Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хунаб Ку (стандартты Юкатек Майя орфографиясы: Junab K'uj) – отарлық дәуірдегі Юкатек Майя тіліндегі "Бір Құдай" деген мағынаны білдіретін қысқартылған термин. Ол отарлық, әсіресе діни тұжырымдамалық мәтіндерде христиан Құдайына сілтеме жасау үшін қолданылады. Бұл сөз христиан дінінің күшті ықпалымен жазылған, синкретистік құжат – Чумаельдің Чилам Баламында жиі кездесетіндіктен, ол бұрын көпқұдайшыл болған майя халқын жаңа дінге бейімдеу үшін христиандық бір Құдай тұжырымдамасын майя тіліне аудару ретінде христиан Құдайына қатысты. Хунаб Ку туралы сілтемелер Хосе Аргуэльстің Жаңа Эра Маянизмінде маңызды рөл атқарды.
Hunab Ku (, standard Yucatec Mayan orthography: Junab K'uj) is a colonial period Yucatec Maya reducido term meaning "The One God". It is used in colonial, and more particularly in doctrinal texts, to refer to the Christian God. Since the word is found frequently in the Chilam Balam of Chumayel, a syncretistic document heavily influenced by Christianity, it refers specifically to the Christian God as a translation into Maya of the Christian concept of one God, used to enculturate the previously polytheist Maya to the new religion. References to Hunab Ku have figured prominently in New Age Mayanism such as that of José Argüelles.
Хунаб Ку христиан құдайы ретінде
"Хунаб Ку" терминіне арналған ең ерте белгілі жазбаша сілтеме (ол "Жалғыз Құдай" немесе "Бір Құдай" деп аударылады) 16 ғасырдағы Diccionario de Motul сөздігінде кездеседі, онда "Хунаб Ку" "бірден-бір жасампаз және нағыз құдай, сондай-ақ Юкатан халқының құдайларының ең ұлысы" деп сипатталады. Оның денесі болмағандықтан, оны бейнелеу мүмкін емес еді, себебі оның денесіз екендігі айтылған. Бұл термин испан жаулап алуынан кейін жазылған Чилам Балам кітабында да кездеседі, бірақ майя жазуындағы жаулап алуға дейінгі жазуларда табылмайды. Хунаб Ку жергілікті құдай Ицәмнамен тығыз байланысты болған, бұл діни синкретизмді пайдалануға мүмкіндік берді. Хунаб Куның майялардың жоғары құдайы болғаны туралы мәлімдеме Сильванус Морлидің "Ежелгі майялар" (1946) атты классикалық кітабында келтірілген. Оның майялық шығу тегі мен қолданылуын растау үшін майя авторларына сілтеме жасау қажет. Дегенмен, Хунаб Куның испандықтарға дейінгі құдай ретіндегі түсіндірілуі бүгінгі майя танушылары тарапынан кеңінен қабылданбайды. Мысалы, антропологиялық лингвист Уильям Хэнкс хунаб ку терминін майя редукцидосы аясында жасалған тіркес ретінде анықтайды, ол миссионерлік контексте құрылған юкатек тілінің бір түрі. Ол былай деп жазады: "Хунаб ку ['бір' + жұрнақ + 'құдай'] сөзін Құдайдың бірлігін білдіру үшін қолдану тілдік тұрғыдан Әке, Ұл және Киелі Рухтың бірлігіне сілтеме жасайды және миссионерлік жазбаларда кеңінен таралған. Ол сондай-ақ: "Қосымша сөздердің Диос, халал ку және хунаб ку деген атауларды білдіруі, тіпті айналадағы мәтін түсініксіз болса да, хунаб ку терминін христиан құдайымен сәйкестендіруге мүмкіндік береді", - деп атап өтеді.
The earliest known publicly available written reference to the term "Hunab Ku" (which translates as "Sole God" or "Only God") appears in the 16th century Diccionario de Motul, where "Hunab ku" is identified as "the only living and true god, also the greatest of the gods of the people of Yucatan. He had no form because they said that he could not be represented as he was incorporeal". The term also appears in the Book of Chilam Balam of Chumayel, written after the Spanish Conquest, but is unknown in any pre Conquest inscriptions in Maya writing. Hunab Ku was closely associated with an indigenous creator god, Itzamna, in an effort to make use of religious syncretism. An assertion that Hunab Ku was the high god of the Mayas can be found in Sylvanus Morley's classic book The Ancient Maya (1946). It is necessary to refer to Mayan authors to verify the Mayan origin and use of this. However, the interpretation of Hunab Ku as a pre Hispanic deity is not widely accepted by Mayanist scholars today. Anthropological linguist William Hanks, for example, identifies hunab ku as an expression created in the context of maya reducido, a form of Yucatec created in the context of missionization. He writes "The use of hunab ku ['one' + suffix + 'god'] for the singularity of God is linguistically transparent to the oneness of the Father, Son, and Holy Spirit and occurs widely in the missionary writings. He also notes, "the fact that close paraphrases make reference to Dios, halal ku, and hunab ku allows us to securely identify hunab ku with the Christian God, even when surrounding text may be ambiguous."
Хунаб Ку символы ретінде
Хунбац Мен бұл ұғымды таныстырғаннан кейін, ол 1986 жылғы «Religión ciencia maya» кітабында талқылағаннан соң, Аргуэльс 1987 жылғы «Мая факторы» кітабында Хунаб Куды танымал етті. Дегенмен, Мартинестің символының орнына Аргуэльс «Хунаб Ку» символы деп мәлімдеген нәрсе – ацтектердің ритуалдық плащ үшін қолданған тікбұрышты дизайн еді, ол «Ерін қақпақтарының плащы» (немесе, мүмкін, «өгіз суының» плащы) деп аталады. Бұл дизайн бүгінде Мексиканың орталық бөлігінде сатылатын кілем дизайны ретінде сақталған, бірақ Аргуэльс оны Сүт Жолымен және Хунаб Ку құдайымен байланыстырды. Ол символды инь мен ян символын, сондай-ақ спиральді галактиканы немесе Хунаб Кудың Кетцалькоатль А Пучтан адамзатты жарату үшін алған сүйектеріне тамшылаған қанды еске түсіретін дөңгелек мотивке ұқсату үшін өзгертті. Бұл майя мәдениетімен байланысты болды. Дизайнның ең ерте белгілі нұсқасы 16 ғасырдағы Codex Magliabechiano-да, ацтек (майя емес) құжатында кездеседі, ол жергілікті суретшілер салған жүрек құрбандығының графикалық бейнелерімен де танымал. Бұл дизайнды алғаш рет 1898 жылы Италияның Флоренция қаласында Мальябеккиано кодексін қайта ашқан Зелия Натталл 1901 жылы жариялаған «Ескі және жаңа әлем өркениеттерінің негізгі принциптері: ежелгі мексикалық діни, әлеуметтану және күнтізбе жүйелерін зерттеуге негізделген салыстырмалы зерттеу» кітабында қайта жариялады. Кодекс 1903 және 1982 жылдары қайта басылды. 1976 жылы бұл дизайнды Теотитлан, Оахака тоқымашыларына эпиграф Гордон Уиттакер ұсынды, ол Маглиаббекиано кодексіндегі суреттер негізінде кілем жасауды тапсырды. 1978 жылға қарай ол бірнеше рет қайта шығарылды. Аргуэльс Теотитланнан осы суретпен екі кілем сатып алғанын, кейіннен оларды «Мая факторы» (1987) кітабында және 1987 жылғы Гармониялық Ұйысу кезінде өзгерткенін және танымал еткенін айтады. Қара-ақ түсті сурет 1680 жылғы Пуэбло көтерілісі кезінде Хопи аймағында орын алған Мара Эллис Райанның «Таң үйі» (1914) романының мұқабасында және безендірілген беттерінде пайда болды. Кітап беттеріндегі сәндік шекаралар осы суретті свастикамен біріктіреді, бұл Райанның басқа кітаптарында да жиі кездесетін мотив. Райанның кітабының суретшісі ацтектердің суретін Натталдың 1903 жылғы басылымынан тапқан болуы мүмкін. Аргуэльс қолданған символды алғаш көрген Джон Мейджор Дженкинс кейіннен Райанның романын қолданылған кітап дүкенінде кездестірді. Ол безендірілген шекараларды өзінің «Jaloj Kexoj» және «PHI 64: Майя уақыты философиясының екілік принциптері және оның ескі әлем ой-пікіріндегі тұжырымдамалық параллелі» (1994) журналында, сондай-ақ «Ацтек қасиетті ғылымы» (1994) журналы ретінде өзгерістермен қайта жариялаған нұсқасында пайдаланды. Мартинес, Аргуэльс және Дженкинстің мәлімдемелеріне қарамастан, ежелгі майяларға тән «Хунаб Ку» бейнелерінің ешқандай құжатталған мысалдары жоқ. Бұл ацтектердің суреті (осы мақаланың талқылау бетіне түсініктеме қараңыз).
After being introduced to the concept by Hunbatz Men, who discussed this concept in his 1986 book Religión ciencia maya, Argüelles popularized Hunab Ku in his 1987 book The Mayan Factor. However, instead of Martínez' symbol, what Argüelles asserted was the "Hunab Ku" symbol was originally a rectangular design used by the Aztecs for a ritual cloak, known as the Mantle of Lip Plugs (or, arguably, mantle of "spider water"). The design survives today as a rug design being sold in central Mexico, but was associated with the Milky Way and the god Hunab Ku by Argüelles, who modified the symbol to look more like a circular motif evoking a yin and yang symbol as well as a spiral galaxy or the blood dropped by Hunab Ku on the bones that Quetzalcoatl took from Ah Puch to create humanity. It has become associated with Mayanism. The earliest known appearance of the design is in the 16th century Codex Magliabechiano, an Aztec (not Maya) document that is also known for graphic depictions of heart sacrifice drawn by indigenous artists. The design was first reproduced by Zelia Nuttall, who rediscovered the Codex Magliabecchiano in Florence, Italy in 1898, in her 1901 book The Fundamental Principles of Old and New World Civilizations: A Comparative Research Based on a Study of the Ancient Mexican Religious, Sociological and Calendrical Systems. Facsimiles of the codex were published in 1903 and 1982. In 1976, the design was introduced to the weavers of Teotitlan, Oaxaca by epigrapher Gordon Whittaker, who commissioned a rug based on the design in the Codex Magliabbechiano. By 1978, it had been reproduced multiple times. Argüelles says he purchased two rugs from Teotitlan with the design, which he subsequently modified and popularized in his book The Mayan Factor (1987) and during the 1987 Harmonic Convergence. The design, rendered in black and white, appeared on the cover and on decorated pages of The House of the Dawn (1914), a romance novel by Marah Ellis Ryan set in Hopi territory during the Pueblo Revolt of 1680. Decorative borders on pages in the book combine this design with the swastika, a motif that also appears frequently in other books by Ryan. It is likely that the illustrator for Ryan's book found the Aztec design in Nuttall's 1903 publication. John Major Jenkins, who first saw the symbol as used by Argüelles, subsequently encountered Ryan's novel in a used book store. He appropriated the decorated borders for use in his zine Jaloj Kexoj and PHI 64: The Dual Principle Core Paradigm of Mayan Time Philosophy and its Conceptual Parallel in Old World Thought (1994) and also a version republished with modifications as the zine Aztec Sacred Science (1994). Despite the assertions of Martínez, Argüelles, and Jenkins, there are no known representations of "Hunab Ku" that have been documented for the ancient Maya. It is an Aztec motif (see the commentary on the Talk page for this article).