Кіріспе

Адам баласының босануы туралы гипотеза Акушерлік дилемма - бұл адамдар бала туғанда басқа адамдардың көмегін алу үшін неліктен жиі көмек қажет екенін түсіндіруге арналған гипотеза, ал адам емес приматтардың көпшілігі салыстырмалы түрде аз қиындықпен көмексіз босанған. Бұл түйенің басы ананың туу арнасына тығыз орналасуына байланысты болады, бұл қосымша бүгілген, яғни сәбидің басы және сондықтан денесі босану кезінде айналуы керек, басқа тік жүрмейтін сүтқоректілерден айырмашылығы. Нәтижесінде, адамдарда ми мен белдің пропорциясының бұзылуы мен еңбектің кедергісі ерекше жоғары. Акушерлік дилемма бұл айырмашылық адамның жамбас жасушасының дамуындағы екі қарама-қарсы эволюциялық қысымның биологиялық алмасуынан туындаған деп есептейді: аналарда кішігірім тума каналдар, ал үлкен милар, сондықтан сәбилерде бас сүйектері. Оның жақтаушылары екі аяқты қозғалыс (тікелей жүру қабілеті) тума жолдың сүйекті бөліктерінің көлемін азайтады деп санайды. Олар сондай-ақ, адам мен адамзаттың бас сүйегі мен миының көлемі мыңжылдықтар бойы ұлғайып, әйелдер босану үшін кең жамбасқа мұқтаж болды, бұл кең жамбастар әйелдерді ерлерге қарағанда жүре алмайтын немесе жүгіре алмайтын етіп жасады және сәбилер босану арнасынан өту үшін ертерек тууы керек болды, нәтижесінде жаңа туған нәрестелер үшін төртінші триместр кезеңі (бала басқа жануарларға қарағанда дамымаған болып көрінетін кезде туылған). Жақында алынған деректерге сүйенсек, екі аяқты қозғалыс ананың туу арнасының кеңейуін шектейтін эволюциялық қысымның бір бөлігі ғана. Екі аяқты қозғалыспен қатар, аналық белдеудің кең болуына байланысты белдеу еденінің күшінің төмендеуі ананың дене шынықтыру қабілетінің төмендеуіне әкеледі, бұл туу арнасына салыстырмалы түрде тар қалуға қысым жасайды. Бұл идея алғаш рет 1960 жылы жарияланған кезде кеңінен қабылданды, бірақ содан бері басқа ғалымдар сынға алды.

Тарих

Акушерлік дилемма деген терминді 1960 жылы танымал ерте американдық физикалық антрополог Шервуд Ларнед Уошберн адам жамбас сүйегінің эволюциялық дамуын және оның гоминидтер мен адам емес приматтарда бала туу мен жүктілікке қатынасын сипаттау үшін қолданған. Осыдан кейінгі онжылдықтарда бұл термин антропологтар, биологтар және басқа ғалымдар арасында осы гипотезаның аспектілерін және осыған байланысты тақырыптарды сипаттау үшін кеңінен қолданылды.

Адамның алабы

Акушерлік дилемма гоминидтер екі аяқты қозғалыс дамыта бастағанда, осы екі қарама-қарсы эволюциялық қысым арасындағы қақтығыс айтарлықтай күшейе түсті деп болжайды. Қазіргі кезде адам - екі аяқты примат, яғни оның дене пішіні екі аяқты ғана пайдалануды талап етеді, сондықтан әйелдің жамбас пішініне өзгеру үшін эволюциялық дамудың үлкен өзгерістері орын алуы керек. Адамның жамбас сүйегінде жыныстық қатынасты анықтау үшін жыныстық қатынасты анықтау белгілері жоқ. Ересекте әйелдердегі гормондар акушерлік талаптарға сай, жамбас белдеуінің пішінін өзгертеді. Жалпы алғанда, түрлердің эволюциясы арқылы денедегі бірқатар құрылымдар екі аяқты қозғалыс үшін және адамға тік тұрып, алға қарауға мүмкіндік беру үшін өлшемін, пропорциясын немесе орналасуын өзгертті. Жоғары денеге қолдау көрсету үшін, жамбас белдеуіне бірқатар құрылымдық өзгерістер енгізілді. Ілиялық жамбас сүйегі алға жылжып, кеңейді, ал ишиальдық жамбас сүйегі қысқарып, жамбас каналын тарылады. Бұл өзгерістер адамдарда үлкен бас сүйектері пайда болған кезде пайда болды.

Ерлер мен әйелдер

Жазылмаларды зерттеу - бұл скелет арқылы биологиялық жынысты анықтаудың ең пайдалы әдісі. Ерлер мен әйелдердің белдеулерінің ерекшеліктері жүктілік пен бала туудың таңдаулы қысымынан туындайды. Әйелдер босану процесін жүзеге асыра алады, сонымен қатар екі аяқты қозғала алады. Әйелдер белдеуі мүмкіндігінше кең болып, екі аяқты қозғалуға мүмкіндік береді. Әйелдер жамбас жауырының осы екі қажетті функциясының арасындағы келісімді, әсіресе, ерлер мен әйелдердің арасындағы салыстырмалы скелет анатомиясы арқылы көруге болады. Соңғы негізгі айырмашылықтардың бірі жамбас сүйектерінің аурикулярлық бетінде байқалады. Әйелдерде көкбауыр буынының тіркесілген жері еркектерде көретін беттермен салыстырғанда, әдетте, дөрекірек текстураға ие. Қазіргі адамдарда босану (бала туу) ананың таз пішініне және нәрестеге тән жаңа туған пішініне байланысты басқа приматтардан ерекшеленеді. Екі аяқтылық пен үлкен бас сүйегінен арылу үшін жаңа туған нәрестелердің айналуы, жүктіліктің қысқаруы, тууға көмек және нәрестелердің икемді басы сияқты маңызды өзгерістер болды.

Жаңа туған нәрестелер арасында кезекшілік

Жаңа туған нәрестелердің миын айналдыру үлкен мидың дамуы үшін шешім болды. Салыстырмалы зоологиялық талдаулар адам миының көлемі аномальды екенін көрсетті, өйткені адамдарда ұқсас пропорциядағы басқа жануарларға қарағанда айтарлықтай үлкен ми бар. Маймылдардың жаңа туған сәбидің бас сүйегі мен аналық жамбас сүйегінің арасындағы жақын сәйкестік адамдарға да тән болса да, жамбас диаметрлерінің бағыты әртүрлі. Орташа алғанда, адам ұрығы анасының салмағына қарағанда екі есе үлкен болады, бұл басқа ұқсас өлшемді приматтар үшін күтіледі. Босану кезінде нәресте айналу, кішкентай жамбас белдеуіне кіргенде дене басы мен иықтарын көлденең сәйкестендіру үшін айналғанда, басқаша айтқанда ішкі айналу деп аталады. Содан кейін ұрық ұзындық бойынша айналып, туатын жолдан шығады, бұл сыртқы айналыс деп аталады. Адамда туалет каналының кіреберісі мен шығысының ұзын осьтері бір-біріне перпендикуляр орналасқан. Бұл қозғалыстарға кірісу, түсу, иілу, ішкі айналу, созылу, сыртқы айналу және шығару кіреді. Ұрысу - жүктіліктің алғашқы қозғалысы, онда бас бөлігі жамбас сауытына кіреді. Төмендеу - баланың ең үлкен диаметрі бар жамбас тесігі арқылы басы терең қозғалуын білдіреді. Бұл процесте бас жамбас қуысы арқылы төмен қарай қозғалып, баланың жамбасын кеудесіне дейін жетеді. Бұл бас сүйегінің кішкентай бөлігіне жамбас сүйегінен өтуіне және сәбидің тууына көмектеседі. Ішкі айналу басы төмен қарай төмендеп, табанды бұлшық еттері бар жамбас түбін ұстаған кезде пайда болады. Бұл бұлшықеттер сәбидің басын айналдырып, бас пен иықтардың жамбас арқылы қозғалуына мүмкіндік береді. Сакральдың кең пішініне байланысты ұрықтың басы омыртқаның көлденеңінен омыртқаның алдыңғы жағына айналуы керек, яғни нәресте бүйірінен айналуы керек, сондықтан алдыңғы басы ананың жамбасына қарайды. Емшектер мен приматтардың салыстырмалы деректері ананың денесінен шығу алдында ұрықтың қаншалықты үлкен және қымбат болатынына метаболикалық шектеу бар екенін көрсетеді. Ғалымдар жүктіліктің қысқа болуына таз белдік себепші болады деп есептейді, өйткені сәбидің басы аналық каналға сыйымды емес көлемге жетуі керек.

Әлеуметтік көмек

Адам баласының нәрестесі, сондай-ақ, бекіттің пішініне байланысты, басқа адамдардың көмегімен туылады. Жазғы ішек пен туалет жолының ашылуы артқа қарағандықтан, адамдар өздері босану қиынға соғады, өйткені олар нәрестені туалет жолынан шығара алмайды. Адам емес приматтар бала туғанда оқшаулануды қалайды, өйткені оларға жамбас және ашылудың алға қарай болуына байланысты ешқандай көмек қажет емес. Адам баласының нәрестелері басқа приматтарға қарағанда аналарына көбірек және ұзақ уақыт тәуелді. Адам баласының баяу дамуы балалардың салыстырмалы түрде баяу көбеюіне әкеледі. Бұл құбылыс кооперативтік селекция деп те аталады.

Қалқанның пішіні

Адам баласы ана құрсағынан шыққанда толық дамымаған өте икемді ұрық басымен туады. Бұл акушерлік дилемманың түсіндірмесі адамның миы жетілмеген болып тууы деген ойды жоққа шығарады. Себебі егер мидың өсу қарқыны ерте даму кезінде жоғары болса, онда мидың көлемі ең көп көбейеді. Егер бала ерте туылса, оның басының көлемі әлдеқайда үлкен болмас еді. Сондай-ақ, ананың жамбас өлшемі кейбір экологиялық факторларға сезімтал екендігі айтылған.

Ананың жылулық стрессі

Дене массасын ми массасымен байланыстыратын көптеген дәлелдер болды, бұл аналық метаболизмді ұрықтың өсуіндегі негізгі фактор ретінде анықтауға әкелді. Аналық шектеулер көбінесе жылулық стресске немесе энергияның қол жетімділігіне байланысты болуы мүмкін. Жаңа туған сәбидің ми массасы көп болса, оны ұстап тұру үшін қажетті энергия да көп болады. Егер ананың миы ана құрсағында толық дамыса, анаға одан да көп энергия қажет. Егер ананың энергиясы шектейтін фактор болса, онда нәресте ананың қолдауымен ғана өсе алады. Сонымен қатар, ұрықтың мөлшері ананың энергиясын пайдалануына оң әсер ететіндіктен, жылулық стресс мәселесі болып табылады, себебі ұрық неғұрлым үлкен болса, ананың жылулық стресске ұшырауы мүмкін. Тағы бір зерттеуде таяз жамбастар қозғалыс үшін оңтайландырылған деген ой жоққа шығарылады, өйткені Оңтүстік Африканың тас дәуірінің соңында жер бетіндегі қозғалыспен өмір сүрген әйелдердің тәнінің ерекше кішкентай мөлшері бар үлкен таз каналдары бар екендігі анықталды. Сонымен қатар, бұл гипотеза акушерлік дилеммаға қайшы, жамбас өлшемін ұлғайту екі аяқтылыққа зиян келтірмейді. Ерлер мен әйелдердің жүгіру механизмін зерттегенде, жамбас өлшемі ұлғаю әйелдің метаболикалық немесе құрылымдық сұранысының артуына байланысты емес екені көрсетілді.

Акушерлік дилемма қайта қаралды

Акушерлік дилемма гипотезасы жаңа зерттеулерге негізделген тұжырымдамалық тұрғыдан да сынға алынды. Авторлар акушерлік дилемма гипотезасы адамның, сондықтан да адамзаттың бала тууы түрдің эволюциясы барысында ауыр және қауіпті тәжірибе болды деп санайды. Бұл болжам негізінен қате болуы мүмкін, өйткені көптеген ерте талдаулар 19 және 20 ғасырларда Батыс Еуропа мен АҚШ-тағы еуропалық нәсілді әйелдердің аналық өлім-жітім деректеріне бағытталған, бұл шектеулі халық. Жақында жүргізілген зерттеудің мақсаты "акушерлік дилемма" бойынша бастапқы идеяларды бағалау және адамда байқалған түйелік белдіктің тығыз орналасуына егжей-тегжейлі, күрделі түсінік беру болды. Олар бастапқы акушерлік дилемма гипотезасының аналық таздың пішіні мен ұрықтың өлшемін шектейтін эволюциялық, экологиялық және биомәдени қысымдардың күрделі үйлесімін түсіндіру үшін құнды болып қалатынын ұсынады.