Кіріспе

Әйелдердің репродуктивті жүйесінің денсаулығы мәселесі
Жалпы алғанда, дүние жүзіндегі жүктіліктердің 2%-дан азы ектопиялық жүктілікке шалдығады. Эктопиялық жүктілікті анықтау әдетте адам хорионикалық гонадотропинін (ХГГ) қан тесті арқылы және ультрадыбыспен жүргізіледі. Дамыған елдерде 1000 тірі туған балаға шаққанда 11-ден 20-ға дейін ектопиялық жүктілікке ұшырайды, бірақ көмекші репродуктивті технология қолданатын әйелдер арасында бұл көрсеткіш 4%-ға дейін жете алады. Бұл, әйелдер арасында бірінші триместрде өлімге алып келетін ең көп таралған себеп болып табылады және жалпы өлімнің шамамен 6-13%-ын құрайды. Дамыған елдерде өлім қаупі 0,1-0,3 пайызды құрайды, ал дамушы елдерде 1-3 пайызды құрайды. Эктопиялық жүктіліктің ең алғашқы сипаттамасын 11 ғасырда Аль-Захрави жасаған.

Белгілері мен симптомдары

Көтерген жүктіліктің 10%-ға дейін ешқандай белгісіз өтеді, ал үштен бірінде медициналық көріністер байқалмайды.

Асқынулар

Ең көп кездесетін асқыну – ішкі қан кетумен жарылу, ол гиповолемиялық шокқа алып келуі мүмкін. Жұмыршақ түтіктердің зақымдануы болашақта жүкті болу қиындығына себеп болуы мүмкін. Әйелдің екінші жұмыршақ түтігі жүктілік үшін жеткілікті жұмыс істей алады. Бір зақымдалған жұмыршақ түтігі алынғаннан кейін болашақта жүкті болу мүмкіндігі сақталады. Егер екеуі де алынса, жүкті болуды жоспарлап отырған әйелдер үшін экстракорпоральды ұрықтандыру мүмкіндігі қалады.

Басқа

Кейбір зерттеулер пациенттерде жас ұлғайған сайын жатырдан тыс жүктілік қаупінің артуы мүмкін екенін көрсеткенімен, жас – басқа да қауіп факторларының белгісі ретінде әрекет ететін өзгермелі шама деп саналады. Кейбір мамандар вагинальды дұш қабылдау жатырдан тыс жүктіліктің көбеюіне себеп болуы мүмкін деп есептейді. Дегенмен, DES 1971 жылдан бері Америка Құрама Штаттарында қолданылмайды. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай жатырдан тыс жүктілікке қауіп факторларының бірі болуы мүмкін.

Диагностика

Жүктілік тестісі оң нәтиже берген әйелдерде құрсақ ауруы немесе қыннан қан кетудің себебі ретінде жатыр сыртындағы жүктілік қарастырылуы керек. Трансвагинальды ультрадыбыс зерттеуі жатыр сыртындағы жүктілікті анықтауда кемінде 90% сезімталдыққа ие. Жүктілік тестісінің оң нәтижесі және қалыпты жатыр ішіндегі жүктіліктің болуы жатыр сыртындағы жүктілікті жоққа шығармайды, себебі гетеротоптық жүктілік немесе эндометрий қуысындағы "псевдосак" болуы мүмкін, ол әйелдердің 20%-ында кездеседі. Егер β hCG қайталап тексеруде төмендесе, бұл өздігінен түсік немесе жарылуға ұласуы мүмкін. Сарысудағы hCG деңгейінің 48 сағат ішіндегі төмендеуі hCG қатынасы арқылы өлшенуі мүмкін, ол былай есептеледі: Жатыр саңылауында немесе жатырдың ішінде (интерстициалдық жүктілік) болатын түтік жүктілігінің өлім-жітім көрсеткіші жоғары, себебі қан тамырларының жоғары дамуы кенеттен ірі ішкі қан кету қаупін арттырады. 2010 жылы жарияланған зерттеу, түтікшелік жатыр сыртындағы жүктіліктің себебі – бұзылған эмбрионның түтікшелік тасымалынан туындаған эмбрионның фаллопий түтігінде қалуы және ерте имплантацияға жағдай жасайтын түтікшелік ортаның өзгеруі екенін көрсетеді.

Түйешеден тыс жүктілік

Ектопиялық жүктіліктің 2 пайызы жұмыртқалықта, жатыр мойнында немесе іш қуысында кездеседі. Трансвагинальды ультрадыбыстық тексеру жатыр мойнындағы жүктілікті анықтауға көбінесе мүмкіндік береді. Жұмыртқалықтағы жүктілік түтікшелік жүктіліктен Шпигельберг критерийлері арқылы ажыратылады. Ектопиялық жүктіліктің ұрысы көбінесе тірі тууға жарамсыз, бірақ өте сирек жағдайда іш қуысындағы жүктіліктен тірі бала дүниеге келеді. Мұндай жағдайда плацента іш қуысындағы мүшелерге немесе ішекке жабысады және жеткілікті қанмен қамтамасыз етіледі. Бұл көбінесе ішек немесе мезентерия, бірақ бүйрек (бүйрек), бауыр немесе бауыр (бауыр) артериясы, тіпті аорта сияқты басқа да орындар да сипатталған. Ұрыстың тірі қалуына жақын қолдау кейде кездеседі, бірақ тіпті дамымай жатқан елдерде де диагноз көбінесе жүктіліктің 16-20 аптасында қойылады. Мұндай ұрыс лапаротомия арқылы босандырылуы керек. Жатырдан тыс жүктілік салдарынан аналық өлім-жітім жоғары, себебі плацентаны оған жабысқан мүшелерден алып тастау әрекеті көбінесе жабысқан жерден бақылаусыз қан кетуге әкеледі. Плацента жабысқан мүше, мысалы, ішектің бір бөлігі алынып тасталса, плацента сол мүшемен бірге алынып тасталуы керек. Бұл өте сирек кездесетін жағдай, сондықтан нақты деректер жоқ және көбінесе жеке хабарламаларға сүйенуге тура келеді. Дегенмен, іш қуысындағы жүктіліктің көп бөлігі қан кету қаупіне байланысты ұрыс тірі қалуға жетпес бұрын араласуды қажет етеді. Әлем бойынша кесарево тілігінің көбеюіне байланысты кесарево тілігінен туындаған жатырдан тыс жүктілік (КЖЖ) сирек кездеседі, бірақ жиілеуде. КЖЖ-нің таралуы жақсы белгісіз, бірақ әртүрлі популяциялар бойынша 1:1800–1:2216 аралығында бағалаулар бар. КЖЖ бұрынғы кесарево тілігінен қалған жарақатқа аномальды жабысумен сипатталады және оны тоқтатуға рұқсат етілсе, жатырдың жарылуы және қан кету сияқты қауіпті асқынуларға әкелуі мүмкін. КЖЖ диагнозы ультрадыбыспен қойылады және төрт ерекшелік анықталады: (1) жарқын гиперехогенді эндометрийлік жолақпен бос жатыр қуысы; (2) бос жатыр мойны каналы; (3) жатырдың алдыңғы бөлігіндегі жатыр ішіндегі масса; (4) жатырдың алдыңғы бұлшық қабатының болмауы және/немесе әйелдің қуығы мен жүктілік қапшығы арасындағы қалыңдық 5 мм-ден кем болуы. Диагноздың сирек кездесетінін ескере отырып, емдеу әдістері метотрексат немесе KCl-мен дәрілік емдеуден бастап, кеңейту және кюретка жасау, жатырдың клиндік резеңдеуі немесе гистерэктомия сияқты хирургиялық емдеуге дейін жазылған жағдайлар мен серияларда сипатталған, жатырды сақтауға мүмкіндік береді. КЖЖ қайталану қаупі белгісіз, сондықтан келесі жүктілікте ерте ультрадыбыстық тексеру ұсынылады.

Рудиментарлық мүйіз жүктілігі

Рудиментарлық мүйіздегі жүктілік – бір мүйізді жатырдың кішкентай рудиментарлық мүйізіне ұрықтанған жұмыртқаның енуі салдарынан туындайтын сирек және өмірге қауіпті жағдай. Бұл Мюллер өзектерінің бірінің дамуының толық болмауынан туа біткен жатыр аномалиясының бір түрі. Мұндай жатыр сыртындағы жүктілік көбінесе жүктіліктің 10-15 апталары аралығында рудиментарлық мүйіздің жарылуына алып келеді, бұл аурушаңдық пен өлім-жітім қаупінің жоғары болуына себеп болады.

Жүктілік сыртындағы жүктіліктің ұзақтығы

Эктопиялық жүктіліктің қайталануы – эктопиялық жүктілікті жоюға жасалған хирургиялық араласудан кейін трофобласттық өсудің тоқтамауы. Зардап шеккен фаллопий түтігін сақтап қалуға бағытталған, мысалы, сальпинотомия сияқты консервативті емнен кейін, шамамен 15-20% жағдайда эктопиялық өсудің басым бөлігі алынып тасталғанымен, кейбір трофобласттық тіндер, әлде тереңге сіңген, жоюдан қалып, өсуін жалғастырып, hCG деңгейінің қайта көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Бірнеше апта өткен соң бұл жаңа клиникалық белгілерге, соның ішінде қан кетуге әкелуі мүмкін. Осы себепті, эктопиялық жүктілікті жоюдан кейін hCG деңгейінің төмендеуін қамтамасыз ету үшін оны бақылау қажет, сондай-ақ хирургиялық операция кезінде алдын алу мақсатында метотрексат тағайындалуы мүмкін.

Беймәлім жүктілік

Беймәлім жүктілік (БЖЖ) – жүктілік тестісі оң нәтиже көрсеткен, бірақ трансвагиналды ультрадыбыстық тексеруде жүктілік көрінбеген жағдайды білдіреді. Бұл термин 1980-ші жылдары енгізілді. Егер метотрексат жүктіліктің басында қолданылса, дами бастаған эмбрионның өсуін тоқтатады; дами бастаған эмбрион әйел ағзасымен сіңірілуі немесе етеккірмен бірге шығуы мүмкін. Қарсы көрсетімдеріне бауыр, бүйрек немесе қан аурулары, сондай-ақ жатыр сыртындағы жүктілік массасы 3,5 см-ден артық болуы жатады. Сондай-ақ, бұл анықталмаған жатыр ішіндегі жүктіліктің кездейсоқ тоқтатылуына немесе қалған жүктіліктің ауыр аномалияларына әкелуі мүмкін. АҚШ-та метотрексаттың (МТХ) көп дозалы протоколы қолданылады, ол төрт доза интрамускулярлық инъекциядан және клеткаларды препараттың әсерінен қорғау үшін, сондай-ақ жанама әсерлерді азайту үшін фолик қышқылының интрамускулярлық инъекциясын қамтиды. Францияда бір дозалы протокол қолданылады, бірақ бір дозаның сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары.

Хирургиялық операция

Егер қан кету орын алған болса, хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Дегенмен, УЗИ-де қан ұю белгілері минимальды болған тұрақты науқаста хирургиялық араласуды жүзеге асыру туралы шешім қабылдау көбінесе қиындық тудырады. Хирургтар лапароскопия немесе лапаротомия арқылы кіші кезеңге қол жеткізеді және зардап шеккен фаллопий түтігін кесіп, жүктілікті ғана алып тастау (салпиностомия) немесе зардап шеккен түтікті жүктілікпен бірге алып тастау (салпинектомия) мүмкіндігіне ие. Эктопиялық жүктілікке алғашқы сәтті хирургиялық араласуды 1883 жылы Роберт Лоусон Тейт жасаған. Операцияға дейін жететін ПУЛ-дардың қанағаттанарлық деңгейі 0,5-11% аралығында деп есептеледі. Хирургия кезінде алынған әйелдің өз қанын қайта құю (автотрансфузия) іш қуысында көп қан кетуі бар әйелдерге пайдалы болуы мүмкін. Имплантацияланған эмбрионның сәтті өмірге келгені туралы жарияланған хабарлар жалған екені анықталды.

Болжам

Эктопиялық жүктілік емделген кезде, батыс елдерінде ананың жағдайы өте жақсы; ана өлімі сирек, бірақ барлық ұрықтар өледі немесе түсікке ұшыратылады. Мысалы, Ұлыбританияда 2003-2005 жылдар аралығында 32 100 аналықтан тыс жүктілік тіркелді, нәтижесінде 10 ана қайтыс болды (яғни, 3210 аналықтан тыс жүкті әйелдің біреуі қайтыс болды). 2006-2008 жылдары Ұлыбританияда аналардың өлімі жөніндегі құпия сауалнамада аналықтан тыс жүктілік 6 ананың өліміне себеп болған (100 000 жүктіліктің 0,26 пайызы).

Болашақтағы бала туу

Эктопиялық жүктіліктен кейінгі фертильділік бірнеше факторға байланысты, олардың ең маңыздысы – бұрынғы инфертильділік тарихы. Емдеу таңдауы аса маңызды рөл атқармайды; 2013 жылы жүргізілген рандомизацияланған зерттеу эктопиялық жүктілікті емдеуден кейін екі жыл ішінде жатыр ішіндегі жүктіліктің көрсеткіші радикалды хирургиямен шамамен 64%, дәрі-дәрмекпен 67% және консервативті хирургиямен 70% құрайтынын көрсетті. Атап айтқанда, 40 жасқа дейінгі әйелдердің жалпы популяциядағы екі жылдық жүктілік деңгейі 90%-дан жоғары. Метотрексат болашақ фертильді емдеуге әсер етпейді. Метотрексатпен емдеуге дейін және кейін алынған ооциттердің саны өзгермейді. Жұмыртқалықтан тыс жүктілік болған жағдайда, келесі эктопиялық жүктілік немесе инфертильділік қаупі төмен. Эктопиялық жүктіліктен кейін массаж фертильділікті жақсартады деген дәлел жоқ.

Эпидемиология

Эктопиялық жүктіліктің көрсеткіші дамыған елдерде тірі туған балалардың шамамен 1-2% құрайды, бірақ көмекші репродуктивтік технология қолданылған жүктіліктерде 4%-ға дейін жетеді. Католик шіркеуінде кейбір емдеулерге қатысты моральдық талқылаулар болып өтеді. Католик моралистерінің көп бөлігі метотрексатты және сальпингстомия процедурасын "моральдық тұрғыдан қабылданбас" деп санайды, себебі олар эмбрионды жояды; алайда, ананың денсаулығына қауіп төнген жағдайларда жағдай басқаша қарастырылады, және дами бастаған эмбрионмен бірге бүкіл фаллопий түтігі алынып тасталады. Эктопиялық жүктілікке тап болған адамдарға ақпарат және қолдау көрсету үшін ұйымдар жұмыс істейді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар посттравматикалық стресс, депрессия және қысылыс сезіміне бейім болуы мүмкін, оларға арнайы ем қажет болуы мүмкін. Әйелдердің серіктері де посттравматикалық стресс синдромына шалдығуы мүмкін.

Тірі туылған

Эктопиялық жүктілік бірнеше айға созылып, лапаротомия арқылы тірі нәрестемен аяқталатын жағдайлар болды. 1999 жылдың шілдесінде Лори Далтон Огденде (Юта штаты, АҚШ) кесарево қимылы арқылы сау қыз бала Саиджді дүниеге әкелді. Алдыңғы УЗИ-лерде бұл проблема анықталмаған. "[Далтон] Огден аймақтық медициналық орталығында жоспарлы кесарево бөліміне жазылған. Доктор Найсбит Лориге кесарево операциясын жасағанда, Саидждің жатырдан тыс, амнион қабығының ішінде жатқанын көріп таң қалды." "Бірақ осы жағдайды осыншалықты сирек ететіні – ана да, бала да тірі қалғаны ғана емес, екеуінің де денсаулығы өте жақсы. Әкесі Джон Далтон босану залынан видеоға түсірді. Саидж жақсы денсаулықпен дүниеге келді, себебі ол жатырдан тыс орналасқан болса да, жатырдың сыртқы қабырғасындағы жатын фибромынан жеткілікті қанмен қамтамасыз етілді." 1999 жылдың қыркүйек айында ағылшын әйел Джейн Инграм (32 жаста) үштік туды: Оливия, Мэри және Ронан. Ронан жатырдан тыс дамыған. Үшеуі де аман қалды. Жатырдағы егіздер бірінші болып алынды. 2008 жылдың 29 мамырында Австралиялық әйел Мира Тангараджа (34 жаста), аналық безінде эктопиялық жүктілікпен ауырған, кесарево қимылы арқылы сау, толық мерзімді 2.8 кг салмақты қыз бала Дурғаны дүниеге әкелді. Оның 38 апталық жүктілігі кезінде ешқандай проблемалар мен асқынулар болмады.

Жануарлар

Эктопиялық жүктілік адамнан басқа сүтқоректілерде де кездеседі. Қойларда ол мерзіміне дейін жалғасуы мүмкін, соның ішінде сүт бездері босануға дайындалып, ұрықты шығаруға тырысулар байқалады. Ұрықты кесарево қимылы арқылы алып тастауға болады. Босану белгілерінен кейін бес күн өткен соң өлтірілген қойдың кесарево қимылынан алынған суреттер.