Кіріспе
Жүктілік ішіндегі өсудің шектелуі (ЖІӨЖ), немесе ұрықтың өсуінің шектелуі – жүктілік кезінде жатырдағы ұрықтың нашар өсуі. ЖІӨЖ – бұл нәресте туылғандағы салмағының проценттік көрсеткішіне қарамастан, нашар тамақтану белгілерімен және өсудің төмендеуінің дәлелдерімен сипатталатын жағдай. ЖІӨЖ-нің себептері кең және аналық, ұрықтық немесе плаценталық асқынуларды қамтуы мүмкін. Әлем бойынша жыл сайын болатын 4 миллион жаңа туған нәресте өлімінің кем дегенде 60% -ы төмен салмақты туумен (LBW) байланысты, себебі оның себептері – жатыр ішіндегі өсудің шектелуі (ЖІӨЖ), мерзімінен бұрын тууы және генетикалық аномалиялар. Бұл, нәрестелердің туған кездегі нашар тамақтануы денсаулықтың маңызды мәселесі екенін көрсетеді. ЖІӨЖ нәрестенің жүктілік жасына сәйкес кішкентай болуына (SGA) әкелуі мүмкін, бұл көбінесе жүктілік жасына қатысты 10-шы проценттен төмен салмақ ретінде анықталады. Жүктіліктің соңында бұл төмен салмақты тууға алып келуі мүмкін.
Асимметриялық
Асимметриялық IUGR барлық IUGR жағдайларының 70-80% құрайды. IUGR-дің осы түрі кейде "бас сақтау" деп аталады, себебі ми өсуі көбінесе аз зардап шегеді, нәтижесінде осы балалардың басының көлемі салыстырмалы түрде қалыпты болады. Фетоплацентар жеткіліксіздіктен туындаған оттегінің жетіспеуі салдарынан қан ми мен жүрек сияқты өмірлік маңызды органдарға бағытталады. Осының нәтижесінде бауыр, бұлшық еттер және май тіні сияқты басқа органдарға қан ағыны азаяды. Бұл осы балалардың іш айналысының кіші болуына себеп болады.
Патофизиология
Егер IUGR себебі ұрықтан тыс факторларға байланысты болса (ата-аналық немесе жатыр-плаценталық), ұрыққа оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуі азаяды. Бұл ұрықта гликоген мен липидтер қорының азаюына себеп болады. Осының салдарынан туған кезде гипогликемия жиі кездеседі. Созылмалы гипоксияға байланысты эритропоэтин өндірісінің артуынан полицитемия дамуы мүмкін. Гипотермия, тромбоцитопения, лейкопения, гипокальциемия және өкпеде қан кету IUGR-дың көбінесе болатын салдары болып табылады. Бұл созылмалы гипоксия IUGR туған нәрестелерде жаңа туған нәрестелердің тұрақты өкпе гипертензиясының қаупін арттырады, бұл нәрестелердің қанмен қамтамасыз етілуін және туғаннан кейінгі қан айналымына бейімделуін қиындатады. Егер IUGR себебі ұрыққа тән болса, өсу генетикалық факторларға немесе инфекцияның салдарынан шектеледі. IUGR әртүрлі қысқа және ұзақ мерзімді нейробиологиялық даму бұзылыстарымен байланысты.
Жүрек- қан тамырлары
IUGR кезінде плаценталық айналымдағы тамырлардың қарсылығы артады, бұл жүрекке түсетін жүктеменің күшеюіне алып келеді. Сонымен қатар, ұрықтың өмірлік маңызды мүшелеріне жеткілікті қан ағынын сақтау үшін созылмалы гипоксияға жауап ретінде перифериялық артериялардың тарылуы күшейеді. Бұл ұзаққа созылған тарылу артериялардың қайта құрылуына және қатаюына әкеледі, бұл жүрекке түсетін жүктеменің артуына да себеп болады. Сондықтан, ұрықтың жүрегі әр соққы жасағанда қаттырақ жұмыс істеуге мәжбүр болады, бұл қабырғалық кернеудің және жүрек гипертрофиясының күшеюіне әкеледі. Ұрықтың жүрегіндегі бұл өзгерістер ұзақ мерзімді гипертония, атеросклероз, жүрек-қан тамырлары аурулары және инсульт қаупін арттырады. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) IUGR-мен туған нәрестелердегі көлем мен құрылымдық дамудағы өзгерістерді, жүктілік шағына сәйкес келетін өсуімен (ЖШС) туған нәрестелермен салыстырғанда анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ МРТ барлық науқастар үшін оңай қол жетімді емес. IUGR-мен туған балаларда мидың қайта ұйымдастырылуы, соның ішінде нейрондық тізбектердің өзгеруі жиі байқалады. Бұл қайта ұйымдастыру мерзімінде туған балалар мен IUGR-мен туған балалар арасындағы оқу және есте сақтау қабілетінің айырмашылықтарымен байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, IUGR-мен туған балалардың интеллект деңгейі (IQ) төмен болып келеді. Олар сонымен қатар, алдыңғы лобтың дисфункциясына нұсқау беретін басқа да кемшіліктерді көрсетеді. Миын сақтаған IUGR нәрестелерінде есте сақтау үшін жауапты гиппокамптың жетілуі үдеп өтеді. Бұл үдемелі жетілу жиі басқа да желілердің бұзылуына және есте сақтау мен оқудағы кемшіліктерге алып келетін ерекше дамуға себеп болуы мүмкін.
Менеджмент
Жүктілікте ұрықтың өсуінің шектелуі диагнозы қойылған аналарға мониторинг пен босанудың бірнеше әдістерімен көмектесуге болады. Қазіргі уақытта өсуі шектелуімен қатар қосымша құрылымдық аномалиялары бар кез келген ұрықты генетикалық тестілеу арқылы бағалау ұсынылады. Бұл әдіс дұрыс дамымаған немесе туғаннан кейін жақсы бейімделе алмайтын қан тамырларын, атап айтқанда, веноздық өзекше мен орталық ми артерияларын анықтауға да мүмкіндік береді. Стандартты ұрық мониторингі, яғни стресс-тесттер және/немесе биофизикалық профиль бағалауы да ұсынылады. Қазіргі уақытта IUGR дамуын болдырмауға көмектесетін диеталық немесе қосымша өзгерістерді қолдайтын жеткілікті дәлелдер жоқ. 32 аптадан бұрын туған нәрестелерге ұрықтың миын қорғау үшін магний сульфаты беру керек.
Туғаннан кейінгі асқынулар
Жүктілікте ата-ана салмағының төмендігі сияқты бірнеше факторларды ескергеннен кейін, IUGR-дың нағыз жағдайлары жүктіліктердің шамамен 3% құрауы естіматалды. Өлі туған нәрестелердің 20% IUGR-мен байланысты. IUGR-ы бар нәрестелердің перинаталдық өлім-жітім көрсеткіші 4-8 есе жоғары, ал аман қалған нәрестелердің 50% -інде ауру белгілері байқалады. IUGR-мен байланысты жаңа туған нәрестелер мен ұрықтардың өлім-жітімге себеп болатын жиі кездесетін факторлар: ауыр плаценталық жеткіліксіздік және созылмалы гипоксия, туа біткен ақаулар, туа біткен инфекциялар, плацентаның ерте жұлынуы, көдіркеннің зақымдануы, көдіркеннің түсіп кетуі, плаценталық инфаркт және ауыр перинаталдық депрессия. Жаңа туған кезеңінде нәрестелерде тамақтандыруға төзбеушілік, гипотермия, гипогликемия және гипергликемия жиі кездеседі, бұл осы науқастардың температурасын және тамақтануын қатаң бақылау қажеттігін көрсетеді. Бұған қоса, туғаннан кейінгі алғашқы күндердегі метаболизм мен физиологиялық өзгерістер гипокальциемияға, полицитемияға, иммундық жүйенің әлсіреуіне және бүйрек функциясының бұзылуына осалдықты тудыруы мүмкін.
Ұзақ мерзімді салдарлары
Экономиялық фенотип теориясына сәйкес, жатыр ішіндегі өсудің шектелуі ұрықта эпигенетикалық реакцияларды тудырады, олар созымал азық-түлік тапшылығы кезінде ғана белсендіріледі. Егер бала ас-судың оңай қолжетімді ортада өсіп-өнерленсе, онда ол семіздік және ІІ типті қант диабеті сияқты метаболизмдік бұзылыстарға бейімделуі мүмкін. Жатыр ішіндегі өсуі шектелген (IUGR) нәрестелерде балалық шақта қалыптан тыс өсу белгілері байқалуы мүмкін. Асимметриялық IUGR (бас сақталуы) бар нәрестелер симметриялық IUGR бар нәрестелерге қарағанда, туғаннан кейінгі өсуді жақсырақ қуып жетеді, ал соңғылары өмір бойы кішкентай болып қалуы мүмкін. Өсуді қуып жетудің көп бөлігі өмірдің алғашқы 6 айында жүреді, бірақ алғашқы екі жылға дейін жалғасуы мүмкін. IUGR салдарынан жүктілік мерзіміне қарағанда кішкентай туған нәрестелердің шамамен 10%-ы кейінгі балалық шақта бойының қысқа болуы мүмкін. IUGR бар нәрестелерде нейродамушылық аномалиялар, соның ішінде психомоторлық дамудың тежелуі және когнитивтік бұзылыстар қаупі жоғары. Ересек жастағы төмен IQ деңгейі IUGR салдарынан жүктілік мерзіміне қарағанда кішкентай туған нәрестелердің үштен бірінде кездесуі мүмкін. Өмірінің алғашқы жылдары жеткілікті өсуді қуып жете алмаған нәрестелердің жағдайы нашарлауы мүмкін. Өсуді қуып жету IUGR диагнозы қойылған балаларда май тінінің таралуын өзгертіп, метаболикалық синдром қаупін арттыруы мүмкін. IUGR бар нәрестелер өсу гормонының сигналдануы, гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті безі осі және жасөспрімдік кезең сияқты бірнеше эндокриндік процестердің ұзақ мерзімді дисфункциясына бейім. Бүйрек функциясының бұзылуы, өкпенің жетілмеуі және сүйек метаболизмінің бұзылуы да IUGR-мен байланысты.
Жануарлар
Қойларда жатыр ішіндегі өсудің шектелуі жүктіліктің басында және ортасындағы ыстық стрестен туындауы мүмкін. Бұл әсер плацентаның жетілмеуіне байланысты, ол ұрықтың өсуін баяулатады. Плацентаның жетілмеуіне гормоналды факторлар ықпал етеді, бірақ ұрықтың өсуі үшін плацентаға қажеттілік кейінірек артады. (Мысалы, зерттеу нәтижелері Suffolk x Targhee қойларының әдеттегі бір ұрығының 70-ші күні шамамен 0,15 кг, 80-ші күні күніне 31 г, 120-шы күні күніне 129 г, 140-шы күні күніне 199 г өсіп, жүктіліктің 140-шы күні шамамен 6,21 кг салмаққа жететінін көрсетеді, бұл босануға бірнеше күн қалғандағы көрсеткіш.) Жастардағы қойларда (яғни, қозыларда) жүктілік кезінде шектен тыс тамақтандыру аналық организм мен ұрық арасындағы қоректік заттардың бөлінуін өзгертіп, жатыр ішіндегі өсудің шектелуіне әкелуі мүмкін. Жүктіліктің басында және ортасында артық тамақтанған жастардағы қойлардағы ұрықтың өсуінің шектелуі жүктіліктің 90-шы күнінен кейін азық мөлшерін азайту арқылы болдырмайды; ал 50-ші күні азайту плацентаның өсуін күшейтеді және жүктіліктің нәтижесін жақсартады. Қойда IUGR-дың екі модельде де жатыр қан ағынының абсолюттік көлемі төмендейді.