Кіріспе

Критикалық медициналық антропология (КМА) – денсаулықтың саяси экономикасы және әлеуметтік теңсіздіктің адамдар денсаулығына тигізетін әсерін қарастыруда сындық теория мен терендегі этнографиялық зерттеулерді үйлестіретін медициналық антропологияның бір саласы. Ол денсаулықты талдау және оның себептерін анықтауда таза биомедициналық факторлардан гөрі әлеуметтік қарым-қатынастардың құрылымына баса назар аударады. КМА адам денсаулығының биологиялық-әлеуметтік және саяси-экологиялық өнім деген тұжырымдамасынан басталады. Сондықтан КМА денсаулық сақтау және әлеуметтік ғылымдарда денсаулық пен ауру процесін табиғи етуге бейімділікті сынап бағалайды. КМА 1980-ші жылдарда қалыптасса да, денсаулықтың әлеуметтік детерминанттарына қатысты сындық теориядағы тамырлары тереңде жатыр. КМА дәстүрлі сындық көзқарастарға антропологиялық өлшемді қосып, жоғарыдан төменге қарайтын көзқарастан аулақ болады. Яғни, КМА әлеуметтік құрылымның макро деңгейі, әлеуметтік ұйым мен белсенді әрекеттің мезо деңгейі және жеке тәжірибе мен денсаулықтың микро деңгейі арасындағы өзара әрекеттесуді мойындайды. Медициналық антропологияның қалыптасу кезеңіндегі зерттеулер көбінесе денсаулыққа қатысты сенімдер мен мінез-құлықты жергілікті экологиялық жағдайлар, мәдени ерекшеліктер немесе психологиялық факторлар тұрғысынан қарастыруға бағытталған. Дәстүрлі және халық медицинасының табиғаты мен қызметін түсінуге қажетті жаңалықтармен қатар, медициналық антропологияның алғашқы көзқарастары адамдардың шешім қабылдауы мен мінез-құлықтарының кең ауқымды себептері мен детерминанттарын елемеуге бейім болды. Денсаулыққа қатысты мәселелерді адамдардың жеке ерекшеліктері, мәдени мотивациясы мен түсінігі немесе жергілікті экологиялық байланыстар тұрғысынан қарастырумен шектелген түсіндірмелер, жаңадан пайда болған сыншыл медициналық антропологтардың пікірінше, жеткіліксіз, себебі олар әлеуметтік қатынастардың құрылымын зерттеуді қамтымайды, осы құрылымдар адамдарды (көбінесе тең емес жағдайда) біріктіріп, оларға әсер етеді. Керісінше, сындық түсінік қызығушылық білдіретін әлеуметтік топтың үлкен аймақтық, ұлттық және жаһандық қоғаммен байланысын және адамдардың мінез-құлқының, сенімдерінің, көзқарастары мен эмоцияларының қалыптасуына ықпал ететін әлеуметтік қатынастардың конфигурациясын зерттейді. Сондықтан, сындық медициналық антропология деп аталатын сала денсаулық сақтаудағы басым мәдени құрылымдардың пайда болуын түсінуге, соның ішінде қандай әлеуметтік топтың (сынып, гендер, этникалық топ) мүдделерін белгілі бір денсаулық тұжырымдары білдіретініне және олар қандай тарихи жағдайларда пайда болғанына назар аударады. КМА денсаулық сақтау жүйелеріндегі билік құрылымдары мен теңсіздікке, сондай-ақ денсаулық сақтау идеялары мен практикаларының кең қоғамдағы теңсіздікті күшейтудегі рөліне ерекше мән береді. Бұдан өзге, КМА аурудың әлеуметтік себептерін, мысалы, кедейлік, кемсітушілік, қоршаған ортаның өнеркәсіптік ластануы, әлеуметтік зорлық-зомбылық және зорлық-зомбылықтан қорқу денсаулыққа кері әсерін зерттейді. Сындық медициналық антропологтар тәжірибе мен "белсенділік", яғни жеке және топтық шешім қабылдау мен іс-қимыл, әлеуметтік тұрғыдан қалыптасқан мағыналық категориялар мен күнделікті өмірдің саяси-экономикалық жағдайларын қалыптастыратын күштер арасындағы өзара әрекеттесуде құрылады және қайта құрылады деп санайды. Яғни, адамдар өздерінің жеке және ұжымдық түсініктерін және ауруларға және олардың денсаулығына төнген басқа да қауіптерге жауаптарын дамытады, бірақ олар мұны өздері жасамаған әлемде жасайды, онда денсаулық сақтауға, ақпарат құралдарына, өндірістік ресурстарға (мысалы, жер, ауыз су, таза ауа) және әлеуметтік мәртебеге қол жетімділіктегі теңсіздік олардың күнделікті таңдауларында маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, денсаулықта физикалық (соның ішінде биологиялық) шындықтың маңыздылығын мойындағанмен, КМА "табиғат" идеясы ғана емес, сонымен қатар адамдардың сыртқы шындыққа қалай қатысатыны және оны қабылдауы, сондай-ақ табиғаттың физикалық пішіні, оның ішінде адам биологиясы, әлеуметтік теңсіздіктің, ашық және жасырын әлеуметтік қақтығыстардың, физикалық биліктің және әлемдік тұрғыдағы идеялар мен түсініктерді қалыптастыру билігінің ұзақ эволюциялық тарихының нәтижесі екенін атап көрсетеді.