Кіріспе
Өсімдіктерді көбейту әдісі
Өсімдік кесіндісі – бау-бақша шаруалығында вегетативтік (жыныссыз) көбейту үшін қолданылатын өсімдіктің бөлігі. Аналық өсімдіктің сабағының немесе тамырының бөлігі ылғалды топырақ сияқты қолайлы ортаға орналастырылады. Жағдайлар қолайлы болса, өсімдік бөлігі ата-анасынан тәуелсіз жаңа өсімдік ретінде өсуге бастайды, бұл процеске түбірлендіру делінеді. Сабақ кесіндісінен жаңа тамырлар, ал тамыр кесіндісінен жаңа сабақтар пайда болады. Кейбір өсімдіктерді жапырақ бөліктерінен де өсіруге болады, оларды жапырақ кесінділері дейді, олар сабақтар мен тамырларды да жасайды. Қаушалауда қолданылатын қаушақтар да кесінділер деп аталады. Өсімдіктерді кесінділерден көбейту – клондаудың ежелгі түрі. Кесінділердің бірнеше артықшылықтары бар, ең бастысы – алынған ұрпақтар аналық өсімдіктерінің толықтай көшірмесі болып табылады. Егер өсімдікте қанағаттанарлық қасиеттер болса, ол оларды ұрпақтарына беріп, пайдалы генетикалық ақпаратын сақтай алады. Бұл әсіресе экономикалық тұрғыдан тиімді, себебі коммерциялық өсірушілерге белгілі бір өсімдікті клондауға және өнімдерінің сапасын тұрақты ұстауға мүмкіндік береді.
Эволюциялық артықшылық: Суккуленттер
Кесінділер сәнді бағбандарында жыныссыз көбейту әдісі ретінде қолданылады, бұл вегетативтік көбейту деп белгілі. Кесіндіні де көбелек деп атауға болады. Суккуленттер стрестік ортада өмірге бейімделу үшін, көбейту кезінде қосымша тамырлардың қалыптасу қабілетімен дамыған. Суккуленттер таяз, тасты және шөлді топырақта өседі. Жыныстық көбейтуден алынған көшеттердің тірі қалу деңгейі төмен, бірақ табиғи ортада сынған сабақ және жапырақ кесінділерінен алынған көшеттер табыстырақ болады. Эпигенетикалық жад митоз арқылы мұраға беріледі, сондықтан кесілген сабақтан алынған көшеттерде стресске қарсы жауап беру қабілеті сақталады. Сабақ кесінділерінен қосымша тамырлардың пайда болуы – жарақатқа реакция. Молекулалық деңгейде сабақ кесілген кезде жасмон қышқылының деңгейі бірден артады, ол қосымша тамырлардың қалыптасуы үшін қажет. Кесінді түбір жүйесінен бөлінген кезде, түбірдің өсуін тежейтін цитокинин және стриголактон гормондарының концентрациясы төмендейді, себебі олар түбірде түзіліп, сабаққа тасымалданады. Тамырдың бастамасы сабақтағы камбий жасушаларынан пайда болады. Бұл гормонды анықтау вегетативтік көбейтуге қатысты салалар үшін маңызды болды. Жартылай қатты сабақ кесінділері өсуін аяқтаған және пісіп жетілген жапырақтары бар сабақтардан алынады. Қатты сабақ кесінділері толық пісіп жетілген сабақтардан алынады және көбінесе тыныш күйде көбейтіледі. Көптеген өсімдік кесінділері сабақтың бөліктері болып табылады және өздерінің түбір жүйесі болмайды, сондықтан тиісті жағдайлар орындалмаса, сусызданудан өлуі мүмкін. Оларға ылғалды орта қажет, бірақ ол тым ылғалды болмауы керек, әйтпесе кесінді шіри бастайды. Бұл процесте топырақ, перлит, вермикулит, кокос талшығы, тас жүні, кеңейтілген саз балшықтары және тіпті су сияқты әртүрлі орталар қолданылады, егер жағдайлар дұрыс болса. Көптеген суккулент кесінділерін кесу беті кеуіп кетуіне дейін ашық ауада қалдыруға болады, бұл кейін отырғызылған кезде тамырдың қалыптасуын жақсартады. Орташа климатта жұмсақ (жасыл немесе жартылай пісіп жетілген) және қатты ағаштан сабақ кесінділерін алуға болады, олардың практикада нақты айырмашылықтары бар. Кейбір жағдайлар кесінділер үшін жақсы нәтижелерге әкеледі: уақыт, мөлшері, өсімдіктегі орны және жапырақтардың саны маңызды. Жас ағаштан сабақ кесінділерін көктемде жоғарғы бұтақтардан, ал қатайған ағаштан қысқы уақытта төменгі бұтақтардан алу керек. Жұмсақ ағаш сабақ кесінділерінің ұзындығы және қатты ағаш сабақ кесінділерінің ұзындығы аралығында шектеулер бар. Жұмсақ ағаш кесінділері жапырақтарының үштен екісі алынып тасталғанда жақсы өседі, ал қатты ағаш сабақ кесінділеріне толық жапырақтарды алып тастау қажет. Кесу түйіннің астында немесе түйіннен 1/2 дюйм төмен болуы керек. Кесіндіні топыраққа тікелей орналастырудан басқа, суға да тамырландыруға болады. Бактериялардың өсуін және тамырлардың шіруін болдырмау үшін суды жиі ауыстыру керек. Судағы оттегінің жеткілікті болуы да осы себепті қажет. Бұл әдісте ылғалды атмосфера (пластикалық пленканы пайдалану) қажет емес. Жұмсақ және жартылай қатты ағаш кесінділері үшін орта әдетте ылғалды болады, көбінесе кесінділерді пластикалық пленканың астына немесе ауа ылғалдылығын сақтайтын басқа шектеулі кеңістікке орналастыру арқылы, сондай-ақ кесіндінің кеуіп кетуін болдырмау үшін жартылай көлеңкеде орналастыру арқылы қол жеткізіледі. Өсімдіктерге зиян келтірмеу үшін ортадағы кесінділерді ұсақ тамшылап суару керек. Алғашқы суарудан кейін топырақты ылғалды, бірақ сулы немесе батпаған күйде ұстау мақсатында, ортаны келесі тамшылауға дейін жартылай кеуіп кетуге рұқсат етіледі. Қажетті болмаса да, өсімдік гормоны ауксиннің сигналдық белсенділігі арқылы тамырлардың қалыптасуын ынталандыру үшін бірнеше қоспалар қолданылуы мүмкін. Көбінесе қолданылатын химиялық заттардың бірі – индол-3-сары қышқылы (IBA), ол ұнтақ, сұйық ерітінді немесе гель түрінде қолданылады. Бұл қоспаны кесіндінің кесілген ұшына немесе жапырақтарға шашырату арқылы қолдануға болады. Тамыр өсімін ынталандыратын гормонды табиғи жолмен алуға болады, мысалы, жылаушы иваның сары ұшты бұтақтарын суға батыру арқылы немесе ива қабығынан шай дайындау арқылы. Бұтақтар мен қабықты қолдану алдында 24 сағат суға батырып қою жақсы нәтиже береді. Кокос шөбінің (Cyperus rotundus) жапырақтары мен түйірлерін ұсақтап алынған экстракт әртүрлі өсімдік түрлерінің кесінділері мен көшеттерін тамырландыру үшін тамаша құрал болып табылады. Бал, өсімдік гормондарының болмауына қарамастан, антисептикалық және саңырауқұлаққа қарсы қасиеттері арқасында тамырдың сәтті қалыптасуына көмектеседі. Тамыр процесіне көмектесу үшін суға корица немесе аспирин таблеткасын қосуға болады.
Semi hardwood cuttings come from stems that have completed elongation growth and have mature leaves. Hardwood cuttings come from fully matured stems, and are often propagated while dormant. Most plant cuttings are stem pieces, and have no root system of their own, and are therefore likely to die from dehydration if the proper conditions are not met. They require a moist medium, which, however, cannot be too wet lest the cutting rot. A number of media are used in this process, including but not limited to soil, perlite, vermiculite, coir, rock wool, expanded clay pellets, and even water given the right conditions. Most succulent cuttings can be left in open air until the cut surface dries, which may improve root formation when the cutting is later planted. In temperate countries, stem cuttings may be taken of soft (green or semi ripe) wood and hard wood, which have specific differences in practice. Certain conditions lead to more favorable outcomes for cuttings; timing, size, location on the plant, and amount of foliage are all important. Stem cuttings of young wood should be taken in spring from the upper branches, while cuttings of hardened wood should be taken in winter from the lower branches. Common bounds on the length of stem cuttings are between for soft wood and between for hard wood. Soft wood cuttings do best when about two thirds of the foliage are removed, while hard wood stem cuttings need complete foliage removal. The cut needs to be done either immediately below a node, or up to 1/2 inch below a node. Besides placing the cuttings directly into soil, it is also possible to root cuttings in water. The water needs to be replaced often, to prevent bacteria buildup and the possibility of root rot. It also requires enough oxygen in the water for the same reason. A moist atmosphere (use of plastic sheeting) is hence not needed with this technique. The environment for softwood and semi hardwood cuttings is generally kept humid—often attained by placing the cuttings under a plastic sheet or in another confined space where the air can be kept moist—and in partial shade to prevent the cutting from drying out. Cuttings in the medium are typically watered with a fine mist to avoid disturbing the plants. Following the initial watering, the aim is to keep the soil moist but not wet or waterlogged; the medium is allowed to almost dry out before misting again. Though not essential, several compounds may be used to promote the formation of roots through the signaling activity of plant hormone auxins. Among the commonly used chemicals is indole 3 butyric acid (IBA) used as a powder, liquid solution, or gel. This compound is applied either to the cut tip of the cutting or as a foliar spray. Rooting hormone can be manufactured naturally, such as soaking the yellow tipped shoots of a weeping willow tree in water, or by preparing a tea from the bark of a willow tree. Shoots or bark do better when soaked for 24 hours prior to using. The extract obtained from the crushing of leaves and bulbs of coco grass (Cyperus rotundus) is used as an excellent rooting of cuttings and seedlings of various plant species. Honey, though it does not contain any plant hormones, can also aid in rooting success through its natural antiseptic and antifungal properties. Cinnamon or an Aspirin tablet in water can also aid the rooting process.
Нәтижелерді жақсарту
Сабақты кесу арқылы көбейтудің өсуін жақсартудың жолдары бар. Жарықты күшейту кесінділердің тезірек тамырланып, өсуіне жағдай жасайды, бірақ соның салдарынан пайда болатын жылу көбейту материалына кері әсер етеді. Азалия кесінділерін сумен біраз жылыту арқылы ризоктония саңырауқұлағынан зарарсыздандыруға болады, және мұны басқа өсімдіктерге де қолдануға болады.
Топырақ
Кесу түріне қарай (яғни, ағаш, бұта, сөрелі өсімдіктер, кактустар) әртүрлі топырақ қоспаларын пайдалануға болады. Көптеген коммерциялық фирмалар кесулерді өсіруге арналған арнайы орта сатады.
Ауа мен топырақтың ылғалдылығы
Мұнда бірнеше нұсқа қолданылуы мүмкін, бірақ әдетте жұмсақ және жартылай қатты ағаш кесінділерін жабу үшін пластик қолданылады. Трейлерлердің астындағы топырақ (ауаның ылғалдылығын арттыру үшін) және трейлерлердегі топырақ ылғалды, бірақ сулы болмайды (=толыққанды қаныққан). Кесінділер орналасқан трейлерлерді капиллярлық әрекеттің алдын алу үшін тастарға қою керек (өйткені бұл трейлерлер ішіндегі топырақты тым ылғалды ұстауы мүмкін). Трейлерлердегі топырақ 85-95% қанықтықта ұсталуы керек. Жылыжайларда автоматтандырылған (жоғарыдан шашырату) жүйелері, бум жүйелері немесе тұман жүйелері қолданылуы мүмкін. Тамырдандыру және каллу кезеңіндегі тұман шашыру жиілігі 24 сағат ішінде 5-8 секундтан әр 5-10 минут сайын болуы мүмкін. 3-4 күннен кейін күндізгі уақытта тұман шашыру жиілігі 3-5 секундқа дейін әр 10-20 минут сайын, ал түнгі уақытта одан да сирек болуы керек. Тамырлар көріне бастағанда (3-кезең) тұман шашыруды азайтуға болады, ал 4-кезеңде (жақсарту) тұман шашыруды азайту керек немесе тоқтату керек (көптеген түрлер үшін 10-14 күнге дейін). Жылыжайды немесе суық жақтауды кейде желдету керек, саңырауқұлақтардың пайда болуын болдырмау үшін (қолмен).
Танымал мәдениетте
Ақын Теодор Ретке өзінің "Жоғалған ұлы және басқа да өлеңдер" атты кітабындағы "Жоғалғандар" және "Жоғалғандар (кейінірек)" өлеңдерінде өсімдік кесінділері мен тамыр өсуінің мінез-құлқы туралы жазған.