Кіріспе

16-17 ғасырдағы ағылшын әйел және Англияның Елизавета I патшайымының құрмет қызы Мэри Фитон (немесе Фиттон) (25 маусым 1578 жылы крещение алған – 1647) – Елизавета патшайымының құрмет қыздарының бірі болды. Ол Уильям Герберт, Пемброктың 3-графы, вице-адмирал сэр Ричард Левесон және басқалармен болған даулы қарым-қатынастарымен танымал. Кейбір зерттеушілер оны Шекспирдің сонеттеріндегі "Қараңғы әйел" деп санайды.

Отбасы

Фитон Чеширдегі Гоусуорттан сэр Эдвард Фитон мен Элис Хэлкрофттың қызы еді. Оның кем дегенде үш туысы болды: үлкен әпкесі Анна, ол 1587 жылы он екі жасында Джон Ньюдигейтке тұрмысқа шықты, және екі інісі. Оның інілерінің бірі Эдвард Фитон еді.

Патша сарайындағы өмір

Мэри Фитон шамамен 1595 жылы Елизавета патшайымның құрметті қызына айналды. Әкесі оны патшайым үйінің бақылаушысы сэр Уильям Ноллиске тапсырды. Ноллис: "Мен оның жақсылығын, оның нағыз әкесі болғандай қадағалаймын", - деп уәде берді. Бірақ Ноллис, ол кезде елу жаста және үйленген болатын, көп ұзамай Мэри Фитонға уәждеме жасады. Ол өзінің құштарлығы туралы оның әпкесіне жазды, тіпті Мэридің немере қызына "Мэри" деген есім қойды. Оның ғашықтығы бәріне белгілі болды және сарайда оны келекеледі. 1598 жылы патшалық сарайда жүруі үшін "Сұр Фиттон" атты жылқы ұсталды. 1599 жылдың қаңтар айында Мэри ауырып, "жағдайы жақсы емес" болғандықтан сарайды тастап, әкесінің Чарлинг-Кросстағы үйіне қайтып оралды. Ол Елизавета заманында "ананың тұншығуы" деп аталатын, физикалық және психикалық белгілердің қоспасынан зардап шекті, бұл, мүмкін, гистерияның бір түрі болды. Ол сарайға оралғанда Ноллистен бас тартты. 1600 жылдың маусым айында Мэри Бедфорд графының немересі леди Энн Расселдің әсем тойын атап өту үшін Блэкфрирстегі лорд Кобхемнің резиденциясында Ворстер маркизі атанған Генри Сомерсетпен бірге би биін басқарды. Мэри басшылығымен қызметшілер аллегориялық би биледі, содан кейін көрермендерден ауыстырушыларды таңдады. Мэри батыл түрде патшайымды таңдап, оған ол Сүйіспеншілікті білдіретінін айтты (ол кезде құмарлық махаббатты білдірді), ал патшайым: "Сүйіспеншілік пе? Сүйіспеншілік – жалған" деді. Бұл маска басқаша болды, себебі басқа жағдайларда ақсүйек бишілер (әсіресе әйелдер) көбінесе сөз сөйлемейтін. Уильям Герберт, кейін Пемброк графы атанған, осы биде болған. Мэри Фитон оның сүйіктісіне айналды және көп ұзамай жүкті болды. 1601 жылдың ақпан айында Пемброк баланың әкесі екенін мойындағаннан кейін, бірақ сүйіктісіне үйленуден бас тартқандықтан Флит түрмесіне қамалды. Мэри Фитонды сэр Джон Хопкинстің жесірі леди Маргарет Хокинс күтіміне берді. 1601 жылдың наурыз айында ол дүниеге келген сәбиі қайтыс болды (мүмкін, Пемброк ауырған деп есептелетін сифилис салдарынан). Мэри мен Пемброк екеуі де сарайдан қуылды.

Соттан кейінгі өмір

Мәриямның әкесі бұл жағдайды әлеуметтік апат деп есептегенмен, ол өзінің әкесінен кем ұялғандай көрінбеді. Knollys оны тағы да баурап алуға тырысты, бірақ Мэри қалысқан жоқ. Ол үйленген вице-адмирал сэр Ричард Левесонмен байланысқа түсіп, одан екі қыз дүниеге келді. Ол 1605 жылы қайтыс болғаннан кейін оған 100 фунт стерлинг мұра қалдырды (оның әйелі ауыр психикалық аурудан зардап шегіп жүрді, тіпті Мэридің Полвелемен некелесуі де анасын басаңдатпады; ол Полвеле туралы «нағыз алаяқ» деп айтты). Күйеуі 1610 жылы қайтыс болғаннан кейін Мэридің күтімінде бір ұл мен бір қыз қалды. Ол Пемброкширлік Джон Лаугер деген капитанға қайтадан тұрмысқа шықты. Лаугер – «жантәлім адвокат» және бұрынғы парламент депутаты, ол бір кезде Йорк қаласындағы жоғары комиссия сотында қызмет еткен. Ол 1636 жылы қайтыс болды. Мэри 1647 жылы қайтыс болып, Гоусуорт қаласына жерленді, қызына, үйленген және балалы болған қызына аздаған Уэльс мүлігін қалдырды. Оның әруағы Гоусуорт Олд Холлде кездеседі деген қауесет бар.

Шекспир

Оның Гербертпен қарым-қатынасы Фитонның Шекспирдің сонеттеріндегі "қара ханым" болғаны туралы айғаққа негіз болады. Герберт – ақынды қараңғы әйелмен байланысқа түсіп, адаттан жаңылған "әсем жас жігіт" кейіпкерінің басты үміткерлерінің бірі, сондықтан Фитон осы әйел болуы мүмкін деген пікір бар. Бұл ұсынысты алғаш рет Томас Тайлер 1890 жылғы сонеттер жинағында айтқан. Фрэнк Харрис бұл пікірді бірнеше кітабында, соның ішінде «Шекспирдің әйелдері» және «Шекспир және оның махаббаты» еңбектерінде қолдады. Оның ықпалды өмірбаяны «Шекспир адамы» Фитонның Шекспирдің өмірін қиратқанын және оның «қара ханымға деген махаббатынан жүрегі ауырып» қайтыс болғанын мәлімдейді. Заманауи ғалымдар бұл тұжырымдамаларды қуанған жоқ. Пол Эдмондсон мен Стэнли Уэллс «оның әдемі екендігі анықталғаннан кейін оның даңқы төмендеді» деп түсіндіреді. Оның өмірбаянында Шекспирмен таныс болғанына ешқандай дәлел жоқ. Оның әдеби байланыстары болған; Шекспир труппасында клоун болған Уильям Кемп өзінің «Тоғыз күндік таңғажайып» (1600) атты туындысын «Элизабеттің құрметті қызы» Энн Фитонға арнады. Бұл қате болуы мүмкін, өйткені Мэри, оның әпкесі Энн емес, Елизавета I патшайымның құрметті қызы болған. Энтони Мундейдің «Әлемдегі барлық еркектерге қарсы әйелдің құндылығын қорғау» жинағында Мэри Фитонға арналған сонет бар.

Фитон хат-хабарлары

Мэри Фитонның қарындасы Энн Ньюдигейтке жазылған хаттар Ньюдигейт отбасының архивінде сақталған. 1890 жылдары бұл хаттар Леди Ньюдигейт Ньюдигейт (Сэр Эдвард Ньюдигейт Ньюдигейттің әйелі) көшіріліп, жарияланды.