаңадан шыққан бірінші альбомынан екі әнмен: "Fast Car" және "Talkin' 'Bout a Revolution" әндерімен танылды. Концертке дейін ол шамамен 250 мың альбом сатқан еді. Келесі екі аптада ол екі миллион дана сатқан деген қауесет тарады. Уондер стадионға оралды, бірақ басты сахнадағы қазіргі орындаушы, Уитни Хьюстонның жабдығын пайдалану туралы ұсыныстан бас тартты. Топтың басқа мүшелері басқа адамдардың жабдықтарын пайдаланатындарын айтты. Уақыт таусылып бара жатқанда, Уондер келісім берді. Хьюстон үш қосымша әнмен өнер көрсетуін аяқтады, ал келесі орындаушы, Salt N Pepa, қосалқы сахнада үш минут 30 секундтық алдын ала бекітілген уақытты пайдаланды. Salt N Pepa-ның өнер көрсетуінен кейін ешқандай хабарлама жасалмады, негізгі сахнадан ешқандай дыбыс естілмеді, қараңғылықтан "I Just Called to Say I Love You" әнінің алғашқы сөздері және көрермендердің зор шуы естілді. Жарықтар жанды және Уондер өнер көрсетуін жалғастырды. Бағдарламаланған қатты дискі жоғалғандықтан, ол топқа ноталарды ауыстыруды айқайлады.

Қаржыландыру және ұйымдастыру

Нельсон Манделаның 70 жылдығына арналған алғашқы қаржы Холлингворттан, нақтырақ айтқанда, ол теледидар продюсері Невилл Болтпен бірге құрылған «Elephant House» өндіріс компаниясына салған ақшадан түсті. Бірақ бұл қаражат «ең төменгі қажеттіліктің 75 пайызына» ғана жетті. Уэмбли стадионына аванс төлеуге көмектесетін қаржыны Апартеидке қарсы қозғалыс ұйымдастырған кәсіби одақтан алынған қарыз арқылы қамтамасыз етті. Уэмбли билет сатудан түскен түсімді дереу беруге келісті, ал кейбір телекомпаниялар авторлық құқықтар үшін әдеттегіден ертерек төлеуге дайын болды (бірақ BBC ақша төлемей, техникалық жабдықтармен көмектесті). Күндің мақсаты Оңтүстік Африка және Мандела туралы хабардарлықты арттыру болғанымен, іс-шарадан 5 миллион доллар пайда да түсті. Пайданың жартысы Апартеидке қарсы қозғалысқа (АҚҚ) келесі күні өтетін наразылық акциясының шығындарын жабуға, ал қалған жартысы архиепископ Хаддлстон атаған жеті қайырымдастық ұйымға берілді, бірақ бұл ақша қару-жарақ сатып алуға жұмсалмауы керек еді. Осы жеті қайырымдастық ұйым: Oxfam, Christian Aid, War on Want, Catholic Fund for Overseas Development, Save the Children, Bishop Ambrose Reeves Trust және International Defence and Aid Fund. Қайырымдастық ұйымдарды ескере отырып, Freedom Productions компаниясы құрылды, оған әртістердің авторлық құқықтары берілді. Іс-шараға қатысты құқықтар Tribute Inspirations Limited компаниясына тиесілі.

Келесі жазба

Манделаның 70 жылдығына арналған мерекелік шараны 600 миллионға жуық адам 67 елде тамашалады деген болжам, Африкадағы бірнеше телеарнаға тегін лицензия берілгендіктен, шынымен де кем бағаланған болуы мүмкін. Дегенмен, апартеид үкіметі бұл шараны Оңтүстік Африкада көрсетуге рұқсат бермеді. Бірақ, оқиға және оның үлкен танымалдығы туралы жаңалық Мандела мен басқа да саяси тұтқындарға жетті. Кейіннен, осы күшті әсердің үкіметке Манделаны босату үшін қысымды күшейткені айтылады, және концерттен 20 ай өткен соң, түрмеге қамалғаннан кейін 27 жылдан соң оның босатылуы мүмкін болды. Мандела босатылуға азықалғанда, Холлингсворт, Терри және Манделаның адвокаты Лондонда бас қосып, Манделаның босатылуын тойлау және апартеидтің соңына шақыру мақсатында тағы бір хабар таратуды жоспарлады.