Кіріспе

Moraceae тұқымдасына жататын өсімдік түрі

Artocarpus odoratissimus – Moraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Оны көбінесе маранг, маданг, тимаданг, терап, тарап, киран, жасыл педалай немесе жохей емені деп атайды. Бұл өсімдік Борнео, Палаван және Минданао аралдарына тән, ал жаңғақ, кемпедак және нан жемісі сияқты бір туысқа жататын Artocarpus туысымен тығыз байланысты.

Сипаттама

Artocarpus odoratissimus - биікке дейін өсетін мәңгі жасыл ағаш. Жапырақтары 16–50 см ұзындығында және 11–28 см енінде, нан жемісі жапырақтарына ұқсас, бірақ сәл аз тілімделген. Көптеген ағаштар толық жетілгеннен кейін жапырақ тілімдерін жояды.

Жемістер

Ғылыми атауынан көрініп тұрғандай, жемістің иісі күшті, ал дәмділігі жаңғақ пен семпедактан жоғары саналады. Иісі кейбір адамдарға дюрианды еске түсіреді, бірақ ол соншалықты қарқынды емес, және иіс жемістің етінен емес, қалың қабығынан шығады. Оның өте күшті иісі (иісі химиялық заттарға ұқсас) сыртқы қабықта орналасқан. Дәмі жұмсақ, кремовый, аздап шырынды, аннона лонганы сияқты текстураға ие, жаңғақ/семпедак дәмі сезіледі, сондай-ақ жеңіл қосымша дәм бар (сыртқы қабыққа ұқсас, бірақ әлдеқайда жұмсақ), және ағашта толығымен пісіп жетілуіне рұқсат бермегенде жақсырақ. Ағашта піскендері қоңыр түске айналып, соңында жерге түсіп, оңай жарылады. Жемістің сыртқы түрі жаңғақ пен нан жемісі арасындағы белгілі бір аралық форма деп санауға болады. Оның ұзындығы 15–20 см, ені 13 см, ал салмағы шамамен 1 кг. Жемістің қалың қабығы жұмсақ, кең тікендермен жабылған. Жеміс піскен сайын тікендер қатты әрі сынғыш бола бастайды. Толық піскенде кеңейіп жатқан арилдер сыртқы қабықты созады, бұл көбінесе түйіршікті болып көрінеді, әсіресе егер барлық тұқымдары тозаңданбаған болса. Жеміс тым пісіп кеткенше жерге түспейді. Оны толық өлшемде, бірақ әлі де берік болғанда жинап алып, жұмсақ болғанша пісіруге болады. Піскен жемістің түсі жасыл-сарыға өзгереді. Піскен жемістің қабығын айналасынан кесіп, бұрап, ақырын тартса ашылады. Егер тым пісіп кетсе, оңай екіге бөлінеді. Жемістің ішкі жағы жаңғақтың ішкі жағына ұқсас, бірақ түсі ақ, ал еті көбінесе жұмсақ. Орталық бөлігі салыстырмалы түрде үлкен, бірақ «қаптамалар» мен жеуге жарамсыз бөліктері әлдеқайда аз. Арилдер ақ түсті, жүзімдей, әрқайсысының ішінде 15 × 8 мм өлшемді тұқым бар. Ашылғаннан кейін жемісті тез жеу керек, және салқындатылғанда (бірнеше сағат ішінде) дәмдірек болады, себебі ол тез дәмділігін жоғалтады және жеміс тотығады. Тұқымдарын қайнатып немесе қуырып жеуге болады.

Өсіру

Artocarpus odoratissimus Бруней, Индонезия, Малайзия, Филиппин, Таиландтың оңтүстігі және Үндістанның Трипура штатында жемісі үшін өсіріледі. Бұл түр негізінен жергілікті тұтынуға арналған; жемістің аз сақталу мерзімі оның кеңірек қолданылуына кедерес келтіреді. Ағаш суыққа төзгіш емес (нан ағашы сияқты). Ол 15° солтүстік және оңтүстік ендік аралығында, сондай-ақ температурасы 7°C-тан төмен түспейтін жағалау аймақтарында өсе алады.

Дәл осындай жемістер

Artocarpus sericarpus (пелунтан, гумихан, педалаи немесе тарап-булу) және Artocarpus sarawakensis (пинан немесе тау тарап) жемістері A. odoratissimus-ке өте ұқсас және онымен шатастырылып қалады. Екі түрдің де өсіп-өнімді жері бірдей. Дегенмен, піскен кезде оларды сыртқы түрінен ажыратуға болады. Artocarpus sericarpus-тың үстінде шаш тәрізді түктер болады, ірі рамбутан сияқты, және ол қызыл түске дейін піседі. Artocarpus sarawakensis одан да қиын, өйткені ол A. odoratissimus пішінімен бірдей және апельсин түсті болады. Оның ядро бөліктері кішкентай.

Тарап қалдықтарын пайдалану

Тараптың қабығы, сабағы және тұқымының көптеген қолданыс орындары бар. Тарап қабықтары боялған сулардан бояушы заттарды (мысалы, кристалл қызғылт, метил қызғылт 2B және метилен көк) кетіруге пайдалы материал ретінде хабарланған. Тарап сабағының осьтері Cd(II) және Cu(II) иондарын кетіру үшін қолданылады.