Кіріспе
Жаңа туған нәрестелерге әсер ететін медициналық жағдай – меконийді аспирациялау синдромы (МАС), сонымен қатар неонатальды меконий аспирациясы деп те аталады. Бұл жаңа туған нәрестелерге әсер ететін медициналық жағдай. Ол мекониймен боялған ұрық суында (МҰС) туылған және өкпелерінде меконийі бар жаңа туған нәрестелердегі аурулар мен патофизиологияның спектрін сипаттайды. Сондықтан МАС ауырлығы бала туғаннан кейін дамитын жағдайлар мен асқынуларға байланысты әртүрлі болады. МАС патофизиологиясы көп факторлы және өте күрделі, сондықтан ол мерзімінен туған нәрестелердегі ауру мен өлім-жітімнің басты себебі болып табылады. «Меконий» сөзі грекше «mēkōnion» сөзінен алынған, ол опий максының шырынын білдіреді, себебі Аристотель оның ұрыққа седативті әсерін байқаған. Меконий – асқазан-ішек секрециясы, ұрық суы, өт қышқылдары, өт, қан, шырыш, холестерин, ұйқы безінің секрециясы, лануго, верникс казеоза және жасуша қалдықтары бар жабысқақ, қою жасыл зат. Меконий және асқазан-ішек жолының барлық құрамы «денеден тыс» орналасқандықтан, оның құрамдас бөліктері көрінбейді және әдетте ұрықтың иммундық жүйесімен танылмайды. Амниотик сұйықтықтағы меконий МАС-ты сәтті тудыруы үшін, сұйықтыққа толы өкпе газ алмасуға қабілетті ауаға толы ағзаға ауысқан кезде тыныс алу жүйесіне енуі керек. Ұрықтың стресі мен меконийдің шығуы арасындағы байланыс нақты себеп-салдар қатынасы емес, өйткені МҰС-ы бар нәрестелердің төрттен үштен астамы туған кезде белсенді болады және ешқандай стресс немесе гипоксия байқалмайды. Мотилин мерзімінен кейін туған нәрестелердің асқазан-ішек жолында мерзімінен бұрын туған нәрестелерге қарағанда жоғары концентрацияда табылады. Сол сияқты, ішек парасимпатиялық иннервациясы мен миелиндануы да жүктіліктің кейінгі кезеңдерінде артады. Сондықтан, мерзімінен кейін туған жүктіліктерде МАС-тың көбеюі жаңа туған нәрестедегі асқазан-ішек жолының пісіп жетілуі мен дамуын көрсетеді.
Meconium aspiration syndrome (MAS) also known as neonatal aspiration of meconium is a medical condition affecting newborn infants. It describes the spectrum of disorders and pathophysiology of newborns born in meconium stained amniotic fluid (MSAF) and have meconium within their lungs. Therefore, MAS has a wide range of severity depending on what conditions and complications develop after parturition. Furthermore, the pathophysiology of MAS is multifactorial and extremely complex which is why it is the leading cause of morbidity and mortality in term infants. The word meconium is derived from the Greek word mēkōnion meaning juice from the opium poppy as the sedative effects it had on the foetus were observed by Aristotle. Meconium is a sticky dark green substance which contains gastrointestinal secretions, amniotic fluid, bile acids, bile, blood, mucus, cholesterol, pancreatic secretions, lanugo, vernix caseosa and cellular debris. Notably, since meconium and the whole content of the gastrointestinal tract is located 'extracorporeally,' its constituents are hidden and normally not recognised by the foetal immune system. For the meconium within the amniotic fluid to successfully cause MAS, it has to enter the respiratory system during the period when the fluid filled lungs transition into an air filled organ capable of gas exchange. The association between foetal distress and meconium passage is not a definite cause effect relationship as over 3/4 of infants with MSAF are vigorous at birth and do not have any distress or hypoxia. Motilin is found in higher concentrations in post term than pre term foetal gastrointestinal tracts. Similarly, intestinal parasympathetic innervation and myelination also increases in later gestations. Therefore, the increased incidence of MAS in post term pregnancies may reflect the maturation and development of the peristalsis within the gastrointestinal tract in the newborn.
Тыныс алу жолдарының бұзылуы
Меконийді аспирациялаудың алғашқы 15 минутында ірі тыныс жолдарының бітелуіне себеп болады, бұл өкпе қарсылығының артуына, өкпе серпімділігінің төмендеуіне, жедел гипоксимияға, гиперкапнияға, ателектазға және тыныс алу ацидозына алып келеді. 60 минуттан кейін меконий кіші тыныс жолдарына тереңірек еніп түседі. Терминалды бронхиолалар мен альвеолаларға жеткеннен кейін меконий қабынуды, өкпе ісігін, қан тамырларын тарылтады, бронхтардың тарылуына, тыныс жолдарының құлауына және серфактанттың белсенділігін төмендетуге шақырады.
Өкпе қабынуы
Меконийдің химиялық құрамы күрделі болғандықтан, пайда болатын бірнеше ауруларға жауапты нақты бір факторды анықтау қиын. Меконий ішекте сақталады және иммундық жүйеге толыққанды әсер етпейді, сондықтан аспирацияланған кезде, туа біткен иммундық жүйе оны жат және қауіпті зат ретінде таниды. Туған кезде қалыптасқан иммундық жүйе микробтарды жоюға тырысып, бірнеше минут ішінде төмен селективтілікпен және есте сақтаусыз жауап береді. Меконий химиялық пневмонитке алып келуі мүмкін, себебі ол цитокиндер, комплемент, простагландиндер және реактивті оттегі түлері сияқты қабыну медиаторларын күшті түрде белсендіреді. Жақында меконийдің қабынудың маңызды медиаторлары болып табылатын Toll-like receptor (TLR) және комплементтің күшті активаторы екендігі және MAS-тағы қабыну реакциясына үлес қосуы мүмкін деген гипотеза айтылды. Серфактанттың тежелу деңгейі серфактанттың және меконийдің концентрациясына байланысты. Егер серфактанттың концентрациясы төмен болса, тіпті әлсіз сұйылтылған меконий да серфактанттың жұмысын тежеуі мүмкін, ал серфактанттың концентрациясы жоғары болса, меконийдің әсері шектеулі болады. Меконий серфактанттың альвеолалық бетке таралуына кедерілтеу жасау, серфактант ақуыздарының (SP A және SP B) концентрациясын төмендету және серфактанттың тұтқырлығы мен құрылымын өзгерту арқылы серфактант механизмдеріне әсер етуі мүмкін. Меконийға ұшырағаннан кейін бірнеше морфологиялық өзгерістер пайда болады, олардың ең айқындысы – тыныс жолдары эпителийінің стромадан ажырауы және эпителий жасушаларының тыныс жолдарына түсуі. Бұл меконийнің өкпеге енуі салдарынан өкпе альвеолалық жасушаларына тікелей зиянды әсерін көрсетеді. Сондықтан, меконийдің тудырған өкпе зақымдарының көп бөлігі өкпе эпителийінің апоптозынан туындауы мүмкін.
Алдын алу
Жалпы, соңғы екі онжылдықта МАС-тың көрінісі едәуір төмендеді, себебі мерзімінен тыс босанған жағдайлар азайды. Жалпы алғанда, МАС-ты емдеу көбінесе қолдаушы сипатта болады.
Жарақатты желдету техникасы
Меконийді тыныс жолдарынан тазалау үшін трахеялық сорғышты қолдануға болады, бірақ бұл әдістің тиімділігі күмәнді және зиян келтіруі мүмкін. МАС (меконийлық аспирациялық синдром) жағдайында, гемоглобиннің оттекпен қанығуын 92% немесе одан жоғары деңгейде ұстап тұру үшін кем дегенде 12 сағат бойы қосымша оттек қажет. МАС-ы бар жаңа туған нәрестелерде тыныс алу қиындығының ауырлығы әртүрлі болуы мүмкін, кейбіреулеріне аз немесе қосымша оттек қажет болмайды, ал ауыр жағдайларда механикалық желдету қажет болуы мүмкін. Егер өкпелердің тереңінен қалың меконий табылса, механикалық желдету қажет болуы мүмкін. Ең ауыр жағдайларда, желдету терапиясына жауап бермейтін нәрестелерге экстракорпоральді мембраналық оттегілендіру (ECMO) қолданылуы мүмкін. МАС-ы бар нәрестелерді желдету қиын болуы мүмкін, және МАС әрбір адамға әртүрлі әсер ететіндіктен, желдетуді жекелеген жағдайға бейімдеу қажет. Кейбір МАС-ы бар жаңа туған нәрестелерде өкпеде біртекті өзгерістер байқалады, ал басқаларында өкпедегі өзгерістер біркелкі емес, дақтанған болуы мүмкін. Желдетуді оңтайландыру және диссинхронды тыныс алумен байланысты пневмоторакс қаупін азайту үшін седативтік және бұлшықеттерді босаңсытатын препараттарды қолдану жиі кездеседі.
Циклооксигеназаның ингибиторлары
Арахидон қышқылы циклооксигеназа (COX) және липоксигеназа арқылы простагландиндер мен лейкотриендер сияқты түрлі заттарға метаболизденеді, олар күшті қабынуға қарсы және тамырларға әсер ететін белсенділіктерімен ерекшеленеді. COX-ты, әсіресе COX-2-ні тежеу арқылы (таңдамалы немесе таңдамалы емес препараттар арқылы) қабыну мен ісінуді азайтуға болады. Дегенмен, COX тежегіштері асқазан жарасын тудыруы және гиперкалийемия мен гипернатриемияға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, COX тежегіштері МАС-ты емдеуде айтарлықтай нәтиже көрсетпеген.
Бұрынғы емделу
Бастапқыда, МАС меконийдың тыныс жолдарына физикалық кедеріл келтіруі салдарынан пайда болады деп есептелді. Сондықтан, МСАФ арқылы туған жаңа туған нәрестелерде МАС дамуының алдын алу үшін 20 жыл бойы иықтарды босату алдында ауыз және мұрын-жұтқыншақ аймақтарын сору, одан кейін трахеяны аспирациялау әдісі қолданылды. Бұл ем тиімді деп саналды, себебі ол МСАФ арқылы туған және емделмеген нәрестелермен салыстырғанда МАС-қа шалдығу деңгейін айтарлықтай төмендетті. Алайда, бұл пікір кейіннен жоққа шығарылды және келешектегі зерттеулер МСАФ арқылы туған нәрестелерде иықтарды босату алдында ауыз және мұрын-жұтқыншақ аймақтарын сору МАС немесе оның салдарының алдын қалдырмайды деген қорытындыға келді.
Болашақтағы зерттеулер
Зерттеулер МАС-тың алдын алудың табысты әдісін және тиімді емдеуді әзірлеуге бағытталған. Мысалы, қабынуға қарсы препараттардың, серфактантты алмастыру терапиясының және антибиотиктер терапиясының тиімділігі зерттелуде. Глюкокортикоидтар сияқты препараттардың фармакологиялық қасиеттері, соның ішінде дозасы, қолдану жолы, уақыты немесе басқа препараттармен өзара әрекеттесуі туралы қосымша зерттеулер қажет. Сонымен қатар, МАС-қа шалдыққан жаңа туған нәрестелерде меконийді интубациялау мен сорудың пайдалы, зиянды немесе қажетсіз және ескірген ем екендігі зерттеліп жатыр. Жалпы алғанда, МАС-қа қатысты жалпыға қабылданған терапиялық протокол және тиімді емдеу жоспары әлі әзірленбеген.