Кіріспе
Көбелектер түрі
Үнді бидайы көбелегі (Plodia interpunctella), сондай-ақ, үнді бидайы көбелегі және үнді бидайы көбелегі деп те аталады, Pyralidae тұқымдасына жататын пиралоидты көбелек. Басқа да кең таралған атаулары – астық сақталатын жердегі көбелек, кеуекті көбелек, наубайшының көбелегі, ұн көбелегі немесе астық көбелегі. Бадам көбелегі (Cadra cautella) және жүзім көбелегі (Cadra figulilella) тамақтанылатын азықтары мен сыртқы түрінің ұқсастығынан үнді бидайы көбелегімен жиі шатастырылады. Бұл түрдің аты үнді бидайы немесе жүгері ұнымен қоректенгендіктен қойылған, бірақ ол Үндістанда табиғи түрде кездеспейді. Оны сақталатын астыққа зиян келтіретін тағы бір кең таралған зиянкес – Жерорта теңізі ұн көбелегімен (Ephestia kuehniella) шатастыруға болмайды. P. interpunctella-ның дернәсілдері (қаздырғыштары) көбінесе балауыз құрттары деп аталады. Олардың мал азығы ретінде өсірілетін балауыз құрттарынан өзгеше екенін ескеру маңызды. Олар бүкіл әлемде кездесетін, астық дақылдары, жемістер және ұқсас өнімдерді жейтін кең таралған зиянкестер. АҚШ-та осы көбелектің астық дақылдарына келтіретін зиянын бақылауға көп күш жұмсалды. Бұл түрдің дернәсілдері пластик пен картонды тесіп жей алады, сондықтан тіпті мөрленген ыдыстар да зақымдануы мүмкін. АҚШ-та бұл көбелек ең көп Флорида штатында кездеседі, онда тропикалық жағдайда жақсы өседі.
Таксономия және этимология
Үндістанның ұн көбелегі – Плодия туысының қазіргі кездегі жалғыз белгілі түрі. Ол Кадра және Эфестия туыстарымен тығыз байланысты, оларға "ұн көбелегі" деп те аталатын E. kuehniella сияқты басқа да зиянкестер жатады. Бұл түр бірнеше есімдермен сипатталған, олар кейде энтомологиялық емес дереккөздерде кездесуі мүмкін.
Сипаттама
Ересектердің денесінің ұзындығы ... см, қанаттарының ені ... см-дей болады. Алдыңғы қанаттарының екі бөлігінің үштен екісі әдетте қызғылт қоңыр түсті және мыс жылтыры бар. Олар қола немесе қара сұр түсті де болуы мүмкін. Қанаттың тамырлық бөлігі сары сұр немесе ақ сұр түсті, ал тамырлық және ұшы бөліктерінің арасында қара жолақ орналасқан. Артқы қанаттары әдетте біркелкі сұр түсті болады.
Өсімдік емес азықтар
Индиялық ұн көбелегінің дернәсілдері өздерінің дернәсілдерін жеуге бейім, бірақ мұндай жағдайларда вирустық гранулоз инфекциясы көбелек популяциясында таралуы мүмкін. Денсаулығы жақсы дернәсілдер денсаулығы нашар дернәсілдерге қарағанда көбірек каннибализмге ұшырайды. Туыстық байланысқа қарамастан, дернәсілдер өз бауырларын жеуі мүмкін.
Азық-түлік жинау ұшулары
Көбінесе үнділік астық мольдары ұзақ қашықтыққа көшпейді, бірақ олар алысқа азық іздеу үшін ұшып шығады. Бұл ұшулар көк түстің (400–475 нм) басым болатын және мольдарды тартатын қараңғы уақытта жүзеге асады, ультракөк сәуле (10–400 нм) емес. Жақында ғана көк жарықтың үнділік астық молінің азық іздеу әрекетіндегі рөлі зиянкестермен күресудің бір тәсілі ретінде қолданыла бастады, себебі ол мольдарды қызықтырады.
Жұмыртқа
Әдетте, үнділік жемшөпті көбелектердің колониясының өмірлік циклі астық бар жерде басталады. Астық сақталынатын қойманың температурасы белгілі бір деңгейден жоғары болуы керек. Көбелектің жұмыртқалары сұрғылт ақ түсті және ұзындығы шамамен ... арасында болады. Жұмыртқалар тағамдық көздерге жеке-жеке немесе 12-дан 30-ға дейін топтамалармен салынуы мүмкін. Ересекті аналық бір ретте 100-ден 300-ға дейін жұмыртқа сала алады.
Диапауза
Диапауза – жануарлардың дамуының белгілі бір сыртқы факторларға байланысты кешігуі, және қолайсыз қоршаған орта жағдайлары азайғаннан кейін одан шығу мүмкін. Үнділік жем-шөп көбелектерінде диапаузаның ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін. Диапауза, әсіресе, көбейту маусымының соңында жиі кездеседі. Жұмыртқа сатысында көбелектің ортасының температурасы белгілі бір деңгейден жоғары болса, оның шайқалуы кешігуі мүмкін. Көбелектің ерте личинка сатысында, температураның белгілі бір деңгейден төмен болуы ұқсас диапаузаға себеп болуы мүмкін. P. interpunctella-ның әртүрлі штаммдары диапаузаға түсуге әртүрлі бейімділікке ие.
Аурулар
Бакуловирустар – екі тізбекті ДНК вирустары, олар көбінесе индиялық ұн күбәсін бақылау үшін биологиялық агенттер ретінде қолданылады және паразиттер саналады. Олар жәндіктерде ғана таралған вирустар отбасынан шыққан. Бакуловирус изоляттары басқа да Lepidoptera түрлерінен жиі бөліп алынады. Өлімге жеткізбейтін дозаларда бакуловирустар жұмыртқаның тірі қалу қабілеті мен өндірісі арқылы репродуктивті мүмкіндіктерді төмендетеді.
Иммунитет
Үндістанның ұнтақ күбелектері гранулоз вирусы сияқты көптеген биологиялық агенттерге төзімділік дамытуда. Жәндіктерді жоюға арналған заттарды қолдану индийлік ұн күбелектерінің популяцияларында осы агенттерге қарсы тұрақтылықтың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Гранюлоз вирусына ұшыраған популяцияларда күбелектердің вирусқа 96 есе көбірек төзімді екені анықталды. Бұл көптеген биологиялық агенттерді қолдануға тыйым салуға алып келді. Ережелер тамақ өнімдерінің жанында көптеген пестицидтерді қолдануға тыйым салады, сондықтан бұл зиянкестерді табиғи жоралармен бақылауға өте ыңғайлы.
Спермалық бәсекелестік
Әйелдер бірнеше рет жұптасады, сондықтан сперма бәсекелестігі еркектердің көбеюге қабілетті болуы үшін күресудің маңызды бір бөлігі болуы мүмкін. Еркектердің сперматозоидтарының саны шектеулі және олар оларды түрлі факторларға байланысты бөліп шығарады. Еркек индиялық жемшөп күбілер бұрын бірнеше рет жұптасқан әйелдерге көбірек сперма шығарады. Бұл әйелдердің сперма сақтау органдарында бәсекелестікке қатысудағы табыс мүмкіндігін арттыру үшін жасалады. Еркектер жас әйелдермен жұптасқанда да көбірек сперма шығарады.
Тамақ және балапандар өсіру орны
Үндістанның жемшөп шыбын-шіркейлері арасындағы ең көп кездесетін бәсекелестік себебі – тамақ жетіспеушілігі. Бұл бәсекелестік еркек және әйелдің пайда болу уақытын өзгерте алады, ерте пайда болған еркектердің әйелдерді кездестіру мүмкіндігін төмендетеді, бұл оларды көшуге итермелеуі мүмкін. Бұл еркектер арасындағы бәсекелестіктің бір түрі саналады, себебі уақытында пайда болған еркектердің жақын маңдағы әйелдермен сәтті көбейіп, ұрпақ қалдыру мүмкіндігі жоғары. Еркектер де қуыршақтану орындарын табуға қатысады. Егер дернәсілдер тамақ қабатында қуыршақтануға қолайлы орындар таппаса, оларды іздеу үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы мүмкін. Бұл қуыршақтану орны үшін күрес еркектерге әйелдерге қарағанда күштірек әсер етеді, бірақ әйелдерге де жанама түрде әсер етеді, себебі еркектердің жұптасуы кешігеді.
Ерлер феромондары
Ерлер де феромондарды бөліп шығарады. Аналыққа арт жағынан жақындаған еркек, алдыңғы қанаттарының тамырында орналасқан қанат бездерінен феромон шығарады. Бұл феромондар аналықты қабылдау позыциясында (қанаттарының арасында жоғары көтерілген қарнымен) тұрақтандырып, оның жұптасуға мүмкіндік береді.
Копуляция және бірнеше жұптасу
Үндістанның ұнтақ күбелектері бірнеше рет жұптасады. Аталықтары үшін, жұптасудан кейін ұрпақ қамтамасыз ету өте маңызды. Осы қасиетті қамтамасыз ету үшін, егер еркек басқа еркектер бұрын жұптаспаған әйелмен бірінші болып жұптасса, жұптасу кезінде әйелдің қосқыштық бурсасына үлкен сперматофор, қосымша бездер сұйықтығы және қоректік заттардан тұратын пакетті енгізеді. Алғашқы жұптасудан кейінгі келесі сыйлықтар көлемі жағынан кішірек болады. Дегенмен, осы үлкен сыйлықтан кейін әйелдердің жұптасудан кейінгі мінез-құлқында (фермон өндірісі және шақыру мінез-құлқына қатысты) ешқандай өзгеріс болмайды.
Ұрықтық көрсеткіштің өзгеруі
Көптеген жәндіктерде өмірлік маңызды ресурстарды иіс ағындары арқылы іздеу байқалды. Үнділік ұншығы үшін бұл иістердің басқа да әсерлері бар. Үнділік ұншығының өнімділігі мен ұрықтанғыштығы өмірлік маңызды қоректік заттардың иісі болғанда артатыны анықталды. Бұл әсердің генетикалық екені жорамалданады, себебі ол ата-ана буындарымен немесе көбелектің өміріндегі бұрынғы тәжірибелермен байланысты емес. Ұрғашылары да осы иіс шыққан жерге жақын жұмыртқа салуға бейімділік көрсетеді. Антенналары болмағанда бұл әсер жоғалады, бұл антенналарда иіс сезу рецепторлары бар екенін көрсетеді.
Түрі аралық танысу
Үндістанның ұн күлі көбінесе бадам күлімен (Cadra cautella) түрлер аралық сүйіспеншілікке қатысады. Түрлер арасындағы сәтті жұптасу бірнеше оқшаулау механизмдерінің кесірінен болмайды. Негізгі механизм – еркек жынысына тән феромон. Бұл феромон – түрді анықтаудың күшті сигналы. Ол бадам күлінің өз түлінен және Үндістанның ұн күлінен айыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ұрықтандыруға кедергі келтіретін механикалық тосқауылдар бар, олар түрлерді үйлесімсіз етеді. Олардың сүйіспеншілік мінез-құлқы да салыстырмалы түрде үйлесімсіз. Сондықтан, жұптасу сирек болады. Тіпті сүйіспеншілік белгілі бір сатыға жеткен жағдайда да, екінші түрдің анасы дұрыс емес уақытта иіс қабықшаларынан бөлінетін феромонға байланысты еркекті қабылдамайды. Мұндай қауіпсіздік шараларына қарамастан, кейбір бадам күлінің еркектері Үндістанның ұн күлінің аналықтарына қызығушылық танытады. Олар сәтті жұптаса алады, бірақ ұрықтандыру мүмкін емес.
Бақылау
Құрт немесе көбелек табылып қалғаннан кейін, өте жақсы мөрленбеген барлық тағамдық көздерді тастау маңызды. Көбелек құрттары пластик қаптар мен жұқа картонды тесіп шығара алады, сондықтан ашылмаған қаптамалар да зарар көруі мүмкін. Олардан құтылу да өте қиын, олар төбеге өрмелеп, шайқап шыққан бөлмелерден басқа бөлмелерде кокон жасауға қабілетті. Соңғы сатыдағы личинкалар қуыршақтан бұрын едәуір қашықтыққа жүзе алады. Сондықтан, зарардың көзін іздегенде, іздеуді қуыршақтар табылған жермен ғана шектеуге болмайды. Жұқпалы ауруды бақылау үшін улы емес тұзақтар қол жетімді. Тұзақтардың бір түрі - ішінде феромондық жем және жабысқақ қабырғалары бар үшбұрышты қорап. Бұл тұзақтар феромондық тұзақтар деп аталады. Еркек көбелектер феромонға (жемге) тартылып, қораптың ішіндегі жабысқақ қабырғаларға жабысады. Тұзақтардың тиімділігі күмәнді, себебі олар тек еркектерді ғана ұстайды, көбінесе олардың тек бір бөлігін, ал ересек ұрғашылар, жұмыртқалар мен личинкалар әсер етпейді, бұл қайтадан зарарлануға мүмкіндік береді. Зарармен күресудің ең тиімді жолы – оның көзін және зақымдалған тағамдық өнімдерді жою, олардың жұптасу процесін тоқтату және құрғақ тағам мен дәнді сақтайтын жерлерден оларды қуу. Бірінші кезекте зарардың көзін, содан кейін личинкаларды, жұмыртқаларды және соңында көбелектерді жою ұсынылады. Гусеницалар Habrobracon hebetor паразитімен зарарланады, ол биологиялық бақылау агенті болатын браконид шершесі. Сонымен қатар, көк немесе күлгін жарық көбелектерді шығаруға өте тиімді, бұл күлгін жарықты осы көбелектерге қарсы күресудің тағы бір тәсілі ретінде пайдалануға болатынын көрсетеді.