Кіріспе

Питер Тейлор Форсайт, сондай-ақ П. Т. Форсайт ретінде де белгілі, (1848–1921) – шотланд теологы.

Өмірбаян

Пошташының ұлы Форсайт Абердин университетінде, содан кейін Геттингенде (Альбрехт Ритшлдің жетекшілігімен) оқыды. Ол конгрегациялық пасторлыққа бекітіліп, Брэдфорд, Манчестер, Лестер және Кембридж қалаларындағы шіркеулерде пастор болып қызмет етті, ал 1901 жылы Лондонның Хакни колледжінің директоры болды (кейін Лондон университетіне біріктірілді).

Теология

Ранғы теологияға деген ерте қызығушылығы кейбір "ортодоксалды" христиандарға күдік тудырды. Дегенмен, ол либералды теология кінәлі сананың моральдық мәселесін жеткілікті түрде түсіндіре алмайды деген қорытымға келді. Бұл оны рухани дағдарысқа алып келді, одан шығу жолын Мәсіхтің құрбандық еңбегінде тапты. Осы тәжірибе қасиеттілік және құрбандық мәселелеріне деген ынтасын қалыптастыруға көмектесті. Форсайт бұрынғы либералды көзқарастарының көп бөлігін қабылдамаса да, Адольф фон Харнактың Халкидондық христологиясына қатысты сын пікірлерін сақтап қалды. Бұл оны кірпіштің кенотикалық доктринасын түсіндіруге итермеледі (бишоп Чарльз Гор және Томазийдің ықпалымен). Ол басқа кенотикалық теологиялардан Мәсіхтің құдайлық қасиеттерін тастамағанымен, оларды жинақтағанымен ерекшеленді; яғни, адам болып тууы – Құдайдың құдіреттілігін жоққа шығару емес, оның көрінісі болды. Оның теологиясы және либералды христиандыққа қарсы шабуылы оның ең танымал еңбегінде, "Иса Мәсіхтің тұлғасы мен орны" (1909) кітабында қамтылған, ол келесі буынның неоортодоксалды теологиясының көп бөлігін болжады. Оны кейде "Барттан бұрынғы Барт" деп атайды, бірақ бұл швейцариялық теологтың ойларымен көптеген айырмашылықтарды ескермейді. Форсайттың маңызды түсініктерінің көп бөлігі назардан тыс қалғанмен, оны ХХ ғасырдың басындағы ағылшын тіліндегі ең ұлы теологтардың бірі санайтындар бар. Аллистер Макграт өзінің "Христиандық теология: кіріспе" еңбегінде Форсайттың "Құдайды ақтау" (1916) еңбегін сипаттайды. Бұл кітапта "Құдайдың әділдігі" ұғымын қайта ашуға шақыру бар. Форсайт Ансельмге қарағанда айқышқа қатысты заңдық және құқықтық аспектілерге аз көңіл бөледі; оның қызығушылығы айқыш пен ғаламның моральдық құрылысының арасындағы байланысқа шоғырланған. Құрбандық туралы ілім "нәрсенің дұрыстығынан" ажырамас. Кеннет Сурин өзінің "Теология және зұлымдық мәселесі" кітабында Форсайттың "Құдайды ақтау" еңбегін айқышқа негізделген теодиция ретінде қарастырады. Құдай әлемді осыншама көп азап пен қайғымен жаратқаны үшін тек оның жаратылыстарымен азап пен қайғының салмағын бөлісуге дайын болса ғана ақталады. Сурин Форсайтпен келіседі. Форсайт "Құдайды ақтау" еңбегін бірінші дүниежүзілік соғыста он миллион адам қаза тауып, тағы жиырма миллион адам жарақат алған кезде жазды. Форсайт тіпті "бірінші дәрежелі соғыс сияқты әлемдік апат пен сотты" да "Құдайдың қолында және қызметінде" деп қарастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Құдай және адамзаттың прогресі туралы кең таралған көзқарастар теодициялық сұрақты басып тастады. "Халық діні" тек "адамның дамуын ілгерілету және оны тәждіре" мақсаты бар Құдайды уағыздады. "Прогресс доктринасы" (бірінші рет Abbé de Saint Pierre ұсынған) Еуропаны биледі. Бірақ Форсайттың айтуынша, соғыстың "жамандықтың қорқынышты және үмітсіз табиғатын ашып көрсетуі" осы оптимистік көзқарастарды жойды және Құдайдың жақсылығы туралы теодициялық сұрақты күшейтті. Форсайтқа жүгінуге болатын теодиция болған жоқ. Ол теологияны жан-жақты зерттегеніне қарамастан, Құдайдың әділдігін растайтын қанағаттанарлық философиялық теодиция таба алмады. Осыдан кейін Форсайт "ешбір адам ақылы мұндай әлемде Құдайды ақтауға жеткіліксіз. Ол Өзін ақтауы керек, және Ол Мәсіхтің айқышқа шегеленуі арқылы осыны істеді" деген қорытымға келді. Форсайт "Құдайдың теодициясын" Римдіктерге 1:17-ден бастап: "Құдайдың әділдігі сенімнен сенімге аян болады" деп атады. Ол Құдайдың әділдігін Мәсіх арқылы көріп, Мәсіхті "Құдайдың теодициясы" және "Құдайға мойынсұнбайтындарды да, күнәкарларды да ақтайтын" деп атады. Мәсіх Құдайдың уәдесін орындауға Құдайдың қамқорлығын қолданады. Мәсіх арқылы Құдай Өзінің әділдігін толыққанды дәлелдеді. Егер біреу өзінің денесінде азап шегуге лайық деп ойласа, Құдай одан да көп азап тартады. Олардың барлық азаптарында Ол одан да көп азап шекті. Форсайт үшін "Құдайдың өзі жасаған теодициясы" адамдар ойлап тапқан теодицияларға қарсы болды. Құдайдың өзі жасаған теодиция Форсайтқа Құдайдың жаратылысындағы "азап арқылы жоғары қарай жолдың болуын түсіндіруге" философиялық жауап бермеді. "Құдайдың әдістерін анықтау мүмкін емес, бірақ Оның ниеті мен жүрегі бар. Біз Оны таптық". Құдайдың өзі жасаған теодиция – татуласу және қарым-қатынас теодициясы, жауапсыз сұрақтарға қарамастан Құдайға сенім артуға мүмкіндік беретін теодиция. Форсайттың "Құдайдың өзі жасаған теодициясы" Құдайды ақтауға философиялық негіз беруден гөрі Құдаймен дұрыс қарым-қатынасқа мүмкіндік беретіні, 'теодиция' сөзінің екі мағынасын ажыратады. Теодиция грек сөздерінен – theos ("Құдай") және dikē алынған, оны (a) әділ (және одан туындаған әділдік, ақталған және т.б.) немесе (b) дұрыс (және одан туындаған дұрыстық, дұрыс деп тану және т.б.) деп аударуға болады. Дұрыс деп тануға бағытталған теодиция рационалды аргументтерді білдіреді. Ал дұрыс деп тануға бағытталған теодиция қарым-қатынасты білдіреді. Киелі кітапта дұрыстық негізінен қарым-қатынасқа байланысты.