Кіріспе
Соңғы жылдары балық аулау саласы нашарлап, көлдің балық саны үнемі азайып келеді. Бұл, ішінара, 1958 жылы балық аулау туризмін тарту мақсатында жергілікті емес қара бақаның енгізілуіне байланысты. Содан бері көлдегі табиғи экожүйенің бұзылуына, жергілікті құс пен балық түрлерінің құрып кетуіне себеп болды. Балықшылардың көпшілігі әлі күнге дейін туристерді дәстүрлі қайықтармен шығарып, күн көріп жүр, бірақ болашағы туралы уайымдайды. Бұл диалектта дауыстылар екі дауыстыға ауысады, ал басқа муниципальді диалекттерде 5 ұзын және 5 қысқа дауыстылар кішірейтілген. 1970 жылдары Цутужилді құжаттауға қатысқан Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín командасының құрамында Сан-Хуаннан кем дегенде екі адам, Сантьяго Атитланнан кем дегенде екеуі бар екені белгілі. Гватемаладағы Мая тілдері академиясының тз'утужил тілдік қауымдастығының бас кеңсесі Сан-Педро-Ла-Лагунада орналасқан болса да, ALMG тз'утужил Сан-Хуан-Ла-Лагунада және Санта-Мария-Визитасион, Сан-Пабло-Ла-Лагуна және Сан-Педро-Ла-Лагуна қалашықтарында жиі кездесетін, кейіннен Сантьягода және Сан-Педродағы жастар арасында жоғалған тз'утужилдің ерекше ерекшелігі ретінде ішкі преконсонанталы велярлық фриктивті / j / (Халықаралық фонетикалық әліпбидегі [X] -ға сәйкес). Осыған қарамастан, Сантьяго Атитланның тұрғындары, яғни тутжиль халқының жартысы, кейде өздерін тілді таза түрде сөйлейтін жалғыз адамдар деп санайды. Олар Сан-Педро-Ла-Лагунаның тұрғындары "Педрано" деп аталатын тзутужил диалектісінде сөйлейді, ал Сан-Хуан-Ла-Лагуна тұрғындары "Хуанеро" деп сөйлейді. [1] Тз'утужил - Сан-Хуан Лагунаның негізгі жергілікті тілі, ал бұл тілде қалашықтың көл жағалауындағы кабекера немесе бас қала тұрғындарының көпшілігі әлі де бірінші тіл ретінде сөйлейді, қалашықтың үш негізгі ауылының тұрғындарының елеулі бөлігі, Палестина, Паневар және Пасажким (Па Сак К'иим), қазір K'ichee' тілін айтады. Сан-Хуан кабекерасының батысы мен оңтүстік-батысында орналасқан бұл үш ауылды колониялық кезеңде киче колониялары қоныстандырады, ал Сан-Хуан Ла Лагуна әлі де "Сан-Хуан Атитлан" деп аталатын. Тз'утужил тілінде жазылған жалғыз отарлаушылық титул, 1569 жылы Джеронимо Мендоса есімді Хуанеро авторлық есімін шығарды. Кейін оның ұрпақтары 1640 жылы Сан-Хуанның жер титулдарының бөлігі ретінде испан отарлаушы үкіметке ұсынды. 1990 жылдардың соңынан бері Орталық Американың Бас мұрағатында бұл құжатты табу мүмкін болмағандықтан, ол 1990 жылдардың басында бір ғалыммен соңғы рет тікелей кеңескеннен кейін ұрланған деп болжанады. Гватемалалық ғалым Марио Креспо М. 1968 жылға дейін бір кездері мәтіннің жол-жолға қарастырылған алғашқы аудармасына негізделген құжаттың мазмұнын талдауды жариялағанмен, оның өзі де, басқа біреу де шын мәнінде Цутуджиль мәтінін көшіріп алған жоқ. Роберт Кармак 1960 жылдары құжаттың фотокопиясын жасады, бірақ ол көшірме жоғалып кетті.
While Tz'utujil is the primary indigenous language of San Juan Laguna, and that language is still spoken as a first language by a majority of the residents of the township's lakeside cabecera or head town, a notable portion of the population of the township's three main villages, Palestina, Panyevar, and Pasajquim (Pa Saq K'iim), now speak K'ichee'. Located in the mountains west and southwest of the cabecera of San Juan, these three villages began being settled by K'ichee' colonists during the Colonial Period, while San Juan La Laguna was still known as "San Juan Atitlan." The Testamento Ajpopoljay, the only colonial titulo written in the Tz'utujil language known to have survived to the twentieth century, was authored by a Juanero named Jerónimo Mendosa in 1569 and was later presented by his descendants to the Spanish colonial government as part of San Juan's land titles in 1640, during a dispute over land invasions by K'iche' people from Santa Clara La Laguna and Santa Catarina Ixtahuacan. Given that the document has not been locatable by the Archivo General de Centroamérica since the late 1990s, it is presumed to have been stolen after the last known direct consultation with it by a scholar in the early 1990s. Although Guatemalan scholar Mario Crespo M. published an analysis of the document's contents based on a line by line preliminary translation of it sometime before 1968, it does not appear that he or anyone else transcribed the actual Tz'utujil text. Robert Carmack reportedly photocopied the document in the 1960s, but that copy has disappeared.
Азамат соғысынан кейінгі кезең
Гватемалалық Азаматтық соғыс үкіметтік күштер мен солшыл көтерілісшілер, Қарулы халықтың революциялық ұйымы (ORPA) (испанша: Organización Revolucionario del Pueblo en Armas) арасында өтті. 1960 жылдан 1996 жылға дейін 36 жыл бойы соғыс Гватемаланың еркек халқын қиратты, әйелдер өздерін, балаларын және қарттарды қамтамасыз етудің аз мүмкіндігімен қалды. Гватемаладағы әйелдер тоқу кооперативтері осы кезде пайда болды. Сан-Хуанда осындай кооперативтердің бірі - Trama Textiles жұмыс істейді, онда әр уақытта оннан астам әйел жұмыс істейді.