Соғыс Митридат VI Понтийский және Рим Республикасы арасында. 3-ші Митридат соғысы (73-63 ж.б.д.), Понт патшалығының құлауы, Арменияның Римге тәуелділігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Понт патшасы Митридат VI мен Рим Республикасы арасындағы соғыс
War between King Mithridates IV of Pontus and the Roman Republic
Үшінші Митридат соғысы (б.з.д. 73–63 жж.), үш Митридат соғысының ең соңғысы және ең ұзаққа созылғаны, Понт патшасы Митридат VI мен Рим Республикасы арасында өтті. Екі тарапқа да көптеген одақтастар қосылды, бұл қақтығыс Жерорта теңізінің шығыс бөлігінің барлығын және Азияның ірі аймақтарын (Кіші Азия, Үлкен Армения, Солтүстік Месопотамия және Левант) соғысқа тартты. Соғыс Митридаттың жеңілісімен аяқталды; Понт патшалығы мен Селевкид империясы (сол кездегі шағын мемлекет) құлап, Армения патшалығы Римнің одақтас клиенттік мемлекетіне айналды.
The Third Mithridatic War (73–63 BC), the last and longest of the three Mithridatic Wars, was fought between Mithridates VI of Pontus and the Roman Republic. Both sides were joined by a great number of allies, dragging the entire east of the Mediterranean and large parts of Asia (Asia Minor, Greater Armenia, Northern Mesopotamia and the Levant) into the war. The conflict ended in defeat for Mithridates; it ended the Pontic Kingdom and the Seleucid Empire (by then a rump state), and also resulted in the Kingdom of Armenia becoming an allied client state of Rome.
Өмірбаян
120 ж.б. Понт патшасы Митридат V-ті белгісіз күштер улады. Бұл қастандықтардың Митридат V-тің әйелі Лаодиканың тапсырысымен жасалған болуы мүмкін. Митридат V өсиетімен патшалық Лаодика, Митридат VI және Митридат Хресттің бірлескен билігіне өтті. Екі ұлы да кәмелетке толмағандықтан, Лаодика регент ретінде толық билікті өз қолына алды. Лаодика регенттік кезінде екінші ұлына (Хрест, мүмкін, ыңғайлырақ болған) көбірек көмек көрсетті. 120–116 ж.б. (немесе 113 ж.б.) Лаодиканың регенттігі кезінде Митридат VI анасының сарайынан қашып, жасырын өмір сүрді. Митридат Кіші Азияның шығысында және Қара теңіз аймағында мемлекетін үстемдікке жеткізуді мақсат тұтты. Ол алдымен Қара теңіздің шығысында орналасқан Колхиданы бағындырды, ол б.з.д. 164 жылға дейін тәуелсіз патшалық болған. Содан кейін Понт даласында билік үшін скиф патшасы Палакпен қақтығысты. Қырымның маңызды қалалары мен халқы – Таурикалық Херсонес және Боспор патшалығы Митридаттың ежелгі жауы – скифтерден қорғау үшін тәуелсіздіктерін оңай тапсырды. Скифтер мен олардың одақтастары роксоландар Понт генералы Диофанттың қолынан ауыр күйреуге ұшырады және Митридатты өздерінің билеушісі деп мойындады. Жасырау патша назарын Римнің күшейіп келе жатқан билігіне аударды және Кіші Азияға бет бұрды. Ол Пафлагония мен Галатияны Битиния патшасы Никомед III-ке бөліп берді. Бірақ Митридаттың Никомедтің Рим Республикасымен Понтқа қарсы одақ құрып, елін кеңейтуге тырысқанын түсінуі ұзаққа соқпады. Митридат Каппадокияны бақылау үшін Никомедпен келіспей, бірнеше шайқаста жеңіске жеткен соң, Никомед Римнен ашық көмек сұрауға мәжбүр болды. Римдіктер екі рет Никомедтің пайдасына қақтығысқа араласты (95–92 ж.б.), сондықтан Митридат патшалығын одан әрі кеңейткісі келсе, болашақта Рим-Понт соғысына қатысудан басқа жолы қалмады. Осы кезде Митридат римдіктерді Азиядан қууға бекінді. Битинияның келесі билеушісі Никомед IV римдіктердің ықпалында болған қуыршақ патша еді. Митридат оны құлатуға тырысты, бірақ әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал Никомед IV, римдік кеңесшілерінің ынталандыруымен, Понтқа соғыс жариялады. Римнің өзі Италиялық одақтастарымен соғыс жүргізіп жатқан әлеуметтік соғысқа тартылған еді. Сондықтан бүкіл Азия провинциясында рим әскерінің саны өте аз болды. Римдіктер Азиядан көптеген әскерлер жинап, Никомед әскерімен бірігіп, 89 ж.б. Митридат патшалығына басып кірді. Митридат шешуші жеңіске жетіп, римдік әскерді шашыратты. Оның жеңіске жеткен әскері Кіші Азияда зор құрметпен қарсы алынды. Келесі жылы, 88 ж.б., Митридат Анатолияның бірнеше қалаларында қалған римдік және итальяндық қоныс аударушыларды қырғынға ұшыратты, бұл аймақтағы римдіктердің болуын толығымен жойды. Бұл қырғында 80 мыңға жуық адам қаза тапқан деседі. Бұл оқиға "Азиялық кешкі ас" деп танылды. Римдіктер оны жеңу және биліктен қуу үшін үлкен шабуылдық күштерді ұйымдастырды (осы жолы өз легиондарын жіберді). 88 және 84 ж.б. аралығында өткен Бірінші Митридат соғысында Луций Корнелий Сулла Митридатты Грекиядан ығыстырды. Бірнеше шайқаста жеңіске жеткеннен кейін, Сулла Римдегі саяси қарсыластарымен жазаланғандықтан, Митридатпен бейбіт келіссөздерді асығыс аяқтады. Сулла Италияға оралғанда, Люций Лициний Мурена Анатолиядағы рим әскерлеріне басшылық етуді қалдырды. Сенат бекітпеген жеңіл бейбіт шарты Митридат VI-ға әскерін қайта құруға мүмкіндік берді. Мурена 83 ж.б. Митридатқа шабуыл жасап, 83–81 ж.б. аралығында Екінші Митридат соғысын басталды. Митридат 82 ж.б. Халис шайқасында Муренаның екі жас легионын жеңіп, келісімшарт бойынша қайтадан бейбітшілік орнатылды.
In 120 BC, Mithridates V, the king of Pontus was poisoned by unknown figures. The conspirators were probably working for his wife Laodice. In his will Mithridates V left the kingdom to the joint rule of Laodice, Mithridates VI and Mithridates Chrestus. Both of her sons were underage and Laodice retained all power as regent. Laodice in her regency favored her second son (Chrestus was probably more pliable). During her regency 120–116 BC (perhaps even 113 BC), Mithridates VI escaped the court of his mother and went into hiding. Mithridates entertained ambitions of making his state the dominant power in the east of Asia Minor and the Black Sea region. He first subjugated Colchis, a region east of the Black Sea, and prior to 164 BC, an independent kingdom. He then clashed for supremacy on the Pontic steppe with the Scythian King Palacus. The most important cities and people of the Crimea, the Tauric Chersonesus and the Bosporan Kingdom readily surrendered their independence in return for Mithridates' protection against the Scythians, their ancient enemies. The Scythians and their allies the Rhoxolanoi suffered heavy losses at the hands of the Pontic general Diophantus and accepted Mithridates as their overlord. The young king then turned his attention to Asia Minor, where Roman power was on the rise. He contrived to partition Paphlagonia and Galatia with King Nicomedes III of Bithynia. Yet it soon became clear to Mithridates that Nicomedes was steering his country into an anti Pontic alliance with the expanding Roman Republic. When Mithridates fell out with Nicomedes over control of Cappadocia, and defeated him in a series of battles, the latter was constrained to openly enlist the assistance of Rome. The Romans twice interfered in the conflict on behalf of Nicomedes (95–92 BC), leaving Mithridates, should he wish to continue the expansion of his kingdom, with little choice other than to engage in a future Roman Pontic war. By this time Mithridates had resolved to expel the Romans from Asia. The next ruler of Bithynia, Nicomedes IV of Bithynia, was a figurehead manipulated by the Romans. Mithridates plotted to overthrow him, but his attempts failed and Nicomedes IV, instigated by his Roman advisors, declared war on Pontus. Rome itself was involved in the Social War, a civil war with its Italian allies. Thus, in all of Roman Asia Province there were few Roman troops available. The Romans therefore mustered a great number of Asian levies and combined with Nicomedes' army they invaded Mithridates' kingdom in 89 BC. Mithridates won a decisive victory, scattering the Roman led forces. His victorious forces were welcomed throughout Asia Minor. The following year, 88 BC, Mithridates orchestrated a massacre of Roman and Italian settlers remaining in several Anatolian cities, essentially wiping out the Roman presence in the region. 80,000 people are said to have perished in this massacre. The episode is known as the Asiatic Vespers. The Romans responded by organising a large invasion force (this time sending their own legions) to defeat him and remove him from power. The First Mithridatic War, fought between 88 BC and 84 BC, saw Lucius Cornelius Sulla force Mithridates out of Greece proper. After being victorious in several battles Sulla, being declared an outlaw by his political opponents in Rome, hurriedly concluded peace talks with Mithridates. As Sulla returned to Italy Lucius Licinius Murena was left in charge of Roman forces in Anatolia. The lenient peace treaty, which was never ratified by the Senate, allowed Mithridates VI to restore his forces. Murena attacked Mithridates in 83 BC, provoking the Second Mithridatic War from 83 BC to 81 BC. Mithridates defeated Murena's two green legions at the Battle of Halys in 82 BC before peace was again declared by treaty.
Кіріспе
Рим мен Понт патшалығы арасындағы екінші және үшінші соғыстар аралығындағы кезең (б.з.д. 81–75 ж.) Понт патшалығы тарихында қарастырылады. Онда ұзақ жылдарға созылған қарақшылық соғыстарының Бірінші Митридат соғысының және әсіресе Митридат VI мен Серторийдің одағының нәтижесі болғаны көрсетіледі. Олардың екі қауіпті күшті біріктіруі, бөлек алғандағы күштерінен әлдеқайда зор бірлікке айналып, Рим билігін құлатуға қауқарлы болды. Үшінші соғыстың тікелей себебі – битиниялық патша Никомед IV-нің өлімінен кейін (б.з.д. 74 ж.) патшалығын Римге мұра қалдыруы болды. Митридат, күштерін қайта толықтырып жатқанда, Битинияға жорық жасады.
The period between the Second and Third wars of Rome and the Pontic Kingdom (81–75 BC) is discussed under the Kingdom of Pontus. There it can be seen how the long piracy wars were a development out of the First Mithridatic War and especially of the alliance between Mithridates VI and Sertorius, which in joining those two threats into a unity much larger than its parts had the serious potential of overturning Roman power. The immediate cause of the Third War was the bequest to Rome by King Nicomedes IV of Bithynia of his kingdom upon his death (74 BC). Mithridates, who had been rebuilding his forces, launched an invasion of Bithynia.
Қарулар мен бастапқы орналасулар, 74-73 б.з.д.
Серторийдің испан провинцияларындағы көтерілісімен бір уақытта шабуылға шыққан Митридат бастапқыда дерлік қарсылыққа тап болмады. Сенат Понт қауіпін сейілту үшін консулдар Луций Лициний Лукулл мен Маркус Аврелий Коттаны жіберді. Мұндай маңызды қолбасшылыққа тағы бір мүмкін генерал – Помпей, Серторий бастаған көтерілісті басуға көмектесу үшін Испанияда Метелл Пиуспен бірге болды. Лукулл Киликияны, ал Котта Битинияны басқаруға жіберілді. Аппиан мен Плутархтың мәліметінше, Лукуллдың 30 000 жаяу әскері және 1600–2500 атты әскері болған, ал Митридаттың әскерінде 300 000-ға жуық адам бар деген қауесет тарады. Алғашқы жоспар бойынша Котта Митридаттың флотын тоқтатып тұруы, ал Лукулл құрлықтан шабуыл жасауы тиіс еді. Сондықтан Коттаға өзінің флотын Халкидонға орналастыру бұйрығы берілді, ал Лукулл Понтқа басып кіру ниетімен Фригия арқылы жорыққа шықты. Лукулл көп ілгерілеген жоқ, сол кезде Митридат батысқа қарай жылдам жорық жасап, Халкидон шайқасында Коттаға шабуыл жасап, жеңіске жетіп, оны Халкидон қабырғаларына қашуға мәжбүр еткені туралы хабар келді. Римнің 64 кемесі жауға түсіп немесе өртенді, ал Котта үш мың сарбазын жоғалтты. Котта Лукулл көмекке келгенше сол жерде қалуға мәжбүр болды.
Having launched an attack at the same time as a revolt by Sertorius swept through the Spanish provinces, Mithridates was initially virtually unopposed. The Senate responded by sending the consuls Lucius Licinius Lucullus and Marcus Aurelius Cotta to deal with the Pontic threat. The only other possible general for such an important command, Pompey, was in Hispania to help Metellus Pius crush the revolt led by Sertorius. Lucullus was sent to govern Cilicia and Cotta to Bithynia. According to Appian and Plutarch Lucullus had 30,000 infantry and 1,600–2,500 cavalry while Mithridates was rumoured to have as many as 300,000 men in his force. The original plan was that Cotta should tie down Mithridates' fleet, while Lucullus attacked by land. Cotta was therefore ordered to station his fleet at Chalcedon, while Lucullus marched through Phrygia with the intention of invading Pontus. Lucullus had not advanced far when news came through that Mithridates had made a rapid march westward, attacked and defeated Cotta at the Battle of Chalcedon, and forced him to flee behind the walls of Chalcedon. Sixty four Roman ships had been captured or burnt, and Cotta had lost three thousand men. There Cotta was forced to remain until Lucullus could come to his rescue.
Митридаттың Батыс Азиядағы жеңілісі, 7372 б.з.д.
Никомидияға жеткен соң Котта Митридаттың Никея, Лампсак, Никомидия және Апамея қалаларын – аймақтағы маңызды қалалардың барлығын – басып алуын ашумен бақылады. Жақын орналасқан Кизикус қана римдіктердің жағында қалды, себебі оның көптеген азаматтары (Коттаның әскерінде қосымша әскер ретінде қызмет еткен) Халкидонда Митридатқа қарсы шайқаста қаза тапқан еді. Понт армиясы Кизикусқа жол тартты және қалаға қоршау салды. Лукулл сол кезде Битиниядағы Сангарий өзені бойында орналасқан еді. Ол Коттаның жеңілісі туралы хабарды естігенде, әскерлері оны Коттаны өз қателігіне қалдырып, бай олжаға толы қорғансыз Понтқа аттануға көндіруге тырысты. Бірақ Лукулл олардың сөзін тыңдамай, Халкидонға бет алды. Митридатпен біріккен римдік бүлікші Марк Марий оның жолын кесті және қарсы тұрды. Олар Никеяның (қазіргі Изник) жанындағы Отрояда кездесті. Лукулл 30 000 жаяу әскер мен 2 500 атты әскерге ие болғанымен, қарсыластар армиясының зорлығынан сескенді және шайқасуға құштар болмады. Плутархтың баяндауына сәйкес, осы кезде бір белгі пайда болды, ол сәттілікке ие болды:
Having made his way to Nicomedia, Cotta watched in frustration as Mithridates marched on taking Nicaea, Lampsacus, Nicomedia and Apameia, all major cities in the region. Only nearby Cyzicus held to the Roman cause, probably because many of its citizens (serving in Cotta's army as auxiliaries) had died fighting against Mithridates at Chalcedon. The Pontic army marched on Cyzicus and began a siege. Lucullus was camped somewhere along the Sangarius river in Bithynia when he received news of Cotta's defeat. His soldiers urged him to leave Cotta to his own folly and march on undefended Pontus with its rich potential for loot. Lucullus ignored them and headed toward Chalcedon. Marcus Marius, a Roman rebel cooperating with Mithridates, blocked and confronted him. They faced off at Otroea near Nicaea (present day Iznik). Although Lucullus commanded 30,000 infantry and 2,500 cavalry, he was daunted by the size of the opposing army and reluctant to engage. The arrival of an omen, as reported by Plutarch, was thus fortuitous:
Шайқас болған жоқ. Марий үшін кешігу – логистикалық қиындық тудырды. Оның әскеріне азық-түлік тек бірнеше күнге ғана жететін. Лукулл тұтқын сұрақтары арқылы оның азық-түлік тапшылығын біліп, оны күтуге шешім қабылдады. Марий өзі іздеген шайқасты өткізбей, жолына жалғастыруға мәжбүр болды.
No battle occurred. For Marius, delay posed a logistical problem. He had only a few days of supplies for his troops. Lucullus learned of the shortage through prisoner interrogations and decided to wait him out. Marius was forced to move on without the fight he had sought.
Цизикустың қоршауы
Митридат Кизикті қоршап тұрғанда Лукулл әскерімен келді; римдіктер, кейбір көшпендердің көмегімен, қарсы қоршау орнатып, Митридат әскерін Кизик түбегінде қоршап алды. Қоршау барысында Митридат атты әскерін, аурулар мен жаралылармен бірге жіберді, бірақ олар Рындак өзені жанында шабуылға ұшырап, қырғынға ұшырады. Қарлы боран ортасында Лукулл осы күштерге он когортасымен кездесіп, өзеннің екі жағынан кешіп бара жатқанда шабуыл жасады. Плутарх пен Аппианның мәліметтері бойынша, шайқас кезінде 15 000 адам және 6 000 жылқы тұтқынға алынды. Рындақтағы апат, аштық және әскерін қампқан оба Митридатты өз позициясын толығымен тастауға мәжбүр етті, ол солтүстікке қарай теңіз арқылы, ал әскері құрлықпен жүріп бара жатқанда. Лукулл әскерді қуды және Эзеп және Граник өзендерінің қосылған жерінде жеңіп, көптеген адамды өлтірді (20 000 адам Граник өзенінен кешіп бара жатқанда қаза тапты). Нәтижесінде, Битинияға жол азытқан 300 000 сарбаздың тек 20 000-ы ғана тиімді күш ретінде қалды. Кизик қоршауы мен одан кейінгі шегінуді толыққанды апат деп санауға болады.
While Mithridates was besieging Cyzicus, Lucullus and his army arrived; the Romans, with the help of some turncoats, were able to establish a counter siege, trapping Mithridates' army on the Cyzicus peninsula. During the siege Mithridates sent his cavalry away, with the sick and the wounded, but they were ambushed and slaughtered at the river Rhyndacus. In the middle of a snowstorm, Lucullus met these forces with ten cohorts and attacked them in mid crossing on both sides of the river. Plutarch and Appian record 15,000 men and 6,000 horses as being captured during the battle. The disaster at the Rhyndacus combined with the famine and a plague which had struck his main army forced Mithridates to completely abandon his position, sailing north while his army marched overland. Lucullus pursued the army and defeated them at the confluence of the Aesepus and Granicus Rivers, slaughtering many (20,000 were killed while crossing the river Granicus). Eventually, of the 300,000 who had set out for Bithynia, only 20,000 effective troops remained. The siege of Cyzicus and the subsequent retreat could be considered an unmitigated disaster.
Теңіз шабуылы
Маркус Мариус Кизик жорығынан аман қалғаннан кейін теңізге бет бұрды. Митридаттың әскербасылары Пафлагониялық Александр мен Дионисий Евнух («Евнух») бірге 50 кеме және 10 000 таңдаулы сарбаздың құрамында, олардың ішінде, Моммсеннің сөзімен айтқанда, «римдік эмигранттардың гүлдері» болды. Олардың ниеті, көрінетін болса, Эгей теңізіне шығысқа қарай жол тарту еді, бірақ Лукулл оларға қарсы шабуыл жасады. Ол Тенедос аралы мен Ахайя материгіндегі портың арасында 13 кемеден тұратын отрядты қолға түсірді. Дегенмен, Понт әскерінің басты күші кемелерін жағаға, қиынға соққан жерге, Лемнос пен Скирос арасындағы шағын Неа аралына тартты; Лукулл сосын Неа арқылы жаяу әскерді олардың тылына жіберіп, көптегендерін өлтірді, ал қалғандарын теңізге қайтаруға мәжбүр етті. Лукулл Митридаттан алынған патшалық флоттың 32 кемесін және қосымша көлік кемелерін батырып немесе қолға түсірді. Дионисий өз-өзіне қол жұмсады, ал Александр тұтқынға алынып, Лукуллдың күтілетін жеңісінде көрсетілуге тиіс болды. Қаза тапқандардың арасында Сулланың жаза тізімінде болған бірнеше адам да бар еді. Мариус бастапқыда, мүмкін, батып бара жатқан кемеден құтылып кетті, себебі кейіннен ол жағада, үңгірде жасырынып отырған күйде табылған еді. Серторий сияқты, Мариус та бір кезде көзін жоғалтқан еді; Лукулл жаудан аман қалғандарды іздеуге бұйрық бергенде, ол бір көзі жоқ ешкімді өлтірмеуді қадағалады, осылайша ол бұрынғыдан безген адамның өлімін жеке бақылай алатын еді: «Лукулл Мариус ең арсыздықпен өлуін қалады». Орозий оның бүлікшіл рухын өтегенін айтады, ол өзіне лайық жаза алды. Лукулл мен Котта Понтқа жорыққа дайындалып жатқанда, Митридат стратегиялық маңызды Гераклея Понтика қаласын басып алып, оны 4000 сарбазбен бекітті. Гераклеядағы жағдайды естіген Лукулл мен Котта, Котта Гераклеяға қарай жорық жасаса, ал Лукулл Галатия таулары арқылы өтіп, Понтқа содан шабуыл жасайды деп шешті.
Marcus Marius, having survived the Cyzicus campaign, had taken to the sea. Along with Mithridates's admirals Alexandros the Paphlagonian and Dionysios Eunuchos ("the Eunuch"), he was placed in joint command of 50 ships and 10,000 handpicked men, among them, in the words of Mommsen, "the flower of the Roman emigrants." Their intention seems to have been to sail east into the Aegean, but Lucullus mounted an attack against them. He captured a detachment of 13 ships between the island of Tenedos and the mainland harbor of the Achaeans. The main Pontic force, however, had drawn their ships to shore at a site difficult of approach, the small island of Neae between Lemnos and Scyros; Lucullus then sent infantry by land across Neae to their rear, killing many and forcing the rest back to sea. Lucullus sunk or captured 32 ships of the royal fleet provided by Mithradates and additional transport vessels. Dionysios committed suicide, but Alexandros was captured and held for display in Lucullus's anticipated triumph. Among the dead were a number of men who had been on Sulla's proscription lists. Marius at first escaped, possibly from a sinking ship, since he was later found ashore taking refuge in a cave. Like Sertorius himself, Marius at some point had lost an eye; when Lucullus gave the order to track down enemy survivors, he specified that no one eyed men should be killed, so that he could personally oversee the renegade's death: "Lucullus wished Marius to die under the most shameful insults." Orosius reports that he atoned for his rebellious spirit with penalties he earned. While Lucullus and Cotta prepared to invade Pontus, Mithridates gained control of the strategically important city of Heraclea Pontica and garrisoned it with 4,000 men. Hearing of the situation at Heraclea, Lucullus and Cotta decided that Cotta would march on Heraclea while Lucullus would move through the Galatian highlands and invade Pontus from there.
Лукалдың Понт қаласына басып кіруі және оны жаулап алуы 7169 б.з.д.
72 жылы Котта Гераклеяға қарсы жорыққа шығып, Триарий теңіз мәселелерімен айналысып жатқанда, Лукулл әскерін Галатия арқылы Понтқа бастап кетті. Галатиялықтар Митридатты жек көретіндіктен, римдіктерді жабдықтауға ынталанды. Олар рим легиондарының Галатияны тонамай-ақ өтіп кетуін қалады. Лукулл Понттың орталық аймағына келген соң, әскерлеріне бай және құнарлы жерді тонауға рұхсат берді. Митридат өз жерінің талан-таражға салынуын тоқтатуға шамасы келмеді, себебі ол әскерін қайта құруға тиіс болды. Соңында ол 40 мың жаяу әскер (4 мың атты әскер) жинап, Кабира жанында Лукуллды күтіп отырды.
In 72 BC, while Cotta moved against Heraclea and Triarius managed naval affairs, Lucullus marched his army through Galatia and into Pontus. The Galatians were only too happy to supply the Romans because they detested Mithridates. They were keen to see the Roman legions pass through Galatia without plundering it. Once Lucullus was in the Pontic heartland and he let his troops plunder the rich and fertile area. Mithridates could do nothing to stop the despoiling of his lands for he had to rebuild his army. He eventually assembled 40,000 men (4,000 cavalry) near Cabira and waited for Lucullus.
Темиссира
Понтқа кірген соң, Лукулл Термодон өзені жағасындағы, амазонкалардың аңызға толы мекені Темискираны қоршауға алды. Лукуллдың әскері қоршау мұнараларын салып, қабырғалардың астына үлкен туннельдер қазыды. Бұл туннельдер соншалықты кең болғандықтан, кейіннен олардың ішінде ірі шайқастар өтті. Темискиралықтар Лукуллдың әскерімен күресу үшін жер асты жолдарына аюларды, басқа да ірі жануарларды және тіпті аралардың тобын жіберген дегенді айтады.
Upon entering Pontus, Lucullus lay siege to Themiscyra, the legendary home of the Amazons, on the River Thermodon. Lucullus's forces erected siege towers and dug great tunnel passages underneath the walls. These tunnels were so large that significant battles were later fought within them. The Themiscyrans are said to have introduced bears, other large animals, and even swarms of bees into the subterranean passages to fight off Lucullus's men.
Қалқа
Оларды мұқият маневр жасап, Лукулл Кабирға қараған биіктегі ескі бекіністі басып алды. Бұл қауіпсіз және қорғануға өте қолайлы орын болды, бірақ оның орналасуы римдіктерді Понттағы жақындағы жеңістерінен оқшаулап, жабдықтау жолдары енді Римнің одақтасы Каппадокиядан, Понттың оңтүстігінен солтүстікке қарай жүруге тиіс болды. Митридат ауылды бақылауда ұстағандықтан, Лукулл азық-түлік алу үшін қарулы конвойларды жіберуге мәжбүр болды. Осы конвойлардың бірін, оннан кем емес жаяу әскер тобы (3000-5000 адам), легат Сорнаций басқаруымен, Понтиялық атты әскер шабуылдады. Римдік жаяу әскерлері өз орнын ұстап, шабуылды тойтарып, Понт атты әскерлеріне ауыр зиян келтірді. Маркус Фабий Адриан басқаруымен келген екінші конвой Лукулл лагеріне жеткенде, Митридат біріктірілген күштермен (жаяу және атты әскер) шабуыл жасауға шешім қабылдады. 4000 атты және жаяу әскер конвойға шабуыл жасады, бірақ Митридаттың өкінішіне орай, римдіктер оқиға орнындағы тар шатқал қарсыластарының атты әскерінің тиімділігін шектейтінін түсінді және қарсы шабуыл жасап, шабуылдаушы күштердің жартысын жойды. Римдіктер қайта жабдықталғаннан кейін және оның шабуыл күштері жойылғаннан соң (шамамен 2000 адам қаза тапты), Митридат шегінуге шешім қабылдады. Шегінуге дайындалу кезінде оның әскерлері арасында үрей пайда болды. Лукулл жағдайды сезіп, әскерін жинап, Митридат лагеріне шабуыл жасады. Осы сәтте Понт әскері ыдырап, шашырап кетті. Кабир шайқасынан кейін Митридат Понттан қашып, Арменияға, күйеу баласы Тигран патшадан қолдау сұрады. 73 жылы Никомидияда Лукуллға қосылған Коттаға Митридат 4000 әскермен нығайтқан Гераклея Понтиканы басып алып, Лукуллдың арт жағын қамтамасыз ету міндеті жүктелді. Понт жағалауын басып алғаннан кейін, Котта Гераклеяны қоршауға кірісті, оны аяқтауға екі жыл кетті, ол 71 жылы қаланы тонады. Осы уақыт ішінде ол өзінің квесторының бірі Публий Опийді пара алу және құлық жасауда айыптап, қызметтен босатуға мәжбүр болды. Лукулл өзі Понт аймағындағы римдік билікті нығайтты. Бірінші кезекте Амисусты қоршауға қайта оралды.
After careful manoeuvering, Lucullus occupied an old fortress on the heights overlooking Cabira. This was a secure and very defensible position, but its location meant the Romans were cut off from their recent conquests in Pontus and their supply lines now had to come north from Cappadocia, a Roman ally, to the south of Pontus. Since Mithridates dominated the countryside, Lucullus had to send out heavily armed convoys to get supplies. One of those supply convoys, escorted by no less than ten cohorts of infantry (3,000–5,000 men), under the command of the legate Sornatius was attacked by the Pontic cavalry. The Roman infantry stood their ground and held off the attack inflicting terrible losses on the Pontic horsemen. When a second supply convoy, also heavily armed, under the command of the legate Marcus Fabius Hadrianus made for Lucullus's camp Mithridates decided to use a combined arms (infantry and cavalry) attack. A force of 4,000 cavalry and infantry fell upon the convoy, unfortunately for Mithridates, the Romans realized the narrow valley at the scene limited the effectiveness of their opponents' cavalry and they counter attacked wiping out half the attacking force. With the Romans re supplied and his attack force decimated (c. 2000 casualties) Mithridates decided to retreat. During the preparations for the retreat a panic broke out among his troops, Lucullus became aware of what was happening, mustered his army, and attacked Mithridates's camp; at this point the Pontic army broke and disintegrated. After the Battle of Cabira, Mithridates fled Pontus, he went to Armenia seeking his son in law king Tigranes' support. Joined by Lucullus at Nicomedia in 73 BC, Cotta was assigned the task of securing Lucullus' rear by taking Heraclea Pontica, which Mithridates had reinforced with 4,000 troops. After reducing the Pontic coast, Cotta began besieging Heraclea itself, which took him two years to complete, sacking the city in 71 BC. During this time he was forced to dismiss one of his quaestors, Publius Oppius, charging him with bribery and conspiracy. Lucullus himself consolidated Roman control over Pontus. First returning to the siege of Amisus.
Амисус
Митридаттың қолынан шыққан соң Лукулл Понттағы билігін бекітуге кірісті. Понттағы маңызды грек қаласы Амисус, Лукулл қоршауды тапсырған Муренаға қарсы әлі де қарсы тұрып тұрды. Митридат грек сардары Каллимахты Амисус қаласын қорғауға жіберді. Каллимах римдіктерге көп қиындықтар туғызған бірнеше механикалық қорғаныс құрылғыларын ойлап тапты. Лукулл Муренадан басшылықты қабылдап, Каллимах қорғаушыларына демалыс берген сәтте, өзінің тактикалық шеберлігін тағы да дәлелдеді және Амисусты бағындырды, бірақ бұл оған өкініш сыйлады; оның әскерлері қаланы тонап, қиратып жіберді. Грек мәдениетіне жоғары баға берген Лукулл, Афинаны сақтап қалған Сулланың бақытты болғанын, ал Қорынтты қиратқан Луций Муммий Ахаик тағдыры оған бұйырылғанын айтып, қайғырды.
With Mithridates out of his reach Lucullus set about consolidating his hold on Pontus. Amisus, an important Greek city in Pontus, was still holding out against Murena whom Lucullus had put in charge of the siege. Mithridates had sent the Greek Callimachus, a master of siege warfare, to Amisus to help with its defence. Callimachus created a number of mechanical defensive devices which gave the Romans a lot of hardships. Lucullus took over from Murena and proved his tactical genius once again by launching an attack at precisely the right time (when Callimachus let his defenders take a rest) and took Amisus, but not without regret; his soldiers ransacked the city and turned it into a ruin. Lucullus, a great admirer of Greek culture, lamented that Sulla had been blessed because he was able to save Athens, while the gods had ordained the fate of Lucius Mummius Achaicus, the destroyer of Corinth, for him.
Синопа
Амисус Лукулл Понттың басты порты – Синоп қаласын қоршағаннан кейін, қала римдіктерге қарсы тұрды. Қарсылық күшті болды, гарнизон қаланы су және құрлықта да тиімді қорғады. Лукулл қысымды күшейтіп, ақырында қорғаушылар қарсылық танымай, ауыр кемелерін өртеп, жеңіл кемелермен қашып кетті. Лукулл қалаға тәуелсіздік берді, себебі нағыз қарсылық Синоп халқынан емес, Митридаттың сол жерге орналастырған Киликия әскерінен болды. Лукулл Шығыста болғанда, Котта б.з.д. 70 жылы Римге оралды, онда бастапқыда Гераклеядағы жеңісі үшін кеңінен мақталып, құрметке бөленді. Алайда, б.з.д. 67 жылы Гай Папирий Карбо оны соғыс олжасын жеке пайдаланғаны үшін айыптады. Ол кінәлі деп танылып, Сенаттан қуылды.
After Amisus Lucullus besieged Sinope, Pontus' main port city, which was also holding out against the Romans. There was significant resistance; the garrison was doing well in defending the coastal city on water as well as land. Lucullus kept up the pressure and finally the defenders gave up, they burned their heavier ships while escaping on lighter vessels. Lucullus granted the city its freedom because the real resistance had not come from the Sinopians themselves but from Cilician troops Mithridates had garrisoned there. While Lucullus stayed in the East, Cotta returned to Rome in 70 BC, where he at first was widely acclaimed for his victory at Heraclea. However, around 67 BC he was accused of appropriation of war booty by Gaius Papirius Carbo. He was convicted of the offence and expelled from the Senate.
Бірінші римдік-армян соғысы, 6967 б.з.д.
Кабир шайқасынан кейін Митридат Армения империясының патшасы Тигран II-ге қашып кетті. Понт пен Кіші Армениядағы қарсылықты басумен айналысқан Лукулл (Митридаттың бұрынғы иеліктерінің бір бөлігі болған аймақтар) Армения патшасына өзінің қайын інісі Апий Клавдий Пулхерді Митридатты тапсыруды талап етіп жіберді. Тигран қайын атасын Римнің марионеткасына айналдырғысы келмегендіктен, оны тапсырудан бас тартып, соғысқа дайындалуға мәжбүр болды. 69 жылдың көктемінде Лукулл өзінің әскерін Каппадокиядан Евфрат арқылы Үлкен Арменияға (Армения империясының орталық аймағы) аттандырды, осылайша Рим-Армения соғысы басталды. Тигран өзінің ақсүйектерінің бірі Митробарзанды 2000–3000 атты әскермен басып кіргендерді ығыстыруға жіберді. Митробарзан римдіктер лагерь құрып жатқанда шабуыл жасады, бірақ 3500 сарбаздық күзет күштерімен кездесті және оның атты әскері жеңіліске ұшырады. Ол осы шабуылда қаза тапты.
After the Battle of Cabira Mithridates fled to his son in law Tigranes II the king of the Armenian Empire. Lucullus, busy mopping up resistance in Pontus and Armenia Minor (also part of Mithridates's former dominions), sent his brother in law Appius Claudius Pulcher as an emissary to the Armenian king demanding he hand over Mithridates. Since handing over his father in law would make him look like nothing more than a puppet of Rome, Tigranes had no other choice than to refuse and prepare for war. In the spring of 69 BC Lucullus marched his army from Cappadocia across the Euphrates into Greater Armenia (the Armenian Empire's heartland) and the Roman Armenian War began. Tigranes sent one of his nobles, Mithrobarzanes, with 2,000–3,000 cavalry to expel the invader. Mithrobarzanes charged the Romans while they were setting up their camp, but was met by a 3,500 strong sentry force and his horsemen were routed. He perished in the attempt.
Тигранокерта шайқасы
Лукулл Арзенен ауданындағы жаңа Армения империясының астанасы Тигранокертаны қоршауға кірісті. Тигран өзінің бас әскерімен Сириядағы Селевкидтер көтерілісін басып, оралғаннан кейін римдіктермен шайқасуға ұмтылды. Лукуллдың әскері, оған қарсы екіден астам күш болса да, армян әскерін талқандады. Бұл танымал Тигранокерта шайқасы болды. Бұл шайқас 36 жыл бұрын Араузиодегі римдіктердің жеңілісіне орайлас (Юлиандық күнтізбеге дейінгі) күнтізбе күнінде, қазан айының нондарынан бір күн бұрын, сол заманғы есептеу бойынша (немесе 6 қазан), яғни Юлиандық күнтізбе бойынша 16 қазан, б.з.д. 69 жылы өтті. Тигран өз патшалығының солтүстік аймақтарына бас тартып, тағы бір әскер жинап, өзінің тарихи астанасы Артаксатаны қорғауға дайындалды. Ал Лукулл оңтүстік-шығысқа қарай, Армения және Парфия империяларының шекарасында орналасқан Күрдтер патшалығына (Кордуэне) бет бұрды. 69-68 жылдардың қысында екі тарап та Парфия патшасы Арсак XVI-мен келіссөздер жүргізді, ол сол кезде Бактриядан және алыс Шығыстан келген өзінің қарсыласы Фраат III-нің күшті шабуылына қарсы тұрып жатқан еді.
Lucullus began a siege of the new Armenian imperial capital of Tigranocerta in the Arzenene district. Tigranes, with his main host, returned from mopping up a Seleucid rebellion in Syria, and sought battle with the Romans. Lucullus' army annihilated the Armenian host, despite odds of about more than two to one against him. This was the famous battle of Tigranocerta. It was fought on the same (pre Julian) calendar date as the Roman disaster at Arausio 36 years earlier, the day before the Nones of October according to the reckoning of the time (or October 6), which is Julian October 16, 69 BC. Tigranes then retired to the northern regions of his kingdom to gather another army and defend his hereditary capital of Artaxata. Meanwhile, Lucullus moved off south eastwards to the kingdom of the Kurds (Korduene) on the frontiers of the Armenian and Parthian empires. During the winter of 69–68 BC both sides opened negotiations with the Parthian king, Arsaces XVI, who was presently defending himself against a major onslaught from his rival Phraates III coming from Bactria and the far east.
Артаксата шайқасы
68 жылғы жазда Лукулл Тигранға қарсы жорыққа шығып, Арменияның ескі астанасы Артаксатаға қарай Анти-Тавр тау жотасын кесіп өтті. Тигран қайтадан шабуылға көшті, және Аранзани өзенінде болған ірі шайқаста Лукулл армян әскерін жеңіске жеткізді. Бірақ ол бұл жорықты көп ұзамай тоқтатты, ал Арменияның таулы далаларында қыс ерте келгендіктен, әскерлері көтеріліс шығарып, одан әрі ілгерілеуден бас тартты. Сондықтан ол оңтүстікке қарай Арзененге қайтуға мәжбүр болды. Одан ол Кордуэне арқылы ескі Ассирияға (Солтүстік Месопотамияға) қайтып, күздің соңы мен қыстың басында Солтүстік Месопотамиядағы маңызды армян бекінісі және қазынасы орналасқан Нисибис қаласын қоршады.
In the summer of 68 BC Lucullus marched against Tigranes and crossed the Anti Taurus range heading for the old Armenian capital Artaxata. Once again, Tigranes was provoked to attack, and in a major battle at the Aratsani River, Lucullus defeated the Armenian army. Soon he left this campaign, and when winter came on early in the Armenian tablelands, his troops mutinied, refusing to go further, and he was forced to withdraw southwards back into Arzenene. From there he proceeded back down through Korduene into old Assyria (Northern Mesopotamia) and in the late autumn and early winter besieged Nisibis, the main Armenian fortress city and treasury in Northern Mesopotamia.
Нисибис
Нисибистегі армян гарнизоны Тигранның інісі Гоурас пен грек қорғаныс сарабы Каллимахтың басқаруында болды. Лукулл бастапқыда қаланы қоршады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады, себебі қала мықты бекітілген, кірпіштен салынған екі қабырғасы және ормен қоршалған еді. Алайда б.з.д. 68/67 жылдары қыста, қатты дауыл болған кезде – қорғаушылар күшін жібіткенде – Лукулл күтпеген шабуыл жасап, қала мен оның қазынасын жаулап алды. Бұл жағдай Митридат пен Тигранның стратегиясын өзгертуге әсер етпеді, олар Лукуллға қарсы жорыққа шығудан бас тартты; Тигран оңтүстік Арменияны қайтарып алумен айналысып жатқан еді, ал Митридат Понтқа басып кірді.
The Armenian garrison at Nisibis was under the command of Tigranes's brother Gouras and the Greek defence expert Callimachus. At first Lucullus besieged the city to no avail; it was strongly fortified, with two walls of brick and a moat. But in the winter of 68/67 BC, during a terrible storm – when the defenders relaxed their guard – Lucullus launched a surprise attack and captured the city and its treasury. It made no difference, Mithridates and Tigranes stuck to their strategy and refused to march against Lucullus; Tigranes was in the process of taking back southern Armenia and Mithridates invaded Pontus.
Митридат Понтқа оралады
67 жылдың көктемінде Лукулл Нисибисті қоршағанда Митридат кенеттен Понтқа оралды. Римдіктер Митридаттың Понтта оларға шабуыл жасайтынын күтпеген еді, сондықтан ол бірнеше кішкентай римдік жасақтарды күтпеген жерден тапты. Жақын жердегі Гай Валериус Триарий Лукуллдың әскерін күшейту үшін екі легион әкеліп, Понттағы барлық римдік күштерге қолбасшылық етті. Бірнеше шайқастар мен ұсақ соғыстардан кейін Зеланың жанындағы жазықта ірі шайқас болды (Зела шайқасы); римдіктер жеңіліске ұшырады, 7000 адам қаза тапты, оның ішінде 24 трибун және 150 центурион болды. Осының нәтижесінде Митридат Понтты қайта бақылауға алды. 68–67 жылдардың қысында Нисибисте Лукуллдың әскеріне деген билігі оның жас күйеуі Публий Клодий Пулхердің күш-жігерімен күрт әлсіреп, шынымен Помпей Ұлының мүддесі мен ақысымен әрекет еткендей болды, ол Лукуллдың орнын шығыс командованиесінде алмастыруға құштар еді. Лукулл өзінің әскерін Римнің мүддесін қорғау үшін Кіші Азияға қайтаруға көндірді, бірақ олар Митридатқа қарсы жорыққа барудан бас тартты. Олар аз пайда үшін үнемі соғыс жүргізуден шаршады. Олар өздерінің ақшаларын Лукуллдың аяғына лақтырып, оны осы соғыстан жеке пайда көретін жалғыз адам деп айыптады және оған оны өз күшімен жалғастыруды бұйырды. Армиясы Митридатқа қарсы жорыққа басудан бас тартқандықтан, Лукулл Галатияға шегінді, Митридатты өз билігін нығайтуға және Понтта әскерін қайта құруға қалдырды. 66 жылы Сенат Помпейді (Митридатқа қарсы командование үшін лоббилеген) Лукуллдың орнына жіберді. Тыныштық Митридат пен Тигранға олардың мемлекеттерінің бір бөлігін қайтарып алуға мүмкіндік берді.
In the spring of 67 BC, while Lucullus was laying siege to Nisibis, Mithridates suddenly returned to Pontus. The Romans had not expected Mithridates to strike at them in Pontus and he caught several small Roman detachments unaware. The legate Gaius Valerius Triarius who was nearby bringing two legions to reinforce Lucullus took command of all Roman forces in Pontus. After several skirmishes and small battles, a major battle took place on a plain near Zela (the Battle of Zela); the Romans were defeated, leaving 7,000 dead, including 24 tribunes and 150 centurions. As a result, Mithridates was back in control of Pontus. During the winter of 68–67 BC, at Nisibis, Lucullus's authority over his army was seriously undermined by the efforts of his young brother in law Publius Clodius Pulcher, apparently acting in the interests and pay of Pompey the Great, who was eager to succeed Lucullus in the eastern command. Lucullus was able to persuade his army to march back to Asia Minor to protect Roman interests there, but they refused to march against Mithridates. They were tired of constant campaigning for little profit. They threw their purses at Lucullus's feet and accused him that he was the only one making a personal profit of this war and told him to continue it on his own. Since his army refused to campaign against Mithridates, Lucullus withdrew to Galatia leaving Mithridates to consolidate his power and rebuild his army in Pontus. In 66 BC, the Senate sent Pompey (who had been lobbying for the command against Mithridates) to succeed Lucullus. The lull allowed Mithridates and Tigranes to retake part of their respective kingdoms.
Pompey командалық
66 жылдың басында римдік трибун Гай Манилий Помпейге Митридат пен Тигранға қарсы соғыстың жоғарғы қолбасшылығын жүктеуді ұсынды. Ол Кіші Азиядағы провинциялық басшылардан билікті өз қолына алуға, өкілдерді тағайындауға, соғыс жариялауға және бейбіт келісімдерге келуге, сондай-ақ өз қалауынша шарттар жасауға толық құқық алуы керек еді. Бұл заң – Лекс Манилия – Сенат пен халық тарапынан бекітілді, және Помпей шығыстағы соғысқа ресми түрде басшылық етті. Помпейдің жақындауымен Митридат Римнің жабдықтау жолдарын бұзуға тырысып, өз мемлекетінің орталық аймағына шегінді, бірақ бұл стратегия сәтсіз аяқталды (Помпей логистика саласында шебер болды). Ақырында Помпей патшаны Лик өзені маңында қоршап алып, жеңді (Лик шайқасына қараңыз). Арменияның Тигран II, оның күйеу баласы, оны өз иеліктеріне (Ұлы Арменияға) қабылдамады, сондықтан Митридат Колхидаға қашып, содан кейін Кимер Босфорындағы өз иеліктеріне жетті. Помпей Тигранға қарсы жорыққа шықты, оның мемлекеті мен билігі қатты әлсіреген еді. Тигран бейбітшілік сұрап, Помпеймен кездесіп, соғысты тоқтатуды өтінді. Армения патшалығы Римнің серіктес және тәуелді мемлекетіне айналды. Армениядан Помпей Митридатты қолдаған Кавказ тайпалары мен мемлекеттеріне қарсы солтүстікке бет бұрды. 65 жылы Помпей Митридатты қууға шықты, бірақ албандар оның лагерьлерін басып алуға тырысты, ал ибериялықтар Пелор шайқасында жеңілді. Албандар мен ибериялықтарды жеңгеннен кейін ол Фазиске дейін Колхидаға жетті, онда өзінің Эвксин флотының адмиралы Сервилиймен кездесті. Фазистен Помпей тағы да шығысқа қарай жорық жасады, себебі ибериялықтар қайтадан әскер жинап жатқанын естіді. Оларды Абас өзені бойында тоқтатып, түбегейлі жеңді (Абас шайқасына қараңыз).
Early in 66 the tribune Gaius Manilius proposed that Pompey should assume supreme command of the war against Mithridates and Tigranes. He should take control from the provincial governors in Asia Minor, have the power to appoint legates himself and the authority to make war and peace and to conclude treaties on his own discretion. The law, the Lex Manilia, was approved by the Senate and the People and Pompey officially took command of the war in the east. On the approach of Pompey, Mithridates retreated into the centre of his kingdom trying to stretch and cut off the Roman supply lines but this strategy did not work (Pompey excelled at logistics). Eventually Pompey cornered and defeated the king at the river Lycus (see: battle of Lycus). As Tigranes II of Armenia, his son in law, refused to receive him into his dominions (Greater Armenia), Mithridates fled to Colchis, and hence made his way to his own dominions in the Cimmerian Bosporus. Pompey marched against Tigranes, whose kingdom and authority were now severely weakened. Tigranes then sued for peace and met with Pompey to plead a cessation of hostilities. The Armenian Kingdom became an allied client state of Rome. From Armenia, Pompey marched north against the Caucasian tribes and kingdoms who still supported Mithridates. In 65 BC, Pompey had set out in pursuit of Mithridates, meeting opposition from the Albanians who tried to overrun his camps and the Iberians whom he defeated at the battle of the Pelorus. After defeating the Albanians and Iberians he advanced into Colchis as far as Phasis, where he met up with Servilius, the admiral of his Euxine fleet. From Phasis, Pompey marched east again for he had heard the Iberians were gathering their army again, he caught them at the river Abas where he decisively defeated them (see: battle of Abas).
Римдіктердің толық жеңісі
65 жылғы Помпейден жеңілгеннен кейін Митридат VI шағын әскермен Колхидадан Қырымға қашып, римдіктерге қарсы тағы бір әскер жинауға тырысты, бірақ сәтті болмады. 63 жылғыда ол Пантикапеум қамалына шегінді. Оның үлкен ұлы Махарес, енді римдіктер қайта ұйымдастырған Киммериялық Босфор патшасы, әкесіне көмектесуге құштар емес еді. Митридат Махаресті өлтіріп, Боспор патшалығының тағына отырды, римдіктерден Понтты қайтарып алу ниетімен. Оның кіші ұлы Фарнакс II, наразы және соғыстан шаршаған халықтың қолдауымен, әкесіне қарсы бүлік көтерді. Бұл қиянат, шешуші шайқастағы жеңілістен кейін, Митридатқа барлық жарақаттардан ауыр тиді. Өмір бойы барлық уды қабылдап, өлімінен сақтану үшін уға қарсы иммунитет алғандықтан, өзіне-өзі қол жұмсау әрекеті сәтсіз аяқталды. Апианның «Рим тарихы» бойынша, ол өзінің галлдық қарулы күзетшісі және досы Битуитке қылышпен өлтіруді бұйырды: Митридаттың денесі Помпейдің бұйрығымен Синопе немесе Амасеяда жерленді.
After his defeat by Pompey in 65 BC, Mithridates VI fled with a small army from Colchis to Crimea and attempted to raise yet another army to take on the Romans but failed to do so. In 63 BC, he withdrew to the citadel in Panticapaeum. His eldest son, Machares, now king of Cimmerian Bosporus, whose kingdom had been reorganized by the Romans, was unwilling to aid his father. Mithridates had Machares murdered and took the throne of the Bosporan Kingdom, intent on retaking Pontus from the Romans. His younger son, Pharnaces II, backed by a disgruntled and war weary populace, led a rebellion against his father. This betrayal, after the decisive defeat in battle, hurt Mithridates more than any other and seeing his loss of authority he attempted suicide by poison. The attempt failed as he had gained immunity to various poisons from taking tiny doses of all available poisons throughout his life to guard against assassination. According to Appian's Roman History, he then ordered his Gallic bodyguard and friend, Bituitus, to kill him by the sword: Mithridates' body was buried in either Sinope or Amaseia, on the orders of Pompey.
Қысқартулар
RE = Real Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, ред. Поли, Виссова, Кролл
RE = Real Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, eds. Pauly, Wissowa, Kroll