Кіріспе
Мая мифологиясы мен тарихын баяндайтын мәтін. Пополь Вух (сонымен қатар Популь Вух немесе Поп Вуж) – Гватемаланың Киче халқының мифологиясы мен тарихын баяндайтын мәтін, бұл Мексиканың Чиапас, Кампече, Юкатан және Кинтана-Роу штаттарында, сондай-ақ Белиз, Гондурас және Сальвадор аймақтарында тұратын Мая халықтарының бірі. Пополь Вух – Киче халқының майялар Испания тарапынан жаулап алынар алдында ұзақ уақыт бойы сақталған негізгі қасиетті әңгімесі. Онда майялардың жаратылыс мифы, Хунхапу мен Ксбаланке егіздерінің ерліктері және Киче халқының тарихы жазылған. "Пополь Вух" атауы "Қоғамның кітабы" немесе "Кеңес кітабы" деп аударылады (сөзбе-сөз "Кешекке қатысты кітап", өйткені тоқылған кілем ежелгі Киче қоғамында патшалық тақ ретінде қолданылған және қоғамның бірлігін символдаған). Бұл мәтін бастапқыда ауызша дәстүр арқылы шамамен 1550 жылға дейін сақталды, содан кейін жазбаша түрде жазылды. Пополь Вухтың құжаттамасы 18 ғасыр испандық доминикан монахы Франсиско Хименеске тиесілі, ол Киче тіліндегі түсірме және испан тіліне параллель аудармалары бар қолжазба дайындады. Чилам-Балам және ұқсас мәтіндер сияқты, Пополь Вух Мезоамерикан мифологиясымен айналысатын ерте жазбалардың сиретігіне байланысты ерекше маңызға ие. Испания жаулап алғаннан кейін миссионерлер мен отарлаушылар көптеген құжаттарды жойды.
Popol Vuh (also Popul Vuh or Pop Vuj) is a text recounting the mythology and history of the Kʼicheʼ people of Guatemala, one of the Maya peoples who also inhabit the Mexican states of Chiapas, Campeche, Yucatan and Quintana Roo, as well as areas of Belize, Honduras and El Salvador. The Popol Vuh is a foundational sacred narrative of the Kʼicheʼ people from long before the Spanish conquest of the Maya. It includes the Mayan creation myth, the exploits of the Hero Twins Hunahpú and Xbalanqué, and a chronicle of the Kʼicheʼ people. The name "Popol Vuh" translates as "Book of the Community" or "Book of Counsel" (literally "Book that pertains to the mat", since a woven mat was used as a royal throne in ancient Kʼicheʼ society and symbolised the unity of the community). It was originally preserved through oral tradition until approximately 1550, when it was recorded in writing. The documentation of the Popol Vuh is credited to the 18th century Spanish Dominican friar Francisco Ximénez, who prepared a manuscript with a transcription in Kʼicheʼ and parallel columns with translations into Spanish. Like the Chilam Balam and similar texts, the Popol Vuh is of particular importance given the scarcity of early accounts dealing with Mesoamerican mythologies. After the Spanish conquest, missionaries and colonists destroyed many documents.
Діни қызметкер Хименестің қолжазбасы
1701 жылы доминикандықтар тәртібінің діни қызметкері Франсиско Хименес Санто-Томас-Чичикастенангоға (сондай-ақ Санто-Томас-Чуила деп те аталады) келді. Бұл қала киче аймағында орналасқан, сондықтан Хименес осы еңбекті алғаш рет осы жерде жазған болуы мүмкін. Хименес мәтінді көшіріп, аударды және қолжазбасында киче және испан тілдерінде қатар бағаналар құрды. (Ол киче тілін фонетикалық тұрғыдан латын және Парра әріптерімен көрсетті.) 1714 жылы немесе шамамен 1714 жылы Хименес испан мазмұнын өзінің Historia de la provincia de San Vicente de Chiapa y Guatemala de la orden de predicadores еңбегінің бірінші кітабындағы 2–21 тарауларына енгізді. Хименестің қолжазбалары доминикандықтар тәртібінде 1829–30 жылдары генерал Франсиско Морасан дін қызметкерлерін Гватемаладан қуғанға дейін сақталды. Осы кезде тәртіптің құжаттарын негізінен Сан-Карлос университеті қабылдады. 1852–1855 жылдары Мориц Вагнер мен Карл Шерцер Орталық Америкада саяхаттап, 1854 жылдың мамыр айының басында Гватемала қаласына келді. Шерцер университет кітапханасында Хименестің жазбаларын тауып, «del mayor interés» («ең үлкен қызығушылық тудыратын») бір зат бар екенін атап өтті. Гватемалалық тарихшы және мұрағатшы Хуан Гаварреттің көмегімен Шерцер қолжазбаның соңғы жартысындағы испан мазмұнын көшірді (немесе көшірмесін жасады), оны Еуропаға оралғаннан кейін жариялады. 1855 жылы француз аббат Шарль Этьен Брассер де Бурбург та университет кітапханасында Хименестің қолжазбасына тап болды. Алайда Шерцер қолжазбаның көшірмесін жасаған болса, Брассер университет кітабын ұрлап, Францияға алып кеткен. 1874 жылы Брассер қайтыс болғаннан кейін, Пополь Вух кітабы бар Мексика Гватемалиен коллекциясы Альфонс Пинартқа өтті, ол оны Эдвард Э. Айерге сатты. 1897 жылы Айер өзінің 17 000 данасын Чикагодағы Ньюберри кітапханасына сыйға беруге шешім қабылдады, бірақ бұл жоба 1911 жылға дейін аяқталмады. Айердің сыйға тартқан заттарының арасында Хименестің «Пополь Вух» аудармасы болды. Діни қызметкер Хименестің қолжазбасы 1941 жылы Ньюберриде Адриан Ресинос оны қайта тауып алғанға дейін ұмытылған күйде болды. Ресинос әдетте қолжазбаны тауып, Шерцерден кейін алғашқы тікелей басылымды жариялағандықтан мақталады. Бірақ Мунро Эдмонсон мен Карлос Лопес 1928 жылы алғашқы қайта табылғанын Уолтер Леманға жатқызады. Сала мамандары Аллен Кристенсон, Нестор Кироа, Роза Хелена Чинчилла Мазаригос, Джон Вудруфф және Карлос Лопес Ньюберри томын Хименестің жалғыз «түпнұсқасы» деп санайды. «Popol Vuh» «Popol Vuj» деп те жазылады, оның испан тіліндегі айтылуы неміс тіліндегі «кітап» деген сөзбен («buch») ұқсас. Адриан Ресинос аударған атаудың мағынасында фонетикалық және этимологиялық тұрғыдан «Халық кітабы» дегенге байланысты, «халық» сөзі бүкіл ұлт немесе тайпаның синонимі ретінде қолданылады, мысалы, «Киелі кітап, Иеміздің халқының кітабы».
Әке Хименестің көзі
Жалпы алғанда, Хименес өзінің дерегі үшін бір шіркеуден фонетикалық қолжазбаны қарыз алды деп есептеледі, бірақ Нестор Кироа "ондай қолжазба ешқашан табылмаған, сондықтан Хименестің еңбегі ғылыми зерттеулер үшін жалғыз дереккөзді білдіреді" деп атап көрсеткен. Бұл құжат 1524 жылы Педро де Альварадоның жаулап алуынан кейін көп ұзамай Санта-Крус-дель-Кишеде немесе оның айналасында орындалған ауызша оқудың фонетикалық аудармасы болуы мүмкін. Пополь-Вухтың соңындағы шежірелерді колониялық жазбалармен салыстыра отырып, Адриан Ресинос пен Деннис Тедлок 1554 мен 1558 жылдар аралығындағы уақыт екенін айтады. Бірақ мәтінде "жазбаша" құжат туралы айтылған жағдайда, Вудруфф ескертеді: "Сыншылар Popol Vuh-ның сақталуы туралы қорытынды жасауға келгенде, бірінші фолио ректоның мәтінін тым көп қабылдады". Егер жаулап алудан кейінгі алғашқы құжат болса, бір теория (алғаш Рудольф Шульлер ұсынған) фонетика авторлығын Диего Рейносоға, Тотоникапан титулына қол қойғандардың біріне жатқызады. Тағы бір мүмкін автор Дон Кристобаль Веласко болуы мүмкін, ол Titulo de Totonicapán-да "Nim Chokoh Cavec" ("Кавектің ұлы басқарушысы") ретінде тізімделген. Қалай болғанда да, отарлаушылықтың болуы Пополь Вухтың кіріспесінде анық көрінеді: "Біз мұны Құдайдың заңы мен христиандықта жазамыз; біз оны жарыққа шығарамыз, өйткені қазір Пополь Вухты, оны қалай атаса, енді көрінбейді, онда теңіздің арғы жағынан келу және біздің қараңғылығымыздың баяндалуы анық көрінді, ал біздің өміріміз анық көрінді". Осыған сәйкес, мазмұнды "сақтап қалу" қажеттілігі мазмұнның жақын арада жоғалуын болжайды, сондықтан Эдмонсон жаулап алудың алдындағы глифтік кодекстің болғанын теориялайды. Мұндай кодекстің болғанына әлі ешқандай дәлел жоқ. Алайда, аз ғана адамдар Хименеске дейінгі мәтіндердің бар екендігіне дау жасайды, олардың бар екендігін дәлелдеу үшін қолданылатын дәлелдердің өзіне сүйене отырып. Екі пікір де Хименестің екі мәлімдемесіне негізделген. Біріншісі Historia de la provincia-дан алынған, онда Хименес Санто-Томас Чичикастенангодағы пасторлық қызметі кезінде "ежелгі министрлердің арасында оның бірде-бір ізталмаған" құпия сақталған әртүрлі мәтіндерді тапқанын жазады. Екіншісі Хименезге дейінгі мәтіндерді дәлелдеу үшін Хименестің Popol Vuh-қа қосымшасынан алынған. Ол жерде ол жергілікті тұрғындардың көптеген әдет-ғұрыптарын "олардың [христиандыққа дейінгі] күндерінен бастап, пайғамбарлық сияқты кітаптарында, менде бар, әр күніне сәйкес келетін барлық айлар мен белгілер бар" деп айтады. Шерцер бір түсіндірмеде, Хименес "жасырын күнтізбеге" ғана сілтеме жасап отырғанын және өзі Вагнермен бірге саяхаттаған кезінде "Гватемаланың биік жерлерінде орналасқан түрлі жергілікті қалалардан осы ауылшаруашылық күнтізбені бұрын тапқанын" түсіндіреді. Бұл қарама-қайшылық тудырады, өйткені Хименестің қолында болған зат Пополь Ву емес, ал мұқият күзетілетін зат Хименеске оңай қол жетімді болған жоқ. Бұдан басқа, Вудруфф "Хименес өзінің көзін ешқашан ашпайды, оқырмандарды өздерінің қалауларын анықтауға шақырады [...], бұл үндістер арасында мұндай әліпбилік редакция болмағандығы мүмкін. Керісінше, алғашқы жазбаны ол немесе басқа миссионер ауызша айтылған сөзден жасады" деген қорытындыға келді.
Хунапу мен Ксбаланке туралы әңгіме
Майя халықтары арасында Хунхпу және Ксбаланке егіздері туралы аңыздың көптеген нұсқалары тараған, бірақ сақталған оқиға Доминикан діни қызметкері Франсиско Хименес жазғандай, майя құдайлары постклассикалық кодекстердегі бейнесі ерте классикалық кезеңде сипатталған нұсқалардан өзгеше. Майя мифологиясында Хунахуп және Ксбаланке – үш жұптың екіншісі, олардан бұрын Хунахуп және оның інісі Вукуб Хунахуп болған, ал үшінші жұп – Хуна Батц пен Хуна Чуен олардың ізбасары. Попол Вухтағы алғашқы егіздер, Хунахуп пен Вукуб Ханахпу, майяның жер асты әлемі Ксибалбаға шақырылып, Ксибалба билерімен доп ойыны ойнауға жіберілді. Жер асты әлемінде егіздер көптеген алдау-артыққа толы сынақтарға тап болды, соңында олар жеңіліп, өлтіріледі. Батыр егіздер Хунахуп пен Ксбаланке, әкесі Хунахуптың өлімінен кейін сиқырлы түрде дүниеге келеді, және уақыт өте келе әкесі мен ағасының өлімінен кек алу үшін Ксибалбаға оралып, Жер асты әлемінің билерін жеңіп шығады.
Қазіргі заманғы басылымдар
Брассер мен Шерцердің алғашқы басылымдарынан бері «Пополь Ву» түпнұсқалық киче тілінен өзге көптеген тілдерге аударылды. Адриан Ресиностың испан тіліндегі басылымы әлі де маңызды анықтама болып табылады, сондай-ақ Делия Гоц жасаған Ресиноның ағылшын тіліндегі аудармасы да. Басқа ағылшын тіліндегі аудармалардың қатарында Виктор Монтехо, Мунро Эдмонсон (1985) және Денис Тедлок (1985, 1996) бар. Тедлоктың нұсқасы ерекшелігі – ол қазіргі заманғы киче тіліндегі күндізгі бақылаушы Андрес Силойдың түсіндірмелері мен интерпретациясына негізделген. Аугустин Эстрада Монрой 1970 жылдары факсимильді басылымын жариялады, ал Огайо штатының университеті оның цифрлық нұсқасын және транскрипциясын онлайн-режимде ұсынады. Киче мәтінінің заманауи аудармалары мен транскрипцияларын Сэм Колоп (1999) және Аллен Дж. Кристенсон (2004) сияқты авторлар жариялады. 2018 жылы «The New York Times» газеті Майкл Баззеттің жаңа аудармасын 2018 жылғы он ең жақсы поэзия кітабының бірі деп таныды. Хунаху мен Ксбаланк туралы әңгіме Патриция Амлиннің бір сағаттық анимациялық фильмі түрінде де бейнеленді.
Қазіргі заманғы мәдениет
Пополь Ву көптеген кичелердің сенім жүйесінің маңызды бөлігі болып қалады. Католик діні әдетте басым дін ретінде қарастырылса да, кейбір адамдар көптеген жергілікті тұрғындар христиан және ежелгі нанымдардың бірігіп кеткен түрін ұстанады деп санайды. Пополь Вухтан алынған кейбір әңгімелер қазіргі майялар тарапынан халық аңыздары ретінде әлі де айтылып жүр; 20 ғасырда антропологтар жазған кейбір әңгімелер ежелгі әңгімелердің Хименес қолжазбасынан гөрі толыққандырақ бөліктерін сақтап қалған болуы мүмкін. 2012 жылдың 22 тамызында Гватемала Мәдениет министрлігі Пополь Вуды Гватемаланың материалдық емес мәдени мұрасы деп жариялады.
Батыс мәдениетіндегі көріністер
XIX ғасырда еуропалықтар оны қайта ашқаннан бері Пополь Ву көптеген мәдени еңбектердің авторларының назарын аударды. Мексикалық суретші Диего Ривера 1931 жылы кітапқа иллюстрация ретінде суреттер сериясын жасады. 1934 жылы франко-американдық авангард композиторы Эдгард Варезе бас солисі мен түрлі аспаптарға арналған Пополь Вух сөздеріне негізделген «Экваториал» шығармасын жазды. Мадлен Л’Энглдің «Уақыт сырғымасы» (1962) романындағы Камазоц планетасы батыр егіздер әңгімесіндегі қошқар құдайының атымен аталады. 1969 жылы Мюнхенде, Германияда, клавиша шебері Флориан Фрике – сол кезде майя мифологиясымен әдептелген – синтезаторшы Фрэнк Фидлер және перкуссияшы Холгер Трульшпен бірге «Пополь Вух» тобын құрды. 1970 жылы шыққан «Affenstunde» атты олардың тұңғыш альбомы осы рухани байланысты көрсетеді. Сол атаумен тағы бір топ, оның тамыры норвегиялықтарға жетеді, сол шамада құрылды, оның аты да к’иче жазбаларынан шабыт алды. Неміс режиссері Вернер Герцог бұл мәтінді өзінің «Фата Моргана» (1971) фильмінің бірінші бөлімінде кеңінен баяндау ретінде пайдаланды. Герцог пен Флориан Фрике өмір бойы серіктес және дос болды. Аргентиналық композитор Альберто Гинастера 1975 жылы «Пополь Вух» симфониялық туындысын жазуға кірісті, бірақ 1983 жылы қайтыс болғанға дейін оны аяқтауға үлкермеді. Луи Л’Амурдың «Кербез меза» (1987) романындағы мифтер мен аңыздар көбінесе Пополь Вухқа негізделген. Пополь Вух Роберт Родригестің «From Dusk till Dawn: The Series» (2014) телесериалында жиі еске алынады. Атап айтқанда, сериалдың басты кейіпкерлері, Геко ағайындылары Сет пен Ричи, Пополь Вухтан шыққан батыр егіздер Хунапу мен Ксбаланке бейнесі ретінде көрсетіледі.
Майя иконографиясының негіздері
Қазіргі заманғы археологтар (әсіресе Майкл Д. Коу) майя керамикасы және басқа да өнер туындыларында Пополь Вухтан кейіпкерлер мен эпизодтардың суреттерін тапты (мысалы, Батыр егіздер, Ұлысатын маймылдар, Вукуб Каксикстің атылуы және көптегендердің сенуінше, Егіздердің қайтыс болған әкесі Хун Хунапудың қайта тірілуі). Сәйкес иероглифтік мәтін бөлімдері теориялық тұрғыдан Пополь Вухтың өлеңдерімен байланысты болуы мүмкін. Ричард Д. Хансен Эль-Мирадор орнында екі ұшатын тұлғаны бейнелейтін штукатурлық фриз тапты, олар Батыр егіздер болуы мүмкін. Батыр егіздер туралы әңгімеге сәйкес, адамзат ақ және сары жүгеріден жасалған, бұл майя мәдениетінде оның маңыздылығын көрсетеді. Классикалық кезеңдегі майялар үшін Хун Хунапу жүгері құдайының символы болған. Пополь Вухта оның кесілген басы қаламбасқа айналғаны айқын түрде көрсетілсе де, кейбір ғалымдар қаламбастың какао бұршағымен немесе жүгерінің қабығымен алмастырылатынына сендіреді. Осыған байланысты, бас кесу және құрбан шалу жүгері жинаумен, сондай-ақ егу және жинаумен байланысты құрбандықтарға сәйкес келеді. Егін егу және жинау майя астрономиясы мен күнтізбесімен де байланысты, себебі ай мен күннің айналымы егін кезеңдерін анықтады.
Ерекше басылымдар
1857.
1861.
1944.
1947.
1950.
1971.
1973.
1985.
1999.
2004.
2007.
2007.
2018.
1 8 6 1 .
1 9 4 4 .
1 9 4 7 .
1 9 5 0 .
1 9 7 1 .
1 9 7 3 .
1 9 8 5 .
1 9 9 9 .
2 0 0 4 .
2 0 0 7 .
2 0 0 7 .
2 0 1 8 .